فيلمدە امانتاي ساتاەۆتىڭ ءومىر جولىمەن قاتار شىعارماشىلىقتاعى تاباندى ەڭبەگى باياندالادى. سەبەبى ول – كەڭەستىك كەزەڭدە ءتول تاريحىمىزدىڭ قۇندى جاۋھارلارىن جاسقانباي جيناپ, ونى تورگە سۇيرەگەن بىرەگەي تۇلعا. ونىڭ شىعارمالارى ارقىلى تاريحىمىزداعى «اقتاڭداقتار» اشىلىپ, مازمۇندى مۇرالارىمىز زەردەلەندى. ەل تاعدىرىنا قاتىستى وزەكتى دە وتكىر تاقىرىپتارعا بارعانى ءۇشىن زيان تارتقان كەزدەرى دە از بولماعان.
امانتاي ساتاەۆ ءار جىلدارى «سوۆەتتىك قاراعاندى», «جۇلدىز», «قازاق ادەبيەتى» باسىلىمدارىندا قىزمەت ەتتى. «قازاقفيلم» ستۋدياسىندا رەداكتور بولا ءجۇرىپ, 40-تان استام دەرەكتى فيلمگە ستسەناري جازدى. ماسەلەن, ونىڭ «قارا تابان, قاندى جول» اتتى تولىقمەتراجدى دەرەكتى ءفيلمى – قازاق دالاسىنداعى رەپرەسسيا مەن اشتىق تۋرالى جازىلعان العاشقى تۋىندىنىڭ ءبىرى.
دەرەكتى فيلم مەن تاريحشىنىڭ تاڭدامالى شىعارمالار جيناعىنىڭ تانىستىرىلىمىنا قاتىسقان زيالى قاۋىم ءبىر باسىنا سان ءتۇرلى ساناتكەرلىك توعىسقان تاعىلىم يەسىنىڭ تاعدىر جولى, ىزدەنىس ىزدەرى تۋرالى وي ءبولىستى.
«ۇلت تاريحى مەن مادەنيەتىنە قاتىستى نەبىر سيرەك ادەبي-تاريحي دەرەكتەردى سۇڭعىلا بىلىمپازدىق زەردەلىلىكپەن جيناستىرىپ, جاڭعىرتقان, ءاربىر قۇبىلىستىڭ, وقيعانىڭ ءتۇپ-تامىرىنا, باستاۋ-نەگىزدەرىنە ءۇڭىلىپ, سىر تۇيگەن امانتاي ساتاەۆ – تابيعاتى بولەك قايراتكەر. ونىڭ شىعارماشىلىق جولى, ماقساتكەرلىگى – ۇلتىن ءسۇيۋدىڭ جارقىن ونەگەسى. بۇگىنگى ءىس-شارالار بىرەگەي تۇلعانىڭ ەسىمىن ۇرپاق جادىندا جاڭعىرتىپ, زەرتتەۋلەرىن عىلىمي اينالىمعا شىعارۋعا باعىتتالىپ وتىر», دەيدى پروفەسسور سەرىك نەگيموۆ.
امانتاي ساتاەۆ جيناعان ارحيۆتىك مۇرالاردا ۇلى تۇلعالارىمىزدىڭ قايراتكەرلىك جولى, ۇلتىمىزدىڭ قاسيەت-قالىبى تۋرالى سىر شەرتەتىن ماڭىزدى ماعلۇماتتار از ەمەس. بۇگىندە قايراتكەردىڭ قوس قىزى جانار مەن ساۋلە ساتاەۆالار ارحيۆ سالاسىندا ەڭبەك ەتىپ, اكەلەرىنىڭ مۇراسىن ناسيحاتتاۋعا اۋقىمدى ۇلەس قوسىپ ءجۇر. امانتاي راقىمجان ۇلى ءبىر ەستەلىگىندە: «زامان وزگەرەدى, ءالى-اق زەردەسى وياۋ جاستار كەلەدى. مەنىڭ جازعاندارىمنىڭ ءبارى – قازاق حالقىن ءبىر ساتىعا كوتەرەتىن دۇنيەلەر», دەپ تولعانىپتى.
– تاباندىلىق پەن تالماي ىزدەنۋ ونى ۇلكەن ەڭبەكتەرگە الىپ كەلدى. جۇمىستان ۇيگە كەلگەسىن دەمالۋدى بىلمەيتىن. ءبارىمىز ۇيقىعا كەتكەندە جازۋ ۇستەلىنە جايعاساتىن اكەلەرىن تاڭەرتەڭ ساباققا باراتىن بالالارى ءالى سول ورىندا كورىپ تاڭعالاتىن. ءوزى ويعا العان تاقىرىبىنا قاتىستى الدەقانداي تىڭ دەرەككە قول جەتكىزسە, بالاشا قۋاناتىن. سارعايعان پاراقتارعا سارىلا قاراپ, توم-توم كىتاپتى تاۋىسا وقيتىن. بۇل قاسيەت ونىڭ بويىندا جاستايىنان قالىپتاسسا كەرەك. 16 جاسىندا ماسكەۋ ارحيۆ جانە تاريح ينستيتۋتىنا وقۋعا تۇسكەنىن بىلەسىزدەر. ساباقتان قولى قالت ەتكەندە لەنين اتىنداعى كىتاپحاناعا بارىپ, ونداعى قازاققا قاتىستى اقپاراتتار مەن دەرەكتەردىڭ ءبارىن قاعازعا ءتۇسىرىپ الاتىن كورىنەدى. «ماسكەۋگە بارعاندا ءبىراۋىز ورىسشا بىلمەيتىنمىن, اراعا التى اي سالىپ ورىستاردى دا باسىپ وزدىم», دەپ كۇلەتىن. ماسكەۋلىك پروفەسسور ونىڭ ىزدەنىمپازدىعىنا تاڭعالىپ: «ساتاەۆ, سەن ورىس ادەبيەتىنەن ەمتيحان تاپسىرماساڭ دا بولادى. زاچەت», دەيتىن كورىنەدى. اتتيلا, ابىلاي حان, بوگەنباي باتىر, نياز باتىر, اباي, تاتتىمبەت, تولە بي, شوقان, مۇستافا, امىرە, ماعجان سىندى تاريحي تۇلعالاردىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىنا قاتىستى زەرتتەۋ ماقالالار جازدى, ادەبي شىعارمالارىنا دا ولاردىڭ ءبىرسىپىراسىن ارقاۋ ەتتى. 1966 جىلى «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنە اكادەميك الكەي مارعۇلانعا ارناپ «كونە مازارلاردىڭ سىرى قانداي؟» دەگەن تاقىرىپپەن اشىقحات جازدى. الەكەڭ كوپ ۇزاتپاي تاريح تەرەڭىنە ۇڭىلگەن ىنىسىنە جاۋاپ جولدادى. مۇنىڭ ءبارى جەكە باستىڭ ماسەلەسى ەمەس, ۇلت تاريحىن تۇگەندەۋگە قوسىلعان ۇشان-تەڭىز ەڭبەك ەدى, – دەپ ەسكە الدى امانتاي ساتاەۆتىڭ جارى گۇلجان ساتاەۆا.
«تۇران» ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى ساۋلە تاستۇلەكوۆا «قازاقتىڭ تۇڭعىش ارحيۆاريۋسى» دەرەكتى ءفيلمى كەيىپكەردىڭ تاريحي بەينەسىن, كىسىلىك كەلبەتىن اشا بىلگەن تۋىندى دەپ باعالادى. عالىم يدەيا اۆتورلارىنا العىس بىلدىرە وتىرىپ, اتالعان تۋىندىنى رەسپۋبليكالىق تەلەارنالاردان كورسەتۋ قاجەت دەگەن ۇسىنىسىن جەتكىزدى.
الماتى
