قىزىلقۇمداعى تەڭىز ۇلتانىندا قالعان «ساتۋرن» اعاش كەمەسى. ءالى كۇنگە دەيىن ساقتالعان
جۇرتتا قالعان تابارىكتەي...
ءبارى وسى اعاش كەمەدەن باستالعان. وسىدان ەكى جىل بۇرىن قىس اياقتالار ۋاقىتتا تەڭىز جاعالاپ قايتقان جۋرناليستىك ساپاردا مۇنداي كەمەنى بايقامادىق. بۇرىن بولعان دەسەدى جۇرت. ارالدىڭ ءار بۇرىشىندا قالعان الىپ كەمەلەردىڭ تەك سۋرەتىن كوردىك. وندا دا «بالىقشىلار» مۋزەيىنەن. ءتىپتى ولار كەشەگى كۇنگە دەيىن تۇرىپتى. بىراق تەمىر ساۋداسىنىڭ ازعانتاي تيىنىنا قىزىققان جەرگىلىكتى جۇرت كەمەنى كەسكىلەپ قۇرتقان. ءبارىن. تۇك قالدىرماي...
سول كەزدە «شىركىن, تەڭىز تابانىنان ءبىز كورەتىن كەمەنىڭ جۇرناعى دا قالماعانى ما؟» دەگەن وكىنىش بولعانى راس. ايتسە دە, «قۇرىعاندا ءبىر كەمە بولۋى مۇمكىن عوي» دەگەن ءۇمىت جەتەگىندە جۇردىك. ءارى سودان ايىرىلمادىق تا.
ءسويتىپ جۇرگەندە...
«...قىزىلقۇمنىڭ باتىس بەتكەيى بۇرىنعى تەڭىزدىڭ ۇلتانى ەدى. ارال شالقىعان كەزدە بۇل جاعالاۋدىڭ ءبارى سىڭسىعان قالىڭ ەل بولعان. قازىر «باستان باق تايعان زامان» بولىپ تۇر». بۇل – جوعارىدا ايتقان كاۋكەيدەگى ساكەن قابىلوۆ اعامىزدىڭ ءسوزى.
– قىزىلدىڭ تورىندە, وزبەكستانمەن شەكارا شەبىندە جاتقان حالىق باتىرى جانقوجا نۇرمۇحاممەد ۇلىنىڭ زيراتىنا بەت بۇرعان جۇرت مىندەتتى تۇردە, قايتاردا تەڭىز جاعاسىنداعى بۇرىنعى بەكتاۋ, سۇلۋتوبە, قاراجار, قوس قىرشىن, بوساي, ساندال قورىمدارىنا سوقپاي كەتكەن ەمەس. بۇل قورىمداردا مارقۇم اتا-بابالارى, تۋعان-تۋىستارى ماڭگىلىك مەكەن تاپقان. ال ەندى ءبىزدىڭ كاۋكەي اۋىلىنان 60 شاقىرىم ءارى جۇرسەڭ, بۇرىن فەرما ورتالىعى بولعان, بۇگىندە شاعىن ەل اجارعا باراسىڭ. اجاردىڭ باتىس بەتكەيىندە ۇيالى بالىقشى اۋىلى بولدى. قازىر جوق. تەڭىز بار كەزدە تىرشىلىگى سۋمەن بايلانىسقان ەلدىڭ تەك ورنى عانا جاتىر, – دەدى ساكەن اعا كۇرسىنە.
اعامىز ايتقان اعاش كەمە وسى ۇيالى اۋىلىنىڭ ورنىنان 18 شاقىرىم بەرىرەك جاتىر. دەمەك, تەڭىز بار تۇستا كاۋكەي دە, اجار دا جاعالاۋعا جاقىن ورنالاسقان اۋىلدار بولعان. اعاش كەمەنىڭ قازىرگى تۇرعان جەرى ءزارۋحا جالى دەپ تە, «زاۋزان» دەپ تە اتالادى. قازاقتىڭ ءار توبەگە ات قويعىشىن ەسكەرسەك, بۇل بىزگە تاڭسىق دۇنيە ەمەس.
بارعان ادامعا الدىنان شوككەن نارداي بولىپ كەزىگەتىن, وڭ جاعىنا جامباستاي قيسايىڭقىراعان اعاش كەمەنىڭ تاريحىن ساكەن اعا بىلاي تارقاتىپ ەدى.
– كەمەنىڭ اتى – «ساتۋرن». تەڭىز تابانىندا قالعانىنا دا جارتى عاسىردان استام ۋاقىت بولعان. بيىكتىگى 3 مەتر بولسا, ۇزىندىعى – 19, ال ەنى 6 مەتر شاماسىندا.
مەنىڭ ەستۋىمشە, «ساتۋرن» كەمەسىنىڭ قىزمەتى – ۇيال» اۋىلدىق كەڭەسىنە قاراستى ون ەكى اۋىلدى ازىق-ت ۇلىك, تۇرمىستىق زاتتارمەن قامتاماسىز ەتۋ, ياعني ەلدى مەكەندەردەگى دۇكەندەرگە ازىق-ت ۇلىك, تۇرمىستىق زاتتار جەتكىزىپ بەرگەن, دەپ شەشىلىپ سىر شەرتتى ولكەتانۋشى اعامىز.
تەڭىزدىڭ الاي-دۇلەي قۇبىلىسىن ادام ءتۇسىنىپ بولعان با؟ بىردە قوس شەگەندى, ۇزىنقايىر, ساندال, جالپاق, قارابۋرا, ايجارىم-تاستى ەلدى مەكەندەرىنە قاراي جۇك ارتىپ شىققان كەمە تەڭىزدىڭ كەشكى اساۋ تولقىندى داۋىلىنا كەزىگەدى. «ساتۋرن» وسى كەزدە قوس شەگەندى تۇسىنداعى پاناسى مولداۋ ۇزىنشا كەلگەن قولتىققا كەلىپ تۇراقتاۋعا ءماجبۇر بولىپتى. «قاۋىپ-قاتەردەن قۇتىلدىق» دەگەن كەمە كاپيتانى مەن كومەكشىلەرى اۋىر-اۋىر ياكورلارىن تەرەڭ سۋعا تاستاپ, داۋىل باسىلعانشا توقتاي تۇرۋعا شەشىم قابىلداسا كەرەك. بىراق ۇيدەي تولقىن قانشا پانا جەر بولسا دا, اعاشتان سوعىلعان كەمەنى جاعالاۋعا قاراي تىقسىرا بەرەدى. تاڭ اتىپ, جان-جاعى انىق كورىنە باستاعان ۋاقىتتا تەڭىز دە ساباسىنا تۇسكەن. داۋىل تىنشىعان كەزدە كاپيتان قۇرعاقتا قالعانىن بايقايدى. تەڭىز بۇل كەزدە كەرى شەگىنىپ كەتكەن ەدى.
جاعالاۋدىڭ بىردە تاسىپ, بىردە قايتا ورنىنا كەلەتىنىن بىلەتىن سىرمىنەز كەمە كومانداسى ونشا قورقىنىشقا بوي الدىرمايدى. شەگىنگەن جاعالاۋ قايتا قالپىنا كەلەر-اۋ دەگەن سەنىممەن, «سول كەزدە الىپ كەتەرمىز» دەگەن ويعا ءۇمىت ارتقان كۇيى «ساتۋرندى» قالدىرىپ, وزدەرى تاراسقان كورىنەدى.
ەندى قاراڭىزشى. ارالدىڭ اپاتقا ۇشىرار شاعىنا ءدوپ كەلگەندەي ءبارى. تەڭىز جاعالاۋى سول شەگىنگەننەن بىرتە-بىرتە كەرى قايتىپ, بەرى ورالمايدى. ارال ايدىنى كوزگە كورىنبەيتىن جاعدايعا جەتەدى. ال «ساتۋرن» سول قالعاننان جاعالاۋدا قالىپ قويعان.
– ارادا تالاي جىلدار جىلجىعان, – دەپ اڭگىمەسىن جالعاي ءتۇستى ساكەن اعا. – ۇيالىدان باستاپ, جاعالاۋداعى ەلدى مەكەندەر تارادى. تەڭىز تىرشىلىگى ءبىرجولاتا توقتادى. كەيىنىرەك تۋعان جەرىن اڭساعان تەڭىز پەرزەنتتەرى اتاجۇرتقا تۇعىرلى تاس اكەپ تە ورناتتى. ءجيى-ءجيى باسقوسۋلار بولىپ جاتتى. ويتكەنى ولاردا تەڭىز قايتا تولار-اۋ دەگەن وي دا, تۋعان جەرگە دەگەن ساعىنىش تا بار...
جەرگىلىكتى ولكەتانۋشىنىڭ ايتۋىنشا, «تۇرىمتاي تۇسىنا كەتكەن» سول كەزەڭدە جاعالاۋدا كەمە عانا ەمەس, ءاربىر اۋىل جۇرتىندا ءتۇرلى زاتتار مەن تەحنيكالار قالدى. ول كەزدە ەشكىمنىڭ ەشنارسەمەن جۇمىسى بولعان جوق.
– مەن 1999 جىلى سول باياعى «كورسەم-اۋ», «بىلسەم-اۋ» دەگەن قۇمارلىقپەن بەكتاۋ, ۇيالىنى جاعالاپ قايتقانىم بار. بەكتاۋدا تۇرعان «گازيك» ماشيناسى, «يۋمز» تراكتورىنىڭ بولشەكتەرى, ۇيالىداعى بۋلدوزەر تراكتورى, الىپ كەمەلەر, اۋىلدى جارىقتاندىرىپ تۇرعان ەلەكتر دۆيگاتەلى, تسەح ورىندارى, قىش كىرپىشتەن ورىلگەن مونشا, ءبارى سولايىمەن, قاز-قالپىندا تۇر ەدى. ول كەزدە تەڭىز تارتىلىپ كەتكەنىنە 25 جىلداي ۋاقىت وتكەن. وسى جەردى مەكەندەگەن تەڭىزشىلەردىڭ پايدالانعان قۇرالدارىن, تۇرعان مەكەندەرىن كورىپ, تىرشىلىگىنەن ۇلكەن اسەر الىپ قايتقانمىن. ەلەستەتىڭىزشى, اعاش قايىقتار قۇرعاق جاعالاۋدا تۇر, بالىقشىلار جاڭا عانا ايدىنعا شىعىپ كەتكەندەي كورىنەتىن سول بەينە ءالى جادىمدا. شالقىعان سۋى جوق بولسا دا, تەمىر كەمەلەردىڭ ورىن-ورنىندا تۇرعانى كوز الدىمنان كەتكەن ەمەس. بالىقشى قۇرالدارى مەن قايىق-كەمەلەرىن شامالى ۋاقىتقا قالدىرىپ كەتكەندەي بولىپ كورىنىپ ەدى-اۋ ماعان, – دەيدى ساكەن اعا.
وتكەندى بايانداۋشى كەيىپكەرىمىز اراعا 18 جىل سالىپ, 2017 جىلى ۇيالىعا تاعى دا بارىپتى. سونداعى ساپاردان وتە قىنجىلىپ قايتقان. «بۇرىنعى ۇيالى جۇرتىندا «مىناۋ وتكەن كۇننەن ەستەلىك» دەپ كورسەتەتىندەي ەشتەڭە قالماعانىنا ىشتەي نالىدىم», دەيدى ول.
– ماڭگىلىك ەشتەڭە جوق, دەگەنمەن دە اتالارىمىز تىرشىلىك ەتكەن, تالايدىڭ كىندىك قانى تامعان كيەلى مەكەندە كوزگە كورىنەتىندەي جادىگەرلىك دۇنيە قالماعانى, ەڭ بولماسا قىش كىرپىشتى مونشا تۇرعاندا جۇدەۋ كوڭىلگە جۇبانىش, ساعىنعان جۇرەككە دەمەۋ بولارى حاق ەدى عوي. ونى دا بۇزىپ, قابىرعالارىن قاقىراتىپ كەتىپتى. ءيا, مەتالل جيناعىشتار مەن قابىرعا بۇزعىشتار ۇيالىداي اتاجۇرتتى جىلان جالاعانداي ەتكەن ەكەن. ەندى, مىنە, جاعالاۋ قۇمىندا قالعانى وسى «ساتۋرن» كەمەسى عانا. تالانعان جۇرتتا قالعان تابارىكتەي. تاريحى بار, كوزدىڭ قاراشىعىنداي-اق ساقتايتىن كونەنىڭ كوزى. ەسكىرمەيتىن ەستەلىك قوي – بۇل. كەلەر ۇرپاققا «سەنىڭ بابالارىڭ وسىنداي كەمەنى تىزگىندەپ, ۇلى تەڭىزدە جۇزگەن» دەپ ايتارداي-اق قۇندى دا قىمبات دۇنيە, – دەپ اياقتادى ءسوزىن ساكەن اعا.
تەڭىز جادىگەرلەرىن تۇگەلدەپ جۇرگەن ساكەن قابىلوۆتىڭ «ساتۋرن» كەمەسىن ءوز اۋىلىنا اكەلمەك ويى بار. ونىڭ پىكىرىنشە, كەمە تەڭىزدەن ناپاقاسىن تاپقانداردىڭ بۇگىنگى ۇرپاقتارى كوپ شوعىرلانعان كاۋكەي اۋىلىندا تۇرۋى كەرەك. سوندا عانا جادىگەر ساقتالادى. بۇل ءسوز «كەمەنى اۋىلعا جەتكىزىپ بەرسە» دەگەن ەل وتىنىشىنە ىنتالى دا قالتالى, مۇمكىندىگى بار جىگىتتەرگە قۇلاققاعىس بولاتىن. «كەمە ەلگە جەتسە, ونى كۇتىپ ۇستاپ, اۋىلدىڭ اجارىن اشاتىنداي كورىكتى جەرىنە قويىپ, كەلەر ۇرپاقتارعا اماناتتاۋ ءبىزدىڭ موينىمىزدا», دەيدى ساكەن اعا.
كۇننىڭ ىستىعى مەن قىستىڭ قار ارالاس قارا سۋىعىنا توتەپ بەرگەن «ساتۋرننىڭ» ءار جەرى بۇگىندە شۇرق تەسىك بولا باستاپتى. قىزىلقۇمنىڭ جەلى سوققان سايىن سىقىرلايدى. سىقىرمەن قوسا كەمەنىڭ ءار تەسىگىنەن ۋىلدەي دىبىس شىعادى. جەتىم ۇلدىڭ تۇنشىعىپ جىلاعانىنداي. ءۇزىلىپ ەستىلەدى. سول ءسات اعاش كەمە جوعالتقان تەڭىز-اناسىن ءبىر ءسات جوقتاعانداي كورىندى ماعان...
تالاۋ ءھام تۇڭىلگەن ساياحاتشى
بىردە ارال اۋدانىنا بارعان ساپارىمىزدا «بالىقشىلار» مۋزەيىنە سوققانبىز. 2012 جىلدان باستاپ قىزمەت كورسەتەتىن مادەني نىساندا تەڭىز جادىگەرلەرى توپتاستىرىلعان. ىشىندەگى ءار دۇنيە – ءبىر-ءبىر تاريح. مۇندا 2500-دەن اسا ەكسپونات بار. كەلۋشىلەر مۋزەيدىڭ «اشىق اسپان استىندا» اتتى كەمە مەن قايىقتار جيىنتىعى جانە «بالىقشىلار» مەن «كەمەلەر» زالى دەپ اتالاتىن ەكى بولىگىن ارالاۋعا تۇتاستاي ءبىر كۇندى تولىق ارناۋعا بولاتىن سياقتى.
بۋتاكوۆ شىعاناعىنداعى تانكەر. كەڭەس داۋىرىندە «ۆوزروجدەنيە» ارالىنا جانار-جاعارماي تاسىعان. 2018 جىلى كەسىلدى
عيمارات سىرتىندا ات شانا, تۇيە شانا, قايىقتار, جىلىم تارتۋعا ارنالعان شىعىر, لەنين سىيعا تارتقان ستانوك, كاپيتاندار ەسىمى جازىلعان كەمەلەر تۇر. ەڭ ۇلكەنى – لەۆ بەرگ دەپ اتالاتىن 25 مەترلىك كەمە. بۇنىڭ ءوزى جاعالاۋدا قاراۋسىز قالعاندا, مۋزەي جاناشىرلارى ءتورت بولىككە ءبولىپ, وسىندا اكەلىپتى. قايتا قۇراستىرىپ, كەمە ءىشىن زالعا اينالدىرعان. ايتپاقشى, لەۆ بەرگ كىم دەسەك, حح عاسىردا ارال تەڭىزىن زەرتتەگەن ورىستىڭ گەوگراف-عالىمى. سونىڭ نەگىزىندە بىرنەشە ەڭبەك جازعان.
كەمە دەمەكشى, سول ۋاقىتتاعى ازاماتتار ارال بۇرىنعى ايدىنىنان ايىرىلا باستاعاندا جاعدايدىڭ وڭالماسىن بىلگەندەي. ويتكەنى باسشىلىق تاراپتان كەمە بىتكەندى تەڭىزدىڭ ەڭ تەرەڭ تۇسى – «تاستۇبەككە» جيناۋعا پارمەن بولعان دەگەن دە اڭگىمە بار. ودان كەيىنگى جاعداي بەلگىلى. تەڭىز تىنىسى تىپتەن تارىلدى.
ال الگى كەمەلەر جايى قالاي بولعان؟ ءبىر جەرگە جينالعان ولار قاراۋسىز, قايىرلاپ جاتقانى بەلگىلى. كۇن ءوتتى, اۋا رايىنىڭ اسەرى بار, توت باستى, قۇمدا قيسايعان كۇيى قاڭىراپ تۇرعان ەدى. سوندا دا تىنىشتىق بەرمەپپىز. كارى تەڭىزدىڭ كۋاسىندەي بولعان كەمەلەردى تالاۋعا سالدىق. سالعانى سول, سىرت ەلگە تەمىر وتكىزگىشتەر بولشەكتەۋگە كوشتى. امان قويمادىق سولاي. شەتىنەن بۇتارلاپ, ۇلكەن جۇك كولىگىنە تيەگەنىن تالايدىڭ كوزى كوردى.
– تارتىلعان جاعادا قالعان كەمەلەر كەشەگى كۇنگە دەيىن بولدى. شىندىعى سول, 3-4 جىل بۇرىن دا تۋريستەر سوندا بارىپ, ءتىپتى باسىنا تۇنەپ ءجۇردى عوي. امال نە, قورعاي المادىق. قازىر وندا كەمە جوق. ال مىنا مۋزەي الدىندا تۇرعان كەمەلەردى كورگەن شەتەلدىكتەردىڭ كوڭىل كۇيى بىردەن ءتۇسىپ كەتەدى. نەگە؟ ويتكەنى ولار شىنايى ەمەس. بوياپ, سىرتىن سىرلاپ قويعانبىز. جاساندى ەكەنى كوزگە ۇرىپ-اق تۇر. ولارعا قۇمدا قايراڭداپ, قيسايعان سۇلباسى قالعان كەمە قىزىعىراق. ال كورشى وزبەكستان تەڭىز تۇسىندا قالعان كەمەلەرىن ساقتاپ ۇلگەردى, – دەگەن ەدى سول كەزدەگى مۋزەيدىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى, بۇگىندە مارقۇم بولعان ايبەك اۋەسحان اعامىز.
بۋتاكوۆ شىعاناعىنداعى قاراساندىق ۇلكەن توبەسى
راس-اۋ. تەڭىزدىڭ وزبەكستان بەتتەگى مويناق تۇسىندا قالعان كەمەلەردىڭ ءبىر جەرگە جينالعانىن ەستىگەنبىز. ءتىپتى مەملەكەت قاراۋىنا ءوتىپ, سىرتىن دا قورشاپتى. ال ونداعى كەمەلەردىڭ ءوزى تۇگىلى, ءبىر زاتىنا الدەبىرەۋ سۋىق قولىن جۇگىرتسە, جازاسى دا تىم قاتال دەيدى بىلەتىندەر. اقيقاتى سول, سوندا بارۋشى تۋريستەر اعىل-تەگىل كورىنەدى.
– ارال تەڭىزىنىڭ وزبەكستان, ياعني, قاراقالپاق اعايىن مەكەن ەتەتىن مويناق جەرى دە ءبىر كەزدەرى سۋ تولى ايماق بولعانى بەلگىلى. قازىر تەك قۇرعاعان ۇلتان عانا قالعان. مويناققا مىڭداعان شەتەلدىك تۋريستەر كوپ كەلەدى. سەبەبى بەلگىلى. ەجەلگى قالالاردان بولەك, مۇندا ءبىر ۋاقىتتا تەڭىزدە جۇزگەن كەمەلەردىڭ قاڭقاسى كوپ ساقتالعان. قاراقالپاقستان ۇكىمەتى بۇل تەڭىزدىڭ كۋاسىندەي بولعان دۇنيەلەردى قورعاپ, اشىق اسپان استىندا ءتۋريزمدى جانداندىرىپ وتىر, – دەيدى, ارىپتەسىمىز, «حابار24» تەلەارناسىنىڭ وزبەكستانداعى مەنشىكتى ءتىلشىسى راۋان مىڭباەۆ.
وكىنەتىن دە دۇنيە كوپ
ءبىر كەزدەرى قاراۋسىز قالدىرىپ, بۇگىندە ورنىن سيپاپ قالعانىمىز كىمنىڭ كىناسى؟ وزگەدەن كورەمىز بە, ءوزىمىزدى جازعىرامىز با؟ قۇلاشتاي ماقالانى قورىتىندىلاۋعا ءالى ەرتە. ەندى كوپ جىلدان بەرى تۋريستەرگە گيد اۋدارماشى بولىپ قىزمەت اتقارعان ارالدىق سەرىك دۇيسەنباەۆتىڭ مىنا پىكىرى ويلاندىرماي قويمايدى.
– گيد-اۋدارماشى بولۋ, وففروۋد دەگەندەر ارال ءۇشىن تاڭسىق نارسە ەدى. ءالى ەسىمدە, سول كەزدەگى باسشىلىق «كەمەلەردى ارالعا اكەلۋ, ءيا بولماسا قورعاۋ قيىن» دەدى. كەيىن جالاڭاشتاعى ون ەكى كەمەدەن سوڭ اقەسپەدەگى التى كەمەنى قانشا ايتىپ جۇرگەندە ونى دا 3 جىل بۇرىن تىپ-تيپىل قىلدى. شىعاناقتاعى پينك فلويد كليپ تۇسىرگەن كەمەلەر ەكىباستان جوق بولدى. ءالى دە كەش ەمەس, اقباستىداعى ەكى كەمەنى ارالعا نە باقىلاي الاتىنداي جاقىن جەرگە اكەلۋگە بولادى. بىراق فۋندامەنتكە نە تۇعىرعا ورناتپاي-اق, تابيعي كۇيىندە تەڭىز تابانىندا قايىرلاپ قالعانداي ورنالاستىرۋ كەرەك. ەكى كەمە ءۇشىن ەشقانداي تۋريست 280 شاقىرىم جەرگە بارمايدى, ونىڭ ۇستىنە ول ەكەۋى فوتو نە بەينەتۇسىرىلىم جاساۋعا بولاتىنداي اسەرلىلىگىن جوعالتقان, – دەيدى سەرىك.
– سوندا قايتقان تەڭىز تابانىندا قازىر كەمەنىڭ قالدىعى دا قالمادى ما؟ – دەدىم مەن ءىشىم ۋداي اشىپ.
– وكىنىشكە قاراي سولاي, تەڭىزدىڭ جالاڭاش پەن شىعاناق دەپ اتالار جاعىندا دىم جوق, اقەسپە جاقتاعى التى كەمەنىڭ سوڭعىسى جارتىلاي جاتقان, – دەدى سالقىنقاندىلىعىن ساقتاپ. سوسىن اڭگىمەسىن ارى جالعادى. – جالاڭاشتا ون ەكى, اقەسپە ماڭىندا التاۋ, شىعاناقتا ون شاقتى كەمەگە بارار جولدىڭ مارشرۋتى وتە قىزىق ەدى. مىسالى, تۋريستەردى ارالدان جالاڭاشقا دەيىن قىرىق بەس شاقىرىم بويى كەپكەن تەڭىز تابانىمەن الىپ جۇرەمىن. جولدا ەسكى بالىق قابىلداۋ ورنى بار, جەل كۇنى سورلاردىڭ ۇستىندە تۇزدى قۇيىندار كورۋگە بولادى. ءارى قاراي جالاڭاش, تاستۇبەكتەن بالىقشى وتباسىنان تۇسكى اس, شۇبات, تۇيە ساۋعاندى كورسەتۋ, تەڭىز جاعاسىنداعى بالىقشىلارمەن بىرگە بالىق اۋلاۋ, قوستار, ءارى قاراي اقەسپەگە دەيىنگى كانوندار, قاراساندىقتىڭ ماڭىنداعى توبەلەرگە جاياۋ شىعۋ, ودان قالدى ىستىق سۋ مەن اقەسپەنىڭ قۇمىندا دۋبايداعىداي دجيپپەن سافاري. كونە اقەسپەنىڭ ءوزى فانتاستيكالىق فيلمگە سۇرانىپ تۇرعان دايىن دەكوراتسيا عوي. وسىنىڭ ءبارى تەك قانا قايراڭداپ قالعان كەمەلەردى كورۋ ءۇشىن كەلگەن تۋريستكە جولاي ۇسىنىلاتىن دۇنيەلەر ەدى. ال كەمەلەر كەسىلگەلى ولاردىڭ دا سانى ازايدى.
ارالدىق جىگىت ساعىنىشتى ەستەلىگىن وسىلاي ايتىپ شىققان ەدى.
الەم تۋريستەرى قىزىققان ەدى
كەيىنگى ون بەس جىلدىقتا ارال اۋدانىنا الىس-جاقىن ەلدەردەن شەتەلدىك تۋريستەردىڭ كەلە باستاعانى بەلگىلى. ونىڭ باستى سەبەبى بار. امەريكادا, ەۋروپادا شىعاتىن «Lonely Planet/Central Asia», «Bradt», تاعى باسقا جولسەرىك كىتاپتارداعى قازاقستانعا ارنالعان بولىگى بولدى. وندا ارال جەرىندەگى كەمەلەر قورىمى ارنايى تۋريستىك نىسان بولىپ ەنگىزىلگەن. بۇل كىتاپتار əر ءتورت جىل سايىن جاڭارىپ تۇرادى, كىتاپتىڭ جۋرناليستەرى ءتورت جىل سايىن كورسەتىلگەن مارشرۋت بويىنشا بارلىق نىساندى ارالاپ, تولىقتىرۋ جۇمىسىن جۇرگىزەدى. مۇندا تەك قانا ساياحات ورنى عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە قوناقۇيلەر, مۇراجاي, دəمحانالار تۋرالى مəلىمەت تولىق جاڭارتىلاتىن كورىنەدى.
سەرىك دۇيسەنباەۆتىڭ ايتۋىنشا, تۋريستەردىڭ سىرت اينالۋىنا كىنالى تەك ءوزىمىز. كەيىنگى جىلدارى كەمەلەر قورىمىن ادامدار تولىقتاي جويدى.
– 2016 جىلى جالاڭاش ەلدى مەكەنى ماڭىنداعى ون ەكى كەمەنىڭ سوڭعى ۇشەۋى تولىق كەسىلدى. شىعاناقتاعى ون شاقتى كەمەنىڭ بارلىعى, ءəنشى ديانا شاراپوۆا «ارالدان ۇشقان اققۋلار» اتتى بەينەبايانىن تۇسىرگەن كەمە دە جارتىلاي كەسىلگەن. اقەسپە ماڭىنداعى سوڭعى ەكى ۇلكەن كەمەنىڭ بىرەۋىن 2017 جىلى بولشەكتەپ تىندى. Əلەم اۋزىنا قاراعان BBC, CNN, Voice of America, سياقتى كومپانيالارى, قانشاما فيلم تۇسىرۋشىلەر مەن فوتوگرافتاردىڭ, «Pink Floyd» باستاعان نەشە ءتۇرلى مۋزىكانتتاردىڭ دا قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرعان وسى كەمەلەر بولاتىن. Youtube-تاعى ارالعا قاتىسى بار شەتەلدىك دەرەكتى فيلمدەردى نەمەسە ارت-جوبالاردى الىپ قاراساڭىز, بəرىندە ءبىزدىڭ كەمەلەر ءجۇر. بۇل كەمەلەردىڭ ەرەكشەلىگى – تاريحتان سىر شەرتىپ, تابيعات اياسىندا سول قالپىندا جاتۋى. شەتەلدىكتەر ءۇشىن قازىرگى مۋزەي جانىنداعى ەسكى ايلاقتا تۇرعان كەمەلەر قايتا بويالعان ەسكەرتكىش قانا. فيلم, فوتوسۋرەت تۇرعىسىنان تەڭىز تابانىندا قالعاندارى عانا ەرەكشە əسەرلى, – دەيدى ارالدىق بەلگىلى گيد-اۋدارماشى.
– كەيىنگى ۋاقىتتا شەتەلدىكتەر عانا ەمەس, ءوزىمىزدىڭ ەلدىڭ ادامدارى دا بۇعان قىزىعىپ ءجۇر. كەمەلەر قورىمىن كورگىسى كەلەتىن ازاماتتار دا كوپ قوي, – دەدىم اڭگىمەمدى جالعاستىرىپ.
– ونىڭ راس, – دەدى سەرىك تە ءسوزىمدى قوشتاپ. – بىراق بۇل جەردە بىرنەشە فاكتور بار. بىرىنشىدەن, جول ساپاسى. كەمەگە بارار مارشرۋتتا ءبىر سانتيمەتر اسفالت جوق, تاڭ اتقاننان كەشكە دەيىن جولسىزبەن, بۇرقىراعان شاڭ ورتاسىندا جۇرەسىز. ويلى-قىرلى شوقالاعى كوپ, كەيدە بىلجىراعان بالشىق كەشۋگە تۋرا كەلەدى. ەكىنشىدەن, باعا. جول بولماعاننان كەيىن ونى تالعامايتىن تابانى بيىك كولىك جالداۋعا تۋرا كەلەدى. سەبەبى باسقاسى ول جولمەن جۇرە المايدى. ولار ءۇش ءجۇز-ءتورت ءجۇز شاقىرىم ءجۇرىپ كەلۋگە 70-80 مىڭ تەڭگە سۇرايدى, وعان گيدتىڭ قىزمەتىن, تۇسكى اسىڭىزدى, كەيدە «قونىپ قايتام» دەگەندەر بولسا كولىككە تاعى ءبىر كۇنگە تولەۋگە تۋرا كەلەدى. ۇشىنشىدەن, ءبىزدىڭ مەنتاليتەت. جاسىراتىنى جوق, بىزدىكىلەردىڭ كوبى اقشا بولسا جاقسى جەردە دەمالعاندى ءتاۋىر كورەدى. تۇركيا, دۋباي, تىم بولماسا تۇركىستان وبلىسىنداعى بىركولىك, قاسقاسۋعا بارىپ, كوك مايسا شوپتە جاتىپ, باسسەينگە تۇسكەندى ۇناتامىز. تۋريزمدە «dark tourism» دەگەن تەرمين بار, «جابايى تۋريزم» دەۋگە كەلەدى. مىسالى, ارال قاسىرەتىن كورۋ قارا تۋريزمگە جاتاتىنى انىق. تۋريستەر سول جەردىڭ تراگەدياسىنا, وتكەن اپاتتى جاعدايىنا قىزىعىپ, ارنايى سوعادى. تۋعالى جاسىل جەلەك, وزەن-كول, مۇحيت كورىپ جۇرگەندەر ءۇشىن بۇل ەكزوتيكا, ال جەرگىلىكتى حالىق شاڭى بۇرقىراپ, جاعاسىنا قوقىس تاستاعان تەڭىزدى كورۋ ءۇشىن كۇنى بويى ايدالادا جۇرمەيتىنى بەلگىلى عوي. تالاي شەتەلدىكتەر جەرگە جاتا قالىپ سۋرەتكە ءتۇسىرىپ جۇرسە, قاسىنا ەرىپ كەلگەن ءوز اۋدارماشىلارىمىزدىڭ «قايدا كەلدىك, مىنانىڭ نەسى قىزىق؟» دەگەنىن دە كوردىك, – دەپ اششى مىسقىلمەن اياقتادى ءسوزىن سەرىك دۇيسەنباەۆ.
ازىرگە جەكە فريلانسەر بولىپ, تۋرفيرمالارمەن كەلىسىمشارت نەگىزىندە گيد-اۋدارماشى قىزمەتىن ۇسىناتىن ارالدىق جىگىت اعاسىنان ەستىگەن كەمەلەر تۋرالى شىندىق وسى. ال بۇگىندە الدىن الا حات جولداعان تۋريستەر تەڭىزدە كەمە قالماعانىن ەستىپ, ساپارىن ءəرى قاراي جالعاستىرىپ ءجۇر ەكەن.
قۇرعاعان تەڭىزدە (ارالدا) ءتۋريزمدى دامىتۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى وسىنداي كەمەلەردى ساقتاپ قالۋ ارقىلى جۇزەگە اسارىن ەندى بىلدىك. «قولىمىزدى مەزگىلىنەن كەش سەرمەيتىن» وزىمىزگە دە وبال جوق...
قىزىلوردا وبلىسى,
ارال اۋدانى
