ۆەيپ بەيبەرەكەتىنە جول بەرىلمەيدى

ادام دەنساۋلىعىنا, اسىرەسە, جاسوسپىرىمدەردىڭ كەلەشەگىنە كەسىرىن تيگىزەتىن زاتتاردىڭ بارلىعىنىڭ ار جاعىندا مۇددەلەر شايقاسى جۇرەتىنى ءمالىم. ماسەلەن, كەيىنگى جىلدارى ەلەكتروندى تەمەكى توڭىرەگىندەگى تارتىس تولاستاماي تۇر. كەيىنگى كەزدەرى جاسوسپىرىمدەر اراسىندا ەلەكتروندى تەمەكى شەگۋ بەلەڭ الىپ بارادى. ال ونى تابۋ دا, ساتىپ الۋ دا قيىن ەمەس, اتتاپ باسساڭ, الدىڭنان شىعادى. مۇنىڭ كادىمگىدەي ۇلكەن ماسەلەگە اينالعانىن «ۆەيپسىز جاستار» الەۋمەتتىك جوباسى اياسىندا «قازاقستاننىڭ بالالار قورى» قق جۇرگىزگەن ساۋالناما ايعاقتادى. ماسەلەن, 21 جاسقا دەيىنگىلەر اپتا سايىن ۆەيپ ساتىپ الاتىن بولسا, بۇل كورسەتكىش الماتىدا – 80,5%, استانادا – 83,3%, وسكەمەندە 15,4%-دى قۇراپ وتىر.

وسى ارادا ماسەلەنىڭ كەلە­سى ءبىر قىرىنا توقتالا كەتكەن ءجون. ويتكەنى «ۆەيپكە قار­سى شىعۋشىلار تەمەكى وندى­رۋشىلەردىڭ مۇددەسىن كوزدەيدى» دەگەن پايىم عانا ەمەس, ەلىمىزدە بۇل ءتيىمسىز تىيىم رەتىندە قابىلدانىپ, وعان قارسى پەتيتسيا 100 مىڭداي قول جيناعانىن ۇمىتپاۋ كەرەك. سوندىقتان دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترى اجار عينياتقا قازان ايىندا پارلامەنت الدىندا نەلىكتەن ۆەيپينگكە تىيىم سالۋدى ۇسىنا­تىنىن تۇسىندىرۋگە تۋرا كەلدى.

قىسقاسى, قارسى تاراپتىڭ ءۋاجىن العا تارتپاس بۇرىن «ۆەيپ­سىز جاستار» الەۋمەتتىك جوباسى 2023 جىلدىڭ كوكتەمىندە ۆەيپ پايدالانۋدى شەكتەۋ ماقسا­تىندا باستالىپ, ونى ىشكى ىستەر جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ مي­نيسترلىكتەرى, وقۋ-اعارتۋ مي­نيسترلىگىنىڭ بالالاردىڭ قۇ­قىق­تارىن قورعاۋ كوميتەتى قول­دادى. سونىمەن قاتار ساراپ­شى­لاردىڭ دا ماقۇلداۋىنا يە بول­دى.

«بالالار مەن جاسوسپى­رىم­دەر­دىڭ ۆەيپينگىنە قاتىستى قاۋىپ-قاتەرگە قارسى تۇرۋ ءۇشىن ناق­تى جۇيەلى ارەكەتتەر قا­جەت. جوبا اياسىنداعى جۇمىس بىر­نە­شە باعىتتى قامتىدى: ساۋ­دا نۇكتەلەرىمەن اقپاراتتىق جۇ­مىس; ىشكى ىستەر ورگاندارى­مەن بىرگە قولدانىستاعى زاڭنا­ما­نىڭ ساقتالۋىنا قاتىستى ۆەيپ-دۇكەندەرگە مونيتورينگ; جاسوس­پىرىمدەرگە, اتا-انالار مەن مۇ­عالىمدەرگە ارنالعان ءبىلىم باع­دارلامالارى, اقپاراتتىق ناۋ­قان», دەيدى «قازاقستان بالالار قورى» قق ديرەكتورى, حالىق­ارالىق بالالار قورلارى قاۋىمداستىعىنىڭ ۆيتسە-پرەزي­دەنتى ەلۆيرا ۆاتلينا.

جوبا اياسىندا ىشكى ىستەر ورگاندارىمەن بىرگە ۆەيپ-شوپتارعا 36 رەيد جۇرگىزىلىپ, 21 جاسقا دەيىنگى ادامدارعا ۆەيپ ساتۋ تۋرالى تالاپتاردى بۇزعانى ءۇشىن 14 اكىمشىلىك حاتتاما جاسالعان.

«جاسوسپىرىمدەر ۆەيپينگىنە كوزدى جۇمىپ قاراۋ, ماسەلە رە­تىندە ەلەمەۋ قوعام ءۇشىن قىم­باتقا ءتۇسۋى مۇمكىن. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ اتاپ وتكەندەي: «وسى قاۋىپتى قۇبىلىسپەن كۇرەسۋ ءۇشىن شۇعىل ءارى جۇيەلى شارالار قابىلداۋ قاجەت, جالعىز تىيىم سالۋ بۇل ىسكە كومەكتەسپەيدى». مەنىڭشە, ۆەيپتەرگە تىيىم سالۋدان وزگە, ساتىلىمدارعا مەملەكەت جانە قوعام تاراپىنان باقىلاۋ جۇيە­سىن جولعا قويۋ قاجەت. ويت­كەنى تاجىريبە كورسەتىپ وتىر­عانداي, تىيىم سالۋ وسى تاۋار­لار­دىڭ «قارا نارىعىنىڭ» قالىپتاسۋىنا اكەلىپ, ۆەيپتەر سورە استىنان, الەۋمەتتىك جەلىلەر مەن مەسسەندجەرلەر ارقىلى ساتىلا بەرەدى», دەيدى ىشكى ىستەر ورگاندارى قىزمەتىنىڭ ماسەلەلەرى جونىندەگى قوعامدىق كەڭەستىڭ مۇشەسى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى قۋات راحىمبەردين.

ماسەلەن, الماتىداعى «ۆەيپ­­سىز جاستار» جوباسىنىڭ ۇي­لەس­تىرۋشىسى مارات سايبەكوۆ 21 جاسقا تولماعاندار اراسىندا ۆەيپتەرگە قولجەتىمدىلىك ماسە­لەسى بۇكىل ەلىمىزگە ءتان دەيدى: ء«بىزدىڭ قالا ۆەيپ-دۇكەندەرگە تولىپ تۇر ءارى ساڭىراۋقۇلاق سياقتى كوبەيىپ كەلەدى. شاعىن ورتا بيزنەسىنە تەكسەرۋگە قاتىستى ءموراتوريدىڭ كۇشىن جويۋى ماسەلەنى تۇبەگەيلى شەشپەيدى. سول سەبەپتى  پايداعا قۇنىققان ساتۋشىلاردى انىقتاۋ ءۇشىن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىمەن بىرگە ۆەيپشوپتارعا رەيدتەردى جالعاستىرامىز».

«جاستار اراسىندا شىلىم­قور­لىق ماسەلەسىن جالپى جۇرت بولىپ بىرىكپەسەك, ونى اۋىزدىقتاۋ مۇمكىن ەمەس. ۆەيپتەردى ساتۋعا تولىق تىيىم سالۋدان دا باسقا, بالالار ۆەيپينگى پروبلەماسى­مەن جۇيەلى كۇرەسۋ جانە ۆەيپ­­تەردى ساتۋعا تىيىم سالۋدى با­قىلاۋ ءۇشىن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم­داردى, مەملەكەتتىك قۇزىر­لى مەكەمەلەردى, بۇل جاعدايعا بەيجاي قارامايتىن ازاماتتاردى تارتۋ قاجەت بولادى», دەيدى استانا قالاسىنداعى ادام قۇ­قىق­تارى جانە زاڭدى­لىقتى ساق­تاۋ جونىندەگى قازاق­ستان حا­لىق­ارالىق بيۋروسى في­ليا­لىنىڭ زاڭگەرى ارتۋر الحاستوۆ.

ال ەندى «ۆەيپكە قارسى شى­عۋشىلار تەمەكى وندىرۋشى­لەردىڭ مۇددەسىن كوزدەيدى» دەيتىن تاراپ نە دەيدى؟

ەلىمىزدىڭ ۆەيپينگكە تولىق تىيىم سالعىسى كەلەتىنى ءما­لىم بولعاندا, وعان قارسى پەتيتسيا­عا ۇيىتقى بولعان Tastau.qaz قوعامدىق قوزعالىسىنىڭ وكىلى تاتيانا فومينوۆانىڭ پىكىرىن­شە, ۆەيپتەرگە تىيىم سالۋ باس­تاماشىلارىنىڭ تاباندى ۇمتى­لىسى تەمەكى وندىرۋشىلەردىڭ مۇددەسىن كوزدەيدى. ويتكەنى ەگەر ەرەسەك تەمەكى شەگۋشىلەردە تاڭداۋ بولماسا, ولار تەمەكى تۇتىنىمەن ۋلانۋدى جالعاستىرۋعا ءماجبۇر بولماق. ت.فومينوۆانىڭ ايتۋىنشا, ەلدە جاسوسپىرىمدەرگە ەلەكتروندى تەمەكى ساتۋدى شەك­تەۋدىڭ ءتيىمدى تەتىكتەرى قاراس­تىرىلعان. بار-جوعى وسى تەتىك­تىڭ دۇرىس جۇمىس ىستەۋىن قادا­عالاپ وتىرسا, بولعانى. ويت­كەنى بۇل ءونىم باستاپقىدان-اق جاسوسپىرىمدەر مەن جاستارعا باعىتتالماعان. ول تەك تەمەكىگە بالاما رەتىندە ەرەسەك تەمەكى شەگۋشىلەرگە ارنالعان. سون­دىقتان ەاەو بويىنشا كورشى­لەردىڭ تاجىريبەسىن ەسكەرە كەلە كامەلەتكە تولماعاندارعا الكوگول مەن تەمەكى ساتۋ قاداعا­لاناتىنداي, ۆەيپ ساتۋعا باقى­لاۋ­دى كۇشەيتۋ كەرەك, ال تىيىم سالۋ بىرقاتار سەبەپكە بايلانىس­تى جۇمىس ىستەمەيتىن كورىنەدى.

«ۆەيپتەرگە تىيىم سالۋ كونترا­باندانىڭ, ساپاسى كۇمان­دى ونىمدەر ساۋداسىنىڭ وسۋى­نە, سونداي-اق نيكوتيندى ونىم­دەر ءوندىرىسىن, تاسىمالدانۋى مەن ساتىلۋىن باقىلاۋدان شىعا­رادى. ءتيىمسىز تىيىمدارعا قارسى پەتيتسيامىزدىڭ 100 مىڭ قول جيناۋى كەزدەيسوق ەمەس ەكەنىن اتاپ وتكىم كەلەدى. بۇل – قوعامنىڭ ساياز تىيىم شارالارىنان شارشاعانىن كورسەتەتىن العاشقى الەۋمەتتىك ماڭىزدى پەتيتسيالاردىڭ ءبىرى. ۆەيپتەرگە تىيىم سالۋدىڭ باستاماشىلارى تەمەكى وندىرۋشىلەردىڭ مۇددەسى ءۇشىن جۇمىس ىستەيتىنى انىق. ۆەيپەرلەردىڭ باسىم كوپشىلىگى اينالىپ كەلگەندە تەمەكىگە قايتا ورالاتىنى تۇسىنىكتى. ءبىر عانا مىسال كەلتىرەيىن: بىلتىر بيلىك ءتۇتىنسىز قىزدىرىلعان تەمەكىگە اكتسيزدى كوتەرگەن كەزدە, تەك ءبىر وندىرۋشىدە تەمەكى ساتىلىمى بىردەن 25%-عا, ال ەكىنشىسىندە 30%-عا ءوستى. وسى وندىرۋشىلەر ۆەيپتەرگە سالىناتىن تىيىمدى تاعاتسىزدانا كۇتىپ وتىرعانىن ايتپاسا دا بەلگىلى», دەپ ت.فومينوۆانىڭ بايبالام سالعانى ەسىمىزدە.

سول سياقتى KazSpirits قاۋىم­داستىعىنىڭ باسشىسى دميتري جۋكوۆ قازاقستانداعى كاسىبي قاۋىمداستىقتار بىرنەشە جىلدان بەرى ۆەيپتەردى ساتۋدى زاڭ­نامالىق دەڭگەيدە قا­تاڭ رەتتەۋدى ۇسىنىپ كەلە جاتقا­نىن, وسى ارقىلى ءونىمدى جاسوس­پىرىمدەرگە ساتۋدى الدەقاشان تىيۋعا بولعا­نىن العا تارتتى.

سونىمەن, كوكەيكەستى ماسەلەنى دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترى اجار عينياتتىڭ: «ەرەسەكتىڭ اتى – ەرەسەك. ال بالالار كوپ نارسەنى تۇسىنبەيتىندىكتەن, دەنساۋلىعىنا نەنىڭ قاۋىپتى ەكەنىن الدىن الا سارالاي المايتىندىقتان, ولارعا قاتاڭ تىيىم سالۋ شارالارى بار. دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى – جازالاۋشى نەمەسە باقىلاۋشى ورگان ەمەس. ۆەيپتەرگە كەلسەك, وعان كاليان سياقتى تىيىم سالۋ ءتيىمدى جۇ­مىس ىستەمەيدى. بۇگىنگى عىلىم ۆەيپ­تەردىڭ جاسوسپىرىمدەرگە تون­دى­رەتىن ۇلكەن زاردابى بار ەكەنىن, وكپەسىن زاقىمدايتىنىن كورسەتىپ وتىر. ۆەيپتە حيميالىق زاتتار كوپ, ولاردىڭ قايسىسى قاي اعزاعا نەندەي زيان كەلتىرەتىنى ءالى تولىق زەرتتەلمەگەن», دەگەن سوزى­مەن قورىتىندىلاۋعا بولادى.

الماتى