جەر سىلكىنىسى: ءىس-قيمىل جوسپارى پىسىقتالدى

زارداپ شەككەندەرگە كومەك كورسەتىلەدى

توتەنشە جاعدايلار ءمينيسترى سىرىم ءشارىپحانوۆ 23 قاڭتار ساعات 00:09-دا الماتىدان 264 شاقىرىم جەردە قىرعىزستان مەن قىتاي شەكارا­سىندا جەر سىلكىنىسى بولعانىن مالىمدەدى. سالدارىنان, الماتىدا – 5, شىمكەنتتە – 2, جامبىل وبلىسىندا – 2-3 جانە جەتىسۋ وڭىرىندە 4 بالل بولىپ سەزىلگەن بىرقا­تار سەيسميكالىق ءدۇمپۋ تىركەلدى. ال­دىن الا مالىمەتتەر بويىنشا, عيمارات­تار مەن قۇرىلىستار قيراعان جوق.

تجم-دا دەرەۋ رەسپۋبليكالىق جەدەل شتاب قۇرىلىپ, وسىنداي شتابتار اۋماقتىق دەڭگەيدە دە جۇمىس ىستەدى. تجم پسيحولوگتەرىن تارتا وتى­رىپ, «جەدەل جەلى» تەلەفوندارى ۇيىم­داس­تىرىلدى. وڭىرلەردى ازاماتتىق قورعاۋ­دىڭ مەملەكەتتىك جۇيەسىنىڭ كۇشتەرى مەن قۇرالدارى جوعارى دايىندىقتا جۇمىس ىستەدى. كوماندالىق-شتابتىق ماشينالار ورنالاستىرىلدى, قۇت­قارۋ بولىمشەلەرىنىڭ توپتارى جانە حالىقتى حاباردار ەتۋ جۇيەسى تولىق دايىندىقتا تۇر.

سەيسميكالىق بولجاۋ كوميسسياسى الماتى اۋماعىندا كۇشتى جانە جويقىن جەر سىلكىنىستەرى كۇتىلمەيتىنىن ايتتى. وسىعان بايلانىستى تجم وڭىرلەردىڭ تۇرعىندارىنان قورقىنىشقا بوي الدىرماي, تەك رەسمي اقپارات كوزدەرىنە سەنۋدى سۇرايدى.

پرەمەر-مينيستر تجم-دان اكىم­دىككە جانە باسقا دا مەملەكەتتىك ورگان­دارعا دەيىنگى بارلىق قىزمەت بولعان جاعدايعا دەن قويعانىن اتاپ ءوتتى. «قازا تاپقاندار جوق, اۋقىمدى زيان كەلمەدى. الايدا زارداپ شەككەندەر بار. ۋاقتىلى اقپارات الماعان ادامدار ناقتى ارەكەتسىز دۇربەلەڭگە جول بەردى. ولار 2, 3-قاباتتار­دان سەكىرگەن كەزدە زارداپ شەكتى. بۇل ەسكەرتۋ جۇيەلەرىن ۋاقتىلى قوسىپ, حالىققا مۇمكىندىگىنشە ەرتەرەك اقپارات بەرىپ, حابارلامالار جىبەرۋ قاجەت ەكەنىن كورسەتتى», دەگەن ءا.سمايىلوۆ بارلىق سەيسميكالىق قاۋىپتى وڭىردە جاتتىعۋلار ءجيى وتكىزىلۋى كەرەك ەكەنىن ايتتى. «حالىق ءىس-قيمىل الگوريتمىن ءبىلۋى كەرەك», دەپ وڭىرلەردىڭ اكىم­دىكتەرىنە مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندارمەن بىرلەسىپ, وسىنداي تج-نى جويۋ جونىندەگى ءىس-قيمىل جوسپارلارىن تۇزەتۋدى تاپسىردى.

«جاقىن ارادا جەدەل دەن قويۋ ءۇشىن باسقارۋ ورگاندارى مەن ازاماتتىق قورعاۋ كۇشتەرى باسشىلارى مەن جاۋاپتى تۇلعالارىنىڭ باسقارۋ بەكەتتەرىندەگى كەزەكشىلىگى ەنگىزىلسىن. بۇل تىرشىلىكتى قامتاماسىز ەتەتىن بارلىق ۇيىمعا قاتىستى», دەدى ول. سونداي-اق زارداپ شەككەندەردى ەمدەۋ ءۇشىن بارلىق شارانى قابىلداۋ قاجەتىن اتاپ ەسكەرتتى.

«تجم قىزمەتتەرى جاعدايدى تۇراقتى باقىلاۋدا ۇستاۋعا ءتيىس. بارلىق ءتيىستى قىزمەت اراسىندا, سونىڭ ىشىندە جەر سىلكىنىستەرى وشاق­تارى ورنالاسقان كورشى مەملەكەتتەرمەن ناقتى ءوزارا ءىس-قيمىل جاساۋ كەرەك», دەپ تۇيىندەدى پرەمەر-مينيستر.

شىعارىندىنى باقىلاۋ جۇيەسى

ۇكىمەت وتىرىسى كاسىپورىنداردا ەكولوگيالىق تالاپتاردى ساقتاۋ ماسەلەلەرىن تالقىلاۋمەن جالعاستى. ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ءمي­نيسترى ەرلان نىسانباەۆ اتاپ وت­كەندەي, وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسىنا سايكەس شىعارىندىلار بويىنشا نور­ماتيۆتەردىڭ 3,3%-عا – 4,2 ملن توننادان 4,06 ملن تونناعا دەيىن, توگىندىلەر بويىنشا 8%-عا – 2,5 ملن توننادان 2,3 ملن تونناعا دەيىن تومەندەۋىنە قول جەتكىزىلدى.

ەكولوگيالىق زاڭنامانىڭ ساق­تالۋىن باقىلاۋ ماقساتىندا 652 تەكسەرۋ جۇر­گىزىلىپ, 1,6 مىڭ قۇقىق بۇزۋ­شىلىق انىقتالدى. ولار بويىنشا جويۋ تۋرالى 628 ءتيىستى ۇيعارىم بەرىلدى. 322 ملرد تەڭگەگە 2,1 مىڭ اكىمشىلىك ايىپ­پۇل سالىندى, 11,3 ملرد تەڭگە مول­شەرىندە 1,8 مىڭ ايىپپۇل ءوندىرىلدى. قالعاندارى ورىندالىپ جاتىر.

ەكولوگيالىق جاعدايدى جاقسارتۋ ءۇشىن ءىرى كاسىپورىندار جىل سايىن تابيعاتتى قورعاۋ ءىس-شارالارىنىڭ جوس­پارلارىن ازىرلەيدى. سونىمەن قاتار جۇرتشىلىقپەن, ەكوبەلسەندىلەرمەن, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارمەن جانە تابيعات پايدالانۋشىلارمەن بىرلەسىپ, وڭىرلەردىڭ ەكولوگيالىق ماسەلەلەرى قارالدى. ناتيجەسىندە, ولاردىڭ كەشەندى شەشىمى بويىنشا 18 جول كارتاسى ازىرلەندى. ءىس-شارالاردىڭ جار­تىسىنان كوبى ىسكە اسىرىلدى, قال­عاندارىن ورىنداۋ جالعاسىپ جاتىر.

پرەمەر-مينيستر اتموسفەرانى لاس­تاۋشى زاتتاردىڭ باسىم بولىگى ونەر­كاسىپ كاسىپورىندارىنا تيەسىلى ەكەنىن ايتتى. شىعارىندىنىڭ ارتۋى­نا جىلۋ ەنەرگەتيكاسى مەن مۇناي-گاز سەكتورلارىنىڭ كاسىپورىندارى, تاۋ-كەن ءوندىرۋ جانە وڭدەۋ سالالارى, قارا جانە ءتۇستى مەتاللۋرگيا كاسىپ­ورىندارى «ۇلەس» قوسىپ وتىر. «كاسىپ­ورىندارداعى لاستاعىش زاتتاردى ۇنەمى باقىلاپ تۇرۋ ءۇشىن اۆتو­ماتتاندىرىلعان مونيتورينگ جۇيەسى ەنگىزىلىپ جاتىر. بۇل كاسىپورىن شى­عارىندىلارىن ناقتى ۋاقىت رەجىمىندە قاداعالاپ تۇرۋعا جانە بەلگىلەنگەن نورمالاردان اسىپ كەتكەن جاعدايدا جەدەل ارەكەت جاساۋعا ىقپال ەتەدى», دەدى ءا.سمايىلوۆ.

قورشاعان ورتاعا اسەردى ازايتۋ ماقساتىندا جانە كاسىپورىنداردىڭ زاماناۋي شەشىمدەرىن ەنگىزۋدە ەڭ ۇزدىك تەحنولوگيالىق انىقتامالىقتار بەكىتىلدى. «مۇنداي تەحنولوگيالاردى قولدانۋ قورشاعان ورتاعا تيگىزەتىن تەرىس اسەردى ازايتادى», دەگەن پرەمەر-مينيستر, ءالى شەشىلمەگەن وزەكتى ماسە­لەلەر بار ەكەنىنە توقتالدى. مى­سالى, اتموسفەرانىڭ عانا ەمەس, سۋ رەسۋرس­تارىنىڭ دا لاستانۋ فاكتىلەرى ورىن الىپ وتىر.

«كەيبىر كاسىپورىندار وزەندەر مەن كولدەرگە قالدىقتاردى رۇقساتسىز توگىپ جاتىر. كومپانيالاردىڭ وسىنداي زاڭسىز ارەكەتتەرىنە حالىقتان تۇسەتىن شاعىم كوپ. سۋ – ەڭ قۇندى رەسۋرس, ءبىز ونى قورعاۋعا مىندەتتىمىز», دەگەن ول حالىقارالىق وزىق تاجىريبە نەگىزىندە ESG ستاندارتتارىن ەنگىزۋ قارقىنى تومەن ەكەنىنە نازار اۋدارتتى. الەمنىڭ كوپتەگەن كومپانياسى ءۇشىن بۇل ستاندارتتار جۇمىستىڭ اجىراماس بولىگىنە اينالعان.

جالپى, ولار ەكولوگيالىق كورسەت­كىش­تەردى عانا ەمەس, الەۋمەتتىك, قارجى­لىق جانە وندىرىستىك كورسەت­كىشتەردى دە جاقسارتۋعا ىقپال ەتەدى. سونداي-اق ESG ستاندارتتارىن ساقتاۋ – حالىق­ارالىق قارجى ينستيتۋتتارىمەن نە­سيە بەرۋ كەزىندە نازارعا الاتىن كري­تە­ريلەردىڭ ءبىرى. «وتاندىق كاسىپ­ورىنداردىڭ ەكولو­گيالىق قاۋىپسىزدىگىن بارىنشا ارت­تىرۋ ءۇشىن رەسۋرس ۇنەم­دەيتىن جانە قالدىقسىز تەحنولوگيالاردى بەلسەندىرەك ەنگىزۋ قاجەت», دەدى ۇكىمەت باسشىسى.

سونداي-اق تابيعاتتى قورعاۋ شارالارىن جاپپاي جۇرگىزۋدىڭ دە ماڭىزى زور ەكەنىن اتاپ ءوتتى. «مىسالى, كومپانيالار اعاش وتىرعىزۋ, وزەن ارنالارىن تازارتۋ, ورمان القاپتارى مەن دالالاردا قوقىس جيناۋ ناۋقاندارىن جۇيەلى تۇردە جۇرگىزىپ تۇرۋلارىنا بولادى. ول ءۇشىن ەكولوگيا مينيسترلىگى مەن اكىمدىكتەر تابيعات پايدالانۋشىلارمەن بىرلەسىپ جوسپارلى جۇمىس جۇرگىزۋلەرى كەرەك», دەگەن ول ەكولوگيالىق ءىس-شارالاردى امالعا اسىرۋ ۋاقىتتى قاجەت ەتەتىنىن ايتتى. «بۇل اۋقىمدى ءارى ۇزاقمەرزىمدى ۇدەرىسكە كاسىپورىندار, مەملەكەتتىك ورگاندار, ەكولوگتەر, عىلىمي قاۋىمداستىق پەن جۇرتشىلىق جۇمىلا كىرىسۋگە ءتيىس. ناق وسىنداي ءتيىمدى ءارى سىندارلى جۇمىس قانا ەلدەگى ەكولوگيالىق جاعدايدى جاقسارتۋعا ىقپالىن تيگىزەدى», دەدى پرەمەر-مينيستر.

سونداي-اق كاسىپورىنداردىڭ ەكولو­گيالىق مىندەتتەمەلەردى ساقتاۋىن قام­تاماسىز ەتۋى, سۋ رەسۋرستارىنىڭ لاس­تا­نۋىنا جول بەرمەۋى قاجەت ەكەنىن ايت­تى. بەكىتىلگەن وڭىرلىك جول كارتالا­رى مەن تابيعاتتى قورعاۋ ءىس-شارا­لارى جوسپارلارىنىڭ ىسكە اسىرىلۋىن جالعاس­تىرۋ, ونەركاسىپ كاسىپورىن­دارىن­دا ESG ستاندارتتارىن ەنگىزۋدىڭ ناقتى شارالارىن ازىرلەۋ دە نازارىنان تىس قالمادى.

يننوۆاتسيا نەگىزى – عىلىم

ۇكىمەت وتىرىسىندا عىلىمي جانە عىلىمي-تەحنيكالىق قىزمەت ناتي­جەلەرىن كوممەرتسيالاندىرۋ شارالارى دا كۇن تارتىبىنە شىقتى. عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم ءمينيسترى ساياسات نۇربەك 2023-2025 جىلدارعا ارنالعان عىلىمنىڭ جالپى بيۋدجەتى الدىڭعى ءۇش جىلدىق كەزەڭمەن سالىستىرعاندا 3,3 ەسە 643 ملرد-قا دەيىن وسكەنىن بايان­دادى. بۇل رەتتە 2024-2026 جىل­دار­عا كوز­­دەل­گەن بيۋدجەت تاعى 13%-عا ءوسىپ, شا­ما­­مەن 730 ملرد تەڭگەنى قۇرايدى ەكەن.

جۇرگىزىلىپ جاتقان جۇمىس اياسىن­دا ىرگەلى زەرتتەۋلەردى جۇزەگە اسىراتىن عىلىمي ينستيتۋتتارعا قوسىمشا قارجىلاندىرۋ ءبولىندى. سونداي-اق جاس عالىمداردى قولداۋ ايتارلىقتاي كۇشەيتىلدى – بۇگىندە ولار 727 عىلىمي جوبانى جۇزەگە اسىرىپ جاتىر. عىلىمي جانە عىلىمي-تەحنيكالىق قىز­مەتتى كوممەرتسيالاندىرۋدى ىن­تا­لاندىرۋ شارالارىنىڭ ءبىرى – گرانت­تىق قارجىلاندىرۋدى ۇسىنۋ. وتكەن بىرنەشە جىل ىشىندە مۇنداي جوبالاردىڭ عىلىمي-تەحنيكالىق دامۋعا قوسقان جالپى ۇلەسى 68,6 ملرد-قا جەتكەن. 2023-2025 جىلدارعا وسى باعىت بويىنشا 62,1 ملرد بولىنگەن. بۇل – وتكەن جىلدارداعى قارجىلاندىرۋ كولەمىنەن ەكى ەسە ارتىق.

مينيستر 2023-2025 جىلدارعا ارنالعان باعدارلامالىق-نىسانالى قارجى­لاندىرۋ اياسىندا عىلىمي-تەحنو­لو­گيالىق ينفراقۇرىلىمدى قالىپ­تاس­تىرۋعا 16 ملرد تەڭگە بولىنگەنىن اتاپ ءوتتى. جالپى, 2029 جىلعا دەيىن 7 مامانداندىرىلعان ينجي­نيرينگ ورتالىعى مەن عىلىمي-تەحنولوگيالىق پارك اشۋ جوسپارلانعان. ال كوممەرتسيالاندىرۋ جوبالارىن گرانتتىق قارجىلاندىرۋعا ارنالعان كونكۋرس­تاردى وتكىزۋ تۋرالى «عىلىم قورى» اق باسقارما توراعاسى كاميل اقاتوۆ ايتىپ بەردى.

پرەمەر-مينيستر عىلىمي ازىر­لەمە­لەردى ەنگىزۋ – وندىرىستەردى جاڭ­عىر­­تۋدىڭ جانە جالپى ەكونوميكا­نىڭ ين­نوۆاتسيالىق دامۋىنىڭ باستى شارتى ەكەنىنە نازار اۋداردى. «ونەر­كاسىپ ساپاسىنىڭ ءوسۋى ءۇشىن عىلىم مەن يندۋستريانىڭ تىعىز ينتەگ­را­تسياسى قاجەت. ءبىز وتاندىق عىلىم­نىڭ مۇمكىندىگىن كەڭەيتۋ جانە باسە­كەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ بويىنشا جۇيەلى شارالار قابىلدايمىز. ءتيىستى شارالار كەشەنى جوعارى ءبىلىم مەن عى­لىمدى دامىتۋدىڭ 2029 جىلعا دەيىنگى تۇ­جى­­رىمداماسىندا كوزدەلگەن», دەدى ول.

باستى نازار قولدانبالى عىلىمدى دامىتۋعا, بيزنەستى عىلىمي جوبالاردى بىرلەسىپ قارجىلاندىرۋدا بەلسەندى بولۋعا ىنتالاندىرۋعا, عىلى­مي-تەحنولوگيالىق پاركتەر مەن ينجي­ني­رينگتىك ورتالىقتار قۇرۋعا اۋدارىلادى. «تۇجىرىمدامانى ىسكە اسىرۋ بارىسىندا عىلىمي جوبالاردى كوممەرتسيالاندىرۋ مەن بىرلەسىپ قارجىلاندىرۋدىڭ ۇلەسى 50%-عا دەيىن ۇلعايادى دەپ كۇتىلمەك», دەدى پرەمەر-مينيستر.

«عىلىم جانە تەحنولوگيالىق سايا­سات تۋرالى» زاڭ جوباسىندا عىلىمي جوبا­لاردىڭ ناتيجەلىلىگىن ەكونو­ميكا­داعى سۇرانىستى ەسكەرە وتىرىپ قام­تاماسىز ەتۋ بويىنشا بىرقاتار نورما قاراستىرىلعان. «وسى قۇجاتقا سايكەس عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ تەحنولوگيالىق ازىرلىگىن باعالاۋى ەنگىزىلەدى, مۇندا ولاردىڭ يدەيادان ىسكە اسىرىلۋعا دەيىنگى كەزەڭدەرى زەردەلەنەدى. بۇل تەوريالىق ازىرلەمەلەردى تاجىريبەگە جاقىنداتۋعا ىقپالىن تيگىزەدى», دەدى ۇكىمەت باسشىسى.

قازىر رەسپۋبليكادا تەحنولوگيالىق بروكەرلىك جانە ۆەنچۋرلىك قارجىلان­دىرۋدى ەنگىزۋ كوزدەلىپ وتىر. بۇل بيز­نەستى عىلىم سالاسىنا اتسالىسۋعا ىن­تالاندىرىپ, عىلىمي جوبالاردىڭ ناقتى ناتيجە بەرۋى ءۇشىن ورتاق جاۋاپ­كەرشىلىكتى ارتتىرادى. «عىلىمعا جەكە ينۆەستيتسيالاردىڭ تارتىلۋى ءۇشىن سالىقتىق جەڭىلدىكتەر مەن پرەفە­رەنتسيالار كوزدەلەدى. عى­لىمدى جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن قار­جى­لاندىرۋعا العاش رەت مۇمكىندىك بەرى­لەدى. جالپى, رەسپۋبليكالىق بيۋد­جەت­­تىڭ عىلىمي ماقساتتارعا جۇمسا­لاتىن شىعىستارى كەيىنگى 3 جىلدا 3,3 ەسە ءوسىپ, 643 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. 2024-2026 جىلدارعا شامامەن 730 ملرد تەڭگە قاراستىرىلعان», دەدى ءا.سمايىلوۆ.

پرەمەر-مينيستر 1 ناۋرىزعا دەيىن جوبالاردى كوممەرتسيالاندىرۋ بارىسىندا كۇتىلەتىن ناتيجەلەردى ناقتىلاۋ ءۇشىن جوعارى ءبىلىم مەن عىلىمدى دامىتۋ تۇجىرىمداماسىنىڭ نىسانالى ينديكاتورلارىن وزەكتەندىرۋدى تاپسىردى. وعان قوسا 2024 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن اكىمشىلىك ۇدەرىستەرگە رەينجينيرينگ جۇرگىزىپ, كەدەرگىلەردى ازايتىپ, عىلىمي جوبالاردى ىرىك­تەۋدىڭ بارلىق كەزەڭىن اۆتوماتتاندىرۋدى, سونداي-اق تاۋارلار مەن قىزمەتتەردى ساتىپ الۋدى ءبىر ورتالىقتان جۇرگىزۋدى تالاپ ەتتى.

«اكىمدىكتەرمەن, وڭىرلىك جوعارى وقۋ ورىندارىمەن بىرگە ءوڭىر ەكونو­ميكاسىنىڭ ناقتى سۇرانىستارىنا وراي كوممەرتسيالاندىرۋ جوبالارىن ىرىكتەۋدىڭ جانە قولداۋدىڭ ءتيىمدى مەحانيزمدەرىن پىسىقتاۋ قاجەت», دەدى ۇكىمەت باسشىسى.