بۇل جاعداي مەملەكەتتەردى, حالىقتاردى ءبىر-بىرىنەن الشاقتاتىپ, قوعامدا نارازىلىق, سەنىمسىزدىك پەن ۇرەي تۋعىزادى.
كۇنى كەشە شۆەيتساريانىڭ داۆوس قالاسىندا 54-دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكالىق فورۋم ءوتتى. فورۋمنىڭ تاقىرىبى دا وتكىر, وزەكتى – «سەنىمدى قايتارۋ». سەنىم ورناتۋ نەمەسە سەنىمدى كۇشەيتۋ ەمەس, سەنىمدى قايتارۋ. وسىنىڭ وزىنەن-اق جالپى دامۋ مەن جاڭارۋدىڭ كەپىلى سانالاتىن «سەنىم» ۇعىمىنىڭ دا شاتقاياقتاپ, داعدارىسقا ۇشىراي باستاعانىن اڭعارۋعا بولادى. بۇل ۇعىم ءاۋ باستان تۇراقتىلىقتىڭ ىرگەتاسى, العا جىلجۋدىڭ بىرەگەي شارتى ەدى. ال سەنىمنىڭ ازايۋى كەز كەلگەن مەملەكەتكە, قوعامعا قاۋىپ تۋعىزاتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.
داۆوس فورۋمىنا بيىل 60-قا جۋىق مەملەكەت باسشىلارى مەن 100-دەن استام ەلدەن كەلگەن الەمدىك ەليتانىڭ وكىلدەرى, حالىقارالىق ۇيىم جەتەكشىلەرى, بەلگىلى ساراپشىلار قاتىستى. ولار «شىتىناعان الەمدەگى» قاۋىپسىزدىك پەن ىنتىماقتاستىق, ەكونوميكا مەن ەكولوگيا, تسيفرلىق ۆاليۋتا مەن جاساندى ينتەللەكتكە دەيىنگى وزەكتى سۇراقتاردى, كۇماندى قۇبىلىستاردى قايتا تارازىلادى.
وسى جەردە ءبارىنىڭ نازارىن اۋدارعان ءبىر زەرتتەۋگە كەڭىرەك توقتالا كەتۋ كەرەك. داۆوس فورۋمىنىڭ قارساڭىندا 1 490 ساراپشىنىڭ بولجامى نەگىزىندە قۇراستىرىلعان «Global Risks Report 2022» جاھاندىق سىن-سىناقتارعا بايلانىستى ءداستۇرلى ەسەپ ۇسىنىلدى. بايانداما قىسقا جانە ۇزاقمەرزىمدى جاھاندىق تاۋەكەلدەردى قامتيدى. قۇجاتتا الەمدى الداعى 10 جىلدا اۋمالى-توكپەلى, تۋربۋلەنتتى پەرسپەكتيۆالار كۇتىپ تۇرعانى ايتىلادى. بۇل – ساراپشىلاردىڭ ورتاق ۇيعارىمى. سونىڭ ىشىندە, 2024 جىلعى توپ-7 سىناقتى بولە-جارا قاراستىرادى.
ولار: ەكسترەمالدى اۋا رايىنىڭ جاعدايى (66%), جالعان اقپارات پەن فەيك, ونىڭ ىشىندە جاساندى ينتەللەكت كومەگىمەن جاسالعاندار (53%), قوعامنىڭ الەۋمەتتىك-ساياسي پولياريزاتسياسى (46%), ءومىر ءسۇرۋ قۇنىنىڭ تومەندەۋى (42%), كيبەرشابۋىلدار (39%), ەكونوميكالىق قۇلدىراۋ (33%), ماڭىزدى تاۋارلار مەن رەسۋرستاردى جەتكىزۋ تىزبەگىنىڭ بۇزىلۋى (25%), ءبىر نەمەسە بىرنەشە مەملەكەتارالىق قارۋلى قاقتىعىستاردىڭ ءورشۋى نەمەسە باستالۋى (25%).
كورىپ وتىرعانىمىزداي, تاۋەكەلدەر ءبىر-بىرىمەن ءوزارا تىعىز بايلانىستى جانە ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىرىپ تۇر. ەسەپتى باياندامادا ۇزاق مەرزىمدەگى نەگىزگى الەمدىك قاۋىپ رەتىندە كليماتتىڭ وزگەرۋى مەن مەملەكەتتەردىڭ ونى توقتاتۋعا قابىلەتسىزدىگى اتالادى.
بولجامعا سايكەس, الداعى 10 جىلدىڭ ىشىندە ادامزات جاھاندىق دەڭگەيدە جەر بەتىندەگى كۇردەلى وزگەرىستەرگە, بيوالۋاندىقتىڭ جوعالۋىنا, ەكوجۇيەلەردىڭ ىدىراۋىنا جانە تابيعي رەسۋرستاردىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنە تاپ بولۋى مۇمكىن. بۇل قاتەر ورتالىق ازيا ايماعىندا دا كۇن وتكەن سايىن وتكىر سەزىلەدى. كەيبىر وتاندىق مامانداردىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدە ورتاشا جىلدىق تەمپەراتۋرانىڭ جوعارىلاۋىنا بايلانىستى قۇرعاقشىلىق, ورمان ءورتى, وزەن تاسقىنى سياقتى تابيعي اپاتتار ادەتتەگى جاعدايعا اينالۋى مۇمكىن.
قازىردىڭ وزىندە مەملەكەتىمىز «IQAir» اۋا ساپاسىن باقىلاۋ جاھاندىق پلاتفورماسىنىڭ رەيتينگىندە 131 مەملەكەتتىڭ ىشىندە 40-ورىنعا تۇراقتاپ, الەمدەگى ەڭ لاستانعان توپ-50 ەلدەر مەن ايماقتاردىڭ قاتارىنا قوسىلعان.
ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىنىڭ تۇسىنىكتەمەسىنە سايكەس, كەيىنگى 100 جىلدا قازاقستاندا ورتاشا تەمپەراتۋرا 2 گرادۋسقا كوتەرىلگەن. دۇنيەجۇزىلىك مەتەورولوگيالىق ۇيىمنىڭ ەسەپتەۋلەرى بويىنشا 2050 جىلعا قاراي ورتاشا جىلدىق تەمپەراتۋرا 2-3°س جوعارىلاماق.
بۇل رەتتە ساراپشىلاردىڭ پىكىرى دە ەكىگە ايىرىلاتىنى جاسىرىن ەمەس. ءبىرى كليماتتىڭ وزگەرۋىمەن كۇرەسۋ ءۇشىن بارلىق كۇش-جىگەردى جۇمساۋعا شاقىرسا, باسقالارى الدىمەن مۇقتاجدارعا جاردەمدەسۋ كەرەك دەيدى. ياعني نەگىزگى جاھاندىق قاۋىپكە قاتىستى ماسەلەدە ادامزات بالاسىندا ءالى ءبىر ورتاق كەلىسىم جوق.
ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ مالىمەتىنشە, 2022 جىلى قورشاعان ورتانى قورعاۋعا 444 ملرد تەڭگە بولىنگەن. ونىڭ 113 ملرد-ى اعىندى سۋلاردى تازارتۋعا, 107 ملرد-ى قالدىق پروبلەمالارىن شەشۋگە, 8 ملرد-ى ەنەرگيا ۇنەمدەيتىن تەحنولوگيالار مەن جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىنە, 3 ملرد-ى عىلىمي زەرتتەۋلەرگە ارنالعان. سوعان قاراماستان ەكولوگيالىق تيىمدىلىك رەيتينگىندە 180 ەلدىڭ ىشىندە قازاقستان 93-ورىندا تۇر. بۇل دا – ويلاناتىن ماسەلە.
قىسقامەرزىمدى جاھاندىق تاۋەكەلدەردىڭ قاتارىنا بيىل العاش رەت جالعان اقپاراتتار مەن تەرىس مالىمەتتەردىڭ تارالۋى ەنگەن. ەسەپتە فەيك اقپارات كيبەرشابۋىلدار مەن جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگيالارىنىڭ جاعىمسىز اسەرلەرى سياقتى تاۋەكەلدەردى باسىپ وزعان. بۇل كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ, قوعامنىڭ ىشكى تۇراقتىلىعىنا, اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىگىنە تىكەلەي اسەر ەتەتىن فاكتور ەكەنىن ەستەن شىعارماۋ كەرەك.
مىسالى, بيىل 64 ەلدە, جەر شارىنداعى حالىقتىڭ 4 ملرد-قا جۋىعىن قامتيتىن سايلاۋ ناۋقاندارى وتەدى. باق قازىردىڭ وزىندە 2024 جىلدى «بارلىق سايلاۋ جىلدارىنىڭ كوكەسى» نەمەسە «دەموكراتيالىق سۋپەربوۋل» دەپ اتاپ كەتتى.
اقش, ازەربايجان, يندونەزيا, يران, مەكسيكا, وڭتۇستىك كورەيا, وڭتۇستىك افريكا رەسپۋبليكاسى, رەسەي, ۋكراينا, ءۇندىستان سياقتى مەملەكەتتەردە پرەزيدەنتتىككە جانە پارلامەنتكە سايلاۋالدى تالاس-تارتىس قازىردىڭ وزىندە باستالدى. ەڭ كوپ سايلاۋ ەۋروپا قۇرلىعىندا وتپەك. 11 مەملەكەتتە پارلامەنت قۇرامى جاڭارىپ, 10 ەلدە پرەزيدەنت اۋىسۋى مۇمكىن. سونداي-اق برەكسيتتەن كەيىنگى ەۋروپارلامەنتكە العاشقى سايلاۋ, قوعامداعى وڭشىلدىق كوڭىل-كۇيدىڭ ارتۋى وسى قۇرلىق ءۇشىن «تاعدىرشەشتى» بولعالى تۇر.
سۋپەربوۋل شىمىلدىعىن ءبىرىنشى اشقان تايۆان ارالىنداعى پرەزيدەنتتىك تاڭداۋ الپاۋىت مەملەكەتتەر اراسىنداعى اقپاراتتىق تەكەتىرەستىڭ قانشالىقتى كۇردەلى ەكەنىن كورسەتىپ بەردى.
سايلاۋ ناۋقانى بارىسىندا جالعان اقپارات, تەرىس مالىمەتتەر مەن فەيك جاڭالىقتار ساياساتكەرلەر مەن ۇكىمەتتەردىڭ ءيميدجى مەن لەگيتيمدىلىگىنە ەلەۋلى اسەر ەتەتىنى انىق. ساراپشىلاردىڭ پايىمداۋىنشا, بۇل بىرىنشىدەن, ازاماتتار تاراپىنان وشپەندىلىكتىڭ ارتۋىنا, ەكىنشىدەن, قوعامداعى اشىق نارازىلىقتاردىڭ ورشۋىنە جانە ۇشىنشىدەن, تەرروريزم سيپاتى بار حالىقتىق تولقۋلارعا اكەلۋى مۇمكىن. ال ەرەۋىلدەردىڭ سالدارى ۇكىمەتتەردىڭ دەموكراتيانى ودان سايىن تۇنشىقتىرىپ, اقپارات كوزدەرىنىڭ قولجەتىمدىلىگىن شەكتەۋگە اكەلۋى كادىك.
سونداي-اق ساراپشىلار الداعى جىلداردا تەحنولوگيالار ادامزات تۇرمىسىنىڭ اجىراماس بولىگىنە اينالىپ, قوعامنىڭ ولارعا دەگەن سەنىمى ارتاتىندىعىن بولجاپ وتىر. دەگەنمەن كوپتەگەن فورۋم قاتىسۋشىلارى جاساندى ينتەللەكت جۇمىسى ادامداردىڭ قاتاڭ باقىلاۋىندا بولۋى كەرەك دەپ ەسكەرتەدى.
«Amanat» پارتياسى قوعامدىق ساياسات ينستيتۋتىنىڭ 2023 جىلى جۇرگىزگەن ساۋالناماسىنا سۇيەنسەك, وتانداستارىمىزدىڭ 48,7 پايىزى جاساندى ينتەللەكت پەن نەيروندىق جەلىلەر تەحنولوگيالارىنان حاباردار (13,1%-ى – ەگجەي-تەگجەي, 35,6%-ى – حاباردار). قاتىسۋشىلاردىڭ 40,5 پايىزى بۇل تۋرالى ءبىرىنشى رەت ەستىپ وتىرعاندىعىن ايتقان. ال رەسپوندەنتتىڭ جاسى نەعۇرلىم ۇلكەن بولعان سايىن جي-دان حاباردارلىعى سوعۇرلىم تومەن جانە پايداسىن دا از كورەدى ەكەن.
جاساندى ينتەللەكتتىڭ وڭ جانە تەرىس جاقتارىن باعالاۋ بويىنشا: رەسپوندەنتتەر پايدالى جاقتارى رەتىندە (81,7%) ادامدى زياندى جانە قاۋىپتى وندىرىستەن بوساتاتىندىعىن (29,1%), جۇمىس تيىمدىلىگىن ارتتىراتىندىعىن (28,1%) جانە رەسۋرستاردى ۇنەمدەيتىندىگىن (24,5%) اتاپ كورسەتكەن.
جاساندى ينتەللەكتىنىڭ دامۋىنىڭ جاعىمسىز سالدارىن 69,6% قاتىسۋشى اتاپ وتكەن: جۇمىس ورىندارىن قىسقارتۋعا اكەلەدى (33,4%), ادامدارعا قارسى قولدانۋدان قورقادى (18,8%), شىعارماشىلىق ماسەلەلەردى شەشۋگە قاۋقارسىز (17,4%).
مەنىڭشە, بۇل رەتتە ەسكەرەتىن نارسە – جاساندى ينتەللەكت كومەگىمەن جاسالاتىن بۇقارالىق اقپاراتتاردىڭ ىقپالىنا نازار اۋدارۋ. ويتكەنى قوعام ء«وزى قابىلدايتىن اقپاراتىنىڭ ايناسى» ەكەنى جاسىرىن ەمەس.
ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, جالعان اقپاراتتاردىڭ تارالۋىمەن كۇرەس تسەنزۋرا, ادام قۇقىقتارىن بۇزۋ جانە «ىشكى دەزينفورماتسيانىڭ» پايدا بولۋى سياقتى بىرقاتار تاۋەكەلدى دە تۋدىرۋى مۇمكىن. اينالىپ كەلگەندە, ول ساياسي, الەۋمەتتىك تۇرعىدان قوعامنىڭ الشاقتانۋىن جەدەلدەتە تۇسەدى. بۇل ءۇردىس الداعى جىلدارى الەمدىك دەڭگەيدە بارىنشا وتكىر سەزىلەتىن سياقتى.
تاعى ءبىر تاۋەكەل. ساراپشىلاردىڭ ويىنشا, جاھاندىق پاندەميادان كەيىن قارقىن العان قوعامنىڭ الەۋمەتتىك, ساياسي پولياريزاتسياسى بارعان سايىن ۇدەي تۇسپەك. اسىرەسە تابىس دەڭگەيىندە, دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە ءبىلىم بەرۋ قىزمەتتەرىنە قولجەتىمدىلىك, تسيفرلىق ورتا, تەحنولوگيا جانە جۇمىسقا ورنالاسۋ مۇمكىندىكتەرىندە الەۋمەتتىك جىككە ءبولىنۋ زورايا بەرمەك. ال الەۋمەتتىك ءبولىنىستىڭ اۋىلى ساياسي پولياريزاتسيادان الىس ەمەس ەكەنى انىق.
اشىعىن ايتقاندا, بۇل – دەموكراتيالىق باستامالاردىڭ, رەفورمالاردىڭ ىسكە اسۋىنا كەدەرگى بولاتىن, كەرەك دەسەڭىز, مەملەكەتتەردىڭ ىرگەتاسىن شايقالتۋعا الىپ كەلەتىن فاكتور. قوعامداعى الاۋىزدىقتىڭ نەگە اپارىپ سوقتىراتىنىن ءوزىمىز دە جاقسى بىلەمىز.
بۇگىندە الەم «جاڭا ويىن ەرەجەلەرىنە» بەيىمدەلمەگەن جاعدايدا ءومىر ءسۇرىپ كەلەدى. گەوساياسي قاقتىعىستار, پاندەميادان ايىقپاعان قوعام, السىرەگەن ەڭبەك نارىعى سەنىمسىزدىك پەن پولياريزاتسيانىڭ ارتۋىنا الىپ كەلەتىن قازىرگى «قالىپتى شىندىقتار».
اسىرەسە رەسەي مەن ۋكراينا, يزرايل مەن پالەستينا, قىتاي مەن تايۆان اراسىنداعى شيەلەنىستەر الەمدىك ساياسي پولياريزاتسيانى تەرەڭدەتىپ, الەۋمەتتىك جىككە بولىنۋشىلىكتى ودان سايىن الشاقتاتىپ جىبەرگەندەي.
مىنە, وسى ءۇش تاۋەكەلدىڭ وزىنەن-اق ءبىزدى الدا قانداي سىناقتار كۇتىپ تۇرعانىن بولجاي بەرۋگە بولادى. جوعارىداعى جاھاندىق تاۋەكەلدەر مەن ۇدەرىستەر قازاقستاندى دا اينالىپ وتپەيتىنى تۇسىنىكتى. ارينە, ولاردىڭ جۇگى مەن سالماعى اۋىر. بىراق ولاردى ەڭسەرۋدىڭ جولدارى مەن مۇمكىندىكتەرى بىزدە كەشەندى, جۇيەلى تۇردە جاسالىپ جاتىر.
ەڭ باستىسى, مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ اۋقىمدى ساياسي, ەكونوميكالىق رەفورمالارى جاڭا جاعدايلارعا بەيىمدەلۋدىڭ باستى العىشارتى بولدى. مەملەكەتتىڭ تاباندى, باتىل قادامدارى سىناقتار مەن تاۋەكەلدەر كۇشەيگەن ساتتەن اناعۇرلىم ەرتە, جوسپارلى, ماقساتتى تۇردە باستالعانىن اتاپ ايتۋعا ءتيىسپىز.
ەلدە تۇبەگەيلى كونستيتۋتسيونالدى وزگەرىستەر جاسالدى. مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردىڭ سيپاتى مەن قۇرىلىمى تولىقتاي جاڭعىردى. قوعامدىق وي-سانادا ءپوزيتيۆتى, پراگماتيكالىق كوڭىل-كۇي اۋانى قالىپتاسىپ كەلەدى.
وزگەرىستەر – حالىقتىڭ سارىلا كۇتكەن قالاۋى, تالابى بولاتىن. جانە بۇل ەشقانداي بالاماسىز, ارتقا قايىرىلمايتىن, تەك العا جەتەلەيتىن تاڭداۋ ەدى. وتكەن جىلدارداعى ساياسي ناۋقاندار كەزىندە بۇعان ءبىزدىڭ دە كوزىمىز انىق جەتتى.
«Amanat» پارتياسى ءوزىنىڭ ساياسي پلاتفورماسىندا, سايلاۋالدى باعدارلاماسىندا مەملەكەت باسشىسىنىڭ رەفورمالارىن تەمىرقازىق ەتىپ الدى. ەلدەگى وڭ وزگەرىستەر حالىقتىڭ ءۇمىتىن ەسەلەپ, سەنىمىن وياتىپ قانا قويمايدى. قوعامنىڭ, ءتۇرلى الەۋمەتتىك توپتاردىڭ, ساياسي كۇشتەردىڭ وسى يدەيالار توڭىرەگىنە تۇتاس بىرىگۋىنە, جوعارىداعى تاۋەكەلدەر مەن سىناقتارعا قارسى تۇرىپ, ەڭسەرۋدە باستى فاكتورعا اينالادى. ويتكەنى سەنىمنىڭ كىلتى – بىرلىكتە.
الدىمىزدا ءالى دە قىرۋار شارۋا تۇر. جاڭا جاعدايلاردا ىشكى-سىرتقى كەز كەلگەن قۇبىلىسقا جان-جاقتى, وبەكتيۆتى تالداۋ جاساۋ ماڭىزدى. مەملەكەتتىك ينستيتۋتتار قانداي دا ءبىر سىن-سىناقتار مەن تاۋەكەلدەردى بارىنشا زەردەلەپ, تارازىلاپ وتىرۋى قاجەت. ءبىز وسى ءداۋىردىڭ تىنىسىن, بولمىسىن, وي-ارەكەت جۇلگەسىن بولجاپ, قاداعالاپ قانا قويماي, سوعان دەر كەزىندە بەيمدەلۋگە, جاۋاپ بەرۋگە ءازىر بولۋىمىز قاجەت. بولاشاقتى بولجاۋدىڭ ەڭ دۇرىس جولى – ونى ءوز قولىڭمەن جاساۋ.
داۋلەت كارىبەك,
«Amanat» پارتياسىنىڭ
اتقارۋشى حاتشىسى
