سۋديانىڭ مالىمدەۋىنشە, اجىراسۋعا كوبىنە ەر ازاماتتاردىڭ جاۋاپسىزدىعى تۇرتكى بولادى ەكەن. ال ەرلەردى ادەتتە ماسكۇنەمدىك پەن ويىن قۇمارلىق نەمەسە ەسىرتكىگە سالىنۋ تۋرا جولدان تايدىرادى. كەي ەر ازاماتتار جۇمىس ىستەمەي ۇيىندە جاتىپ, تىرشىلىكتىڭ بار اۋىرتپالىعىن ايەلىنە «تاپسىرىپ قويعان». وسىنىڭ ءبارى ەرلى-زايىپتىلار اراسىندا ۇرىس-كەرىس, جانجال تۋدىرادى, اقىرى اجىراسۋعا الىپ كەلەدى. نەكەنىڭ بۇزىلۋىنىڭ تاعى ءبىر باستى سەبەبى – ەر ازاماتتاردىڭ نەكەگە ادال بولماۋى. ايەلدەر تاراپىنان دا كىنا بولادى. بىراق سوتتاعى ستاتيستيكا كورسەتكەندەي, مۇنداي جاعدايلار وتە سيرەك. سۋديا جۇرتتان جاسىرىپ ەكىنشى ايەل الىپ, بالا-شاعالى بولاتىن ەركەكتەردىڭ دە جيىلەپ كەتكەنىن ايتادى. «بار اقيقات اشىلعاننان كەيىن ىدىراپ كەتىپ جاتقان وتباسىلار كوپ», دەيدى مامان. بۇدان بولەك, اقشا جەتىسپەگەننەن بىرگە تۇرۋدى قالامايتىن ەرلى-زايىپتىلار دا سوتقا تالاپ-ارىز بەرىپ جاتادى.
سۋديا قاراعان ءبىر ىستە جاسى قىرىقتار شاماسىنداعى ءبىر ايەل سوتقا اجىراسامىن دەپ كەلىپتى. سەبەبىن سۇراسا, ءبىر بولمەلى ۇيدە تۇرادى ەكەن, ءبىر ۇلى, ءبىر قىزدارى بار. ال دوستارىنىڭ ءبارىنىڭ جاعدايى جاقسى كورىنەدى. كەيبىرىنىڭ باسپاناسى ەكىقاباتتى ءزاۋلىم ءۇي بولسا, وزگە بىرەۋىندە كەرەمەت كولىك بار دەگەندەي. قوناققا شاقىرعاندا قۋىقتاي پاتەرىنەن قاتتى ۇيالادى ەكەن. ال كۇيەۋىنىڭ ايلىق جالاقىسى ءجۇز مىڭ تەڭگەنىڭ و جاق, بۇ جاعى عانا. سودان ايەل ابدەن قورلانعانىن ايتقان. كۇيەۋى سوتتا اجىراسقىسى كەلمەيتىنىن ايتىپ, «تەمەكىگە دەپ ءۇش مىڭ تەڭگەسىن الىپ قالامىن دا, قالعانىن قۇرتپاي ايەلىمنىڭ قولىنا ساناپ بەرەمىن» دەپ اقتالىپتى. سوت مۇنداي جاعدايلاردا تاراپتاردى سابىرعا شاقىرىپ, اقىلعا كوندىرىپ, بارىنشا وتباسىن ساقتاپ قالۋعا تىرىسادى. سول ءۇشىن دە تالاپ-ارىز بويىنشا بىردەن شەشىم شىعارماي, الدىمەن ويلانۋعا ءبىر اي ۋاقىت بەرەدى. ەگەر بۇل مەرزىم تاتۋلاسۋعا, كەڭەسۋگە ازدىق ەتىپ جاتسا, قوسىمشا تاعى دا ءبىر ايعا سوزادى. سوتقا ارىز تاستاپ, ءۇش كۇننەن كەيىن قايتارىپ الاتىندار دا بار. بىراق تاجىريبە كورسەتكەندەي وندايلار از. وسى تۇستا سۋديالارعا سوتتاعى پسيحولوگتەر كوپ كومەكتەسەدى. ماماننىڭ مالىمدەۋىنشە, ازاماتتىق ىستەردە نەكەنى بۇزۋ ءىسىن وسى كۇنگە دەيىن مەدياتسيا ۇيىمى قاراپ كەلگەن. كەيىنگى وزگەرىستەرگە سايكەس بۇل مىندەت قايتادان سوتتارعا بەرىلگەن. دەگەنمەن بالانىڭ تۇرعىلىقتى جەرىن انىقتاۋ, 3 جاسقا دەيىنگى بالاعا اليمەنت ءوندىرۋ بويىنشا قىزمەتتەر مەدياتسيا قۇزىرەتىندە قالىپ وتىر.
سۋديا قوعامدا اجىراسۋدىڭ جيىلەۋىنە وتباسىلىق تاربيەنىڭ سولقىلداقتىعى دا اسەر ەتىپ وتىرعانىن ايتادى. «ايەلدەردىڭ سالماعى ارتىپ, ەرلەردىڭ بۇرىنعىداي ءسوزىن وتكىزە الماۋى دا وتباسىلىق قارىم-قاتىناستى قيىنداتىپ جىبەرگەن», دەيدى ول.
«قازىر كوپ اتا-انا قىزدارىن بارعان جەرىڭە تاستاي باتىپ, سۋداي ءسىڭ دەپ ەمەس, ەرتەڭ ءبىر ءوزىڭ قالىپ قويساڭ, اش بولمايتىنداي ديپلومىڭ, جۇمىسىڭ بولسىن دەپ تاربيەلەيدى. بۇرىنعى انالارىمىزداي ۇيىندە وتىرىپ ەرىن كۇتىپ, بالا-شاعاسىن تاربيەلەيتىن ايەلدىڭ باستى قىزمەتى بۇل كۇندە ۇمىت بولىپ بارادى. باياعىدا بالالار اناسىنىڭ «اكەڭ كەلە جاتىر» دەگەن سوزىنەن يمەنەتىن. وكىنىشكە قاراي, بۇل تاربيە دە قالمادى. ويتكەنى قوعامدا اكەلەردىڭ ءرولى ءتۇسىپ كەتتى. ونىڭ ۇستىنە قازىرگى پسيحولوگتەر دە جاستارعا كومەگىنەن گورى كەسىرىن كوپ تيگىزىپ ءجۇر. الەۋمەتتىك جەلىلەردە پسيحولوگتەر مەن كوۋچتاردىڭ «ايەل ءوز قالاۋىنشا ءومىر ءسۇرۋى كەرەك, ول ەشكىمگە باعىنىشتى ەمەس» دەگەن اڭگىمەسى قاپتاپ كەتتى. پسيحولوگتەردىڭ اقىل-كەڭەسىنەن ابدەن ميى ۋلانىپ قالعان ءبىر ايەل: «مەن ۋاقىتىمدى بوسقا وتكىزىپپىن, ءوزىمدى دامىتۋىم كەرەك, بيىك ماقساتتارعا جەتۋگە ءتيىسپىن» دەپ كۇيەۋىنەن اجىراسىپ كەتكەن. بولجاممەن ايتقاندا, جىل سايىن 100 نەكەنىڭ شامامەن 30-35-ءى بۇزىلادى. رەسپۋبليكا دەڭگەيىندە دە وسى ساندى كەلتىرۋگە بولادى», دەدى سۋديا.
مامان ءوز سوزىندە تاعى ءبىر ماڭىزدى اقپاراتپەن ءبولىستى. بۇگىندە اجىراسىپ كەتكەن ەرلى-زايىپتىلاردىڭ دەنى 1983 جىلى تۋعانداردان باستاپ تومەنگى جاستاعى ازاماتتار ەكەن. ياعني ەگدە جاستاعى ادامدار اراسىندا نەكە بۇزۋ وتە سيرەك كەزدەسەدى. «80-جىلداردان بەرى تۋعان بالالاردىڭ بالالىق شاعى توقسانىنشى جىلداردىڭ قيىندىقتارىنا تاپ كەلدى. سول ءبىر قيىن كەزەڭدە, راسىندا دا, كۇنكورىستىڭ قامى دەپ بالا-شاعاعا تاربيە بەرۋ ماسەلەسى ەكىنشى, ءتىپتى ءۇشىنشى ساتىعا ءتۇستى. وسى الەۋمەتتىك ولقىلىق بۇگىنگى قوعامدا سالدارىن كورسەتىپ وتىر. دەگەنمەن كەلەر ۇرپاق اعا بۋىندى الماستىرعاندا قوعام قايتا ىزگىلەنىپ, جاڭعىرۋعا ءتيىس. ويتكەنى بۇگىندە ءبىلىم, تاربيە سالاسىنا مەملەكەت تاراپىنان زور قولداۋ كورسەتىلىپ جاتىر. جاڭا ۇرپاقتىڭ قازىر كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ. ونىڭ ۇستىنە رۋحاني جاڭعىرۋ اياسىندا ءداستۇرىمىز بەن ءدىنىمىزدىڭ اسىل قاسيەتتەرىن جاستار بويىنا قايتا ءسىڭىرۋ باعىتىندا اۋىز تولتىرىپ ايتارلىق ءىس تىندىرىلىپ جاتىر», دەيدى سۋديا.
سۋديانىڭ ايتۋىنشا, نەگىزىنەن ەر ادام – ءۇيدىڭ اسىراۋشىسى. كەيدە ول ءىشىپ كەلىپ, ۇيىندە ايقاي-شۋ شىعارىپ, ايەلىنە قول جۇمساۋى مۇمكىن. «ەگەر ايەلى پوليتسياعا ارىز بەرسە, ەرتەڭ كۇيەۋى جاۋاپقا تارتىلىپ, جۇمىسىنان دا ايىرىلىپ قالۋى مۇمكىن. سوندىقتان كوپ جاعدايدا ايەلدەر وتباسىنىڭ تابىسىن, بالا-شاعانىڭ ەرتەڭگى كۇنىن ويلاپ ىشتەن تىنىپ, وسىنداي تىرشىلىككە كوندىگىپ جۇرەدى. بالالاردى تىرىدەي جەتىم ەتپەيىن دەگەن قازاقتىڭ سۇيەككە سىڭگەن مىنەزىنەن دە اتتاپ كەتە المايدى. وتباسىلىق-تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا قاتىستى اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق كودەكسىندەگى ەرەجەلەر كۇشەيتىلگەنىمەن, زاڭعا كونبەيتىن قوعامنىڭ وسىنداي ىشكى قالتارىستارى بار. وتباسىلىق كيكىلجىڭدى ءبىرىنشى كەزەكتە قاتاڭ زاڭ ەمەس, سىيلاستىق, ادامگەرشىلىك, ار مەن يماندىلىق كوبىرەك شەشەدى», دەيدى مىرزاحان تيمەتوۆ.
شىمكەنت
