الماس احمەتبەك: كوك تۋ – ازاتتىق رۋحى

– الماس, ءسىز ءماتىنىن جازعان «كوك تۋدىڭ جەلبىرەگەنى» ءانىنىڭ جازىل­عانىنا 30 جىلدان اسسا دا, ءالى ترەندتەن تۇسكەن جوق. ءاننىڭ جازىلۋ تاري­حىن قىسقاشا بايانداپ بەرسەڭىز؟

– 1993 جىلى قىتاي شەكاراسىنان اسىپ, قورعاسقا كەلگەن كۇندەر ءالى كۇنگە دەيىن كوز الدىمدا. ول كەزدەگى قورعاس قازىرگىدەي قالاشىق ەمەس, شاعىن عانا ەلدى مەكەن ەدى. العاش كوزىمە تۇسكەنى, شاعىن عانا كەڭسەنىڭ ماڭدايشاسىنا تىگىلگەن كوك تۋ بولدى. 1992 جىلدىڭ 4 ماۋسىمىندا تەلەديداردان تاماشالا­عان قازاقتىڭ كوك تۋىنىڭ تۇبىنە العاش كەلۋىم. سالقىن جەل ەسىپ تۇرعان بولاتىن. كوك تۋىمىز كوز الدىمدا جەلمەن بىرگە قاناتىن جايىپ, لاپىلداپ, ءوز تىلىندە سويلەپ تۇرعانداي بولدى.

«كوك تۋدىڭ جەلبىرەگەنى,

باقىتتىڭ ەلجىرەگەنى.

قيىردا قالعان قازاقتىڭ,

كوزىنىڭ مولدىرەگەنى».

كوزىم بۋلانىپ, كوپكە بەلگىلى ءاننىڭ العاشقى شۋماعىن ىشتەي ءورىپ تۇرعان­مىن. اقىندىق شابىت قوي. تۋ داۋسى – ازاتتىق رۋحى ەستىلىپ تۇرعانداي اسەر. تەك سول دىبىسقا عانا دەن قويدىم. ءان ءماتىنىنىڭ كوپكە بەلگىلى نۇسقاسى سوڭىرا تۋدى. الگىندە عانا ءجون سۇراسىپ, بىرگە ءوتىپ كەلە جاتقان قالىبەك كەنجالى دەگەن جىگىت قاسىما تاياپ كەلىپ: «اقىنسىڭ با؟» دەدى. «بولسا بولار. نەگە سۇرادىڭ؟.» «تۋعا قاراپ تۇرسىڭ...».

ەلگە ۇناعان ولەڭنىڭ تۋعان ساتىنە كۋا بولعان قالەكەڭ قازىر اقتاۋدا تۇرادى. دوستاسىپ كەتتىك. قىزىعى, وسى ءسات تۋرالى جۋرناليستەر كوپ سۇرايدى. مەن دە ايتۋدان جالىقپايمىن. قايتالاپ ايتقان سايىن كەۋدەم كەڭ تىنىستايدى.

– ءاننىڭ ءماتىنى سول ۋاقىتتان بەرى قانشا رەت وزگەرىسكە ءتۇستى...

– باسپاعا بەرۋگە اسىققان جوقپىن. 3-4 جىلعا دەيىن جۇرت الدىندا ولەڭ رەتىندە تەبىرەنە وقىپ, تولقىپ توق­تاي­تىنمىن. 1999 جىلى ەركىن ەرگەن دەگەن سازگەر, كۇيشى جىگىت العاشقى سازىن جازدى. اۋەن ءساتتى شىققانىمەن, دياپازونى جانە ەكپىنىنە قاتىستى پىكىرىمدى ايتتىم. بىربەتكەي جىگىت قابىلدامادى. سو­نان سوڭ ەرمۇرات زەيىپحانعا ءوزىم ۇسى­نىس جاسادىم. اۋەندى ءانۇران ستاندارت­تا­رىنا سايكەس جاساۋدى ماقسات ەتتىك. ءان­ۇرانداردىڭ باسىم كوپشىلىگى ەكپىن­مەن, ماجورمەن, بەس نوتالى تولىق دىبىسپەن, كەڭ دياپازونمەن ايتىلادى عوي.

ەرمۇرات ەكى ءتۇرلى اۋەندى قاتار جازىپ اكەلدى. ءبىرى – ەۋروپا ءانۇراندارىنا ۇقساسا, ەكىنشىسى قازىرگى اۋەن مۇقان تولەباەۆ جازعان ءانۇراننىڭ تابيعاتىنا جاقىن, حالىقتىق رۋحتا جازىلعان دۇنيە بولىپ شىقتى.

مەنىڭ ءۇش قىزىم دا ونەردەن كەندە ەمەس. پاتەرىمىزدە ءبىر ەمەس, ەكى فورتەپيانو تۇراتىن. ءاننىڭ تۇساۋكەسەرى سول پاتەرىمدە ەرمۇرات زەيىپحاننىڭ ورىنداۋىندا ءوتتى. العاشىندا وپەرالىق داۋىسقا بەيىمدەدىك. سول ۇلگىنى وپەرا ءانشىسى مايرا مۇحامەدقىزى 2001 جىلى 1 مامىردا العاشقى ەسەپتىك كونتسەرتىندە الىپ شىقتى. وسى انمەن قۇرمەتتى قاراۋىلدىڭ قوشەمەتىمەن كونتسەرتىن جاپتى. حالىقتىڭ ىقىلاسىندا شەك بولمادى. ءان ورىندالىپ جاتقان كەزدە الماتىداعى رەسپۋبليكا سارايى تەربەلىپ كەتكەندەي اسەردە بولدىم. سوندا سول كەزدەگى مينيستر دۇيسەن قاسەيىن: «مايرا, تۋدى نەگە كوتەرىپ شىعاسىڭ, تۋدى تەك پرەزيدەنت قانا كوپتىڭ الدىنا الىپ شىعادى», دەگەن سىندى سىني سوزدەردى ايتىپ قالدى. مايرانىڭ سول كونتسەرتىنىڭ ستسەناريى مەنىڭ اندەرىمنەن باستالىپ, شىمىل­دىعى مەنىڭ اندەرىممەن جابىلدى.

كەيىن بۇل ءاندى تىلەۋبەك قوجان ۇلى, ەرمۇرات زەيىپحاننىڭ ءوزى, ەرلى-زايىپتى قۇرمانبەك پەن ريزا بىرىنەن سوڭ ءبىرى ورىن­داعان بولاتىن. بىراق العاشقى كەزدەگى­دەي كەڭ تارالا قويمادى.

2011 جىلى يبراگيم ەسكەندىر حابارلاسىپ, ءاندى ورىنداۋعا رۇقسات بەرۋىمدى ءوتىندى. باستاپقىدا ونىڭ جاستىعىنا قاراپ كوڭىلىم بولمادى. پىسىق بالا ەكەن, ءان جيناعى جازىلعان ديسكىسىن تاس­تاپ كەتتى. ديسكىسىن تىڭداعان سوڭ, ونىڭ ورىنداۋىنا رۇقسات بەردىم. تالانتتى, تالاپشىل جىگىت ەكەن, ءاندى جاڭاشا وڭدەپ, بيىك دەڭگەيگە كوتەرىپ ورىنداي الدى.

– وسى ءاندى ءبىزدىڭ ديماش شەتەل­دەر­دەگى گاسترولدەرىندە ايتسا, ءاننىڭ جاڭا تىنىسى اشىلاتىن ەدى...

– ديماش تىڭداپ ءجۇر عوي, ءاندى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرەم دەسە, كەدەرگى جوق...

– «كوك تۋدىڭ جەلبىرەگەنى» ءسىز­دىڭ شىعارماشىلىعىڭىزدىڭ تول­قۇ­جا­تى­نا اينالدى. باسقاشا ايت­قاندا, وزگە شىعارمالارىڭىزدى كومەسكىلەپ تاستادى. وسى سۇحباتقا دايىندىق بارىسىندا رامازان ستام­عازيەۆ, جانار ايجانوۆا, بيبى­گۇل قيلىمحان, قاجى­مۇراتتىڭ ورىن­­داۋىنداعى ءبىراز ءان­نىڭ ءسوزىن ءسىز­دىڭ جازعانىڭىزدى ءبىلدىم.

– ەندى ونداي بار. بۇل مەنىڭ ەمەس, جالعىز شىعارماسى تۇلا بويىن جارقى­راتىپ, وزگەسىن تاسادا قالدىرعان زامان­داس­تارىمنىڭ باسىنداعى جاعداي.

و باستان قالام مەن قاعازعا ادال بولدىم. شىعارمالارىما ەمەس, ارەكەتىمە سىن كوزبەن قاراۋ, ءوزىمدى قامشىلاپ, جانىمدى جەگىدەي جەۋ اكەمنەن اۋىسقان ءتارىزدى. شىعارمالارىمنىڭ تەڭ جارتىسى جەكە ارحيۆىمدە. ولاردى باسپاعا بەرۋگە ءالى ءوزىم دايىن ەمەسپىن. اق قا­عاز­داعى قولتاڭبامدى اپپاق كوڭىل كۇي­مەن تۇسىرگىم كەلدى. ەگەر كوڭىل كۇيدە كىش­كەنتاي عانا كولەڭكە بولسا, ەڭبەگىڭ ەش كەتەدى.

كۇنى ەرتەڭ مەنىڭ ەسىمىمدى «كوك تۋدىڭ جەلبىرەگەنىمەن» بايلانىستىرىپ قاراعان ۇرپاق «بۇدان وزگە نە جازدى ەكەن؟» دەپ, شىعارماشىلىعىما ۇڭى­لە­تىنىنە سەنەمىن. سەبەبى ەل ىرگە­سىنىڭ بۇ­تىندىگى – بۇگىن دە, ەرتەڭ دە وزەكتى. «تا­لاسقا تۇسسە, جان مەن تۋ, جان ەمەس, ماعان كەرەگى» دەگەن پايىم عا­سىردان-عاسىر جىلجىپ, بىزگە جەتتى. بىز­دەن كەيىنگى ۇرپاق تا ءدال سولاي قابىلداي­تىنىنا مەن 100 پايىز سەنەمىن.

– جالپى, ءان تاريحىن بىلدىك. ال قىتايداعى اعايىندار قازاقتىڭ تاۋەل­­سىزدىگىن, كوك تۋىن قانداي كوڭىل كۇي­مەن قارسى الدى؟..

– بۇل ءسات ساعات-مينۋتىنا دەيىن كوز الدىمدا. مۇنى سوزبەن ايتىپ جەتكىزۋ مۇم­كىن ەمەس. قازاقستان­نىڭ تاۋەلسىزدىگىن جا­ريالاعان ءساتىن اۋىل-ايماق بولىپ, قى­تايدىڭ تۇنگى جاڭالىقتارىنان كوردىك. كوڭىل كۇي اسپانداپ تۇردى. جەر بەتىندە جۇزدەگەن ۇلت بار. بىراق تاۋەلسىز ەل اتانۋ ەكىنىڭ بىرىنە بۇيىرا بەرمەيتىن باقىت ەكەنىن شەتتەگى قازاقتار ابدەن بىلەدى. شەتتەگى قازاق كوك بايراعى بار, شەكاراسى شەگەندەلگەن ارقا سۇيەر ەلىمىز بار دەپ اقسارباس اتاپ قۋاندى, ءبىر-ءبىرىن قۇتتىقتاپ, سول كۇندى تويعا اينالدىرىپ جىبەردى.

ارادا التى اي ءوتىپ, كوك تۋ قابىلدان­عانىن تاعى دا كوپپەن بىرگە وتىرىپ, تەلەديداردان تاماشالادىق. وسى ساتتە بالا كۇننەن بىرگە وسكەن دۇنگەن دوسىم كوز جاسىنا ەرىك بەرىپ: «انامنىڭ قازاق ەكەنىن بىلەسىزدەر. ول ءومىر بويى قاتىنسۋ, كوكتۇما جاققا بەرگى بەتتەن قاراپ, ەلەڭدەپ ءوتتى. انامنىڭ بۇل كۇندى كورە الماعانى ارمان بولىپ قالدى. اڭساعان جەرىنە اپارىپ كەلەر ەدىم عوي», دەيدى...

– 90-جىلدارى قازاق كوشىنىڭ بەل ورتاسىندا ءجۇرىپسىز. بىراق سىزدەرگە ەرگەن ادام از بولدى. مۇ­نىڭ سەبەبى ناسي­حا­تىنىڭ كەمشىن بولعان­دىعىنان
با؟

– قازاقتاردى بارىنشا كوپ ەرتۋگە تىرىستىق. ەلگە كەلگەنگە دەيىن قىتايدا اقىن رەتىندە تانىلىپ قالعانمىن. ء«بىز كەلسەك, ارتىمىزدان حالىق ەرەدى» دەگەن سەنىم باسىم بولدى. بىراق ءومىردىڭ قالاۋى باسقا ەكەن.

– سول كەزدە ەلدىڭ ەكونوميكالىق جاع­دايى دۇرىس بولمادى. ونداعى اعايىن­دار سوعان الاڭداۋى مۇمكىن عوي.

– جوق. قىتايدان كەلگەن قازاققا اتاجۇرتتاعى جاعداي ناشار ەمەس ەدى. قازاقستاندىقتار نارىق زاڭىنان مۇلدەم بەيحابار ەدى. ال ار جاقتاعى قازاقتاردىڭ نارىق جاعدايىندا ءومىر ءسۇرىپ جاتقانىنا 10 جىلدان اسىپ قالعان. سول جىلدارى قىتايدان, ءتىپتى ءبىر مەزگىلدە 1 ملن قازاق كەلسە دە, ەكى قولعا ءبىر كۇرەك تاۋىپ الىپ, ەل-جۇرت­قا ءسىڭىپ كەتەر ەدى. قازىردە جارتى ميل­ليونعا جۋىق قازاق شىڭجاڭنان كەلدى. سولاردىڭ باسىم بولىگى كاسىپ­كەرلىك, اگرو, مال شارۋا­شىلىعى سالاسىندا ءوز ورنىن تاپتى.

– مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ شەتتەگى قازاقتار­دى ەلگە الدىرۋ تۋرالى ۇستانىمىنىڭ وزگەرمەيتىنىن مالىمدەدى. وسى ويدىڭ ماڭىزى نەدە؟

 – قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى بولىپ تۇرعان كەزدە شىڭ­جاڭداعى قازاقتار ءۇشىن كونسۋلدىق قىزمەت اشتى. بۇل قىتاي قازاقتارىنىڭ ەلگە كوشۋىنىڭ جۇيەلى جۇرۋىنە مۇمكىندىك بەردى. ال 1997 جىلدارى كوشى-قون تۋرالى قازىرگى قولدانىستاعى زاڭ سول كەزدەگى مينيستر ن. كورجوۆا دايىنداعان زاڭعا بالاما جوبا رەتىندە قابىلداندى. بۇل جوبانىڭ قارسىلاستارى كوبەيىپ تۇرعان كەزدە قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى مينيستر رەتىندە قولداپ شىقتى, باسقاشا ايتقاندا, شەتتەگى قازاقتاردىڭ ەلگە ورا­لۋى­نا اشىق قولداۋ ءبىلدىردى. 1999 جىلى كوشى-قون اگەنتتىگى تاراتىلسىن دەگەن سوزدەر اشىق ايتىلا باستاعاندا قازاقتىڭ سوڭعى كوشى ەلگە جەتكەنشە جۇمىس ىستەۋ قاجەتىن اشىق ايتقان دا ق.توقاەۆ ەدى.

2004 جىلى شەتەلدە تۇراتىن ۇلتى قازاق ادامدارعا قازاقستانعا كەلۋ ءۇشىن رەسىمدەلەتىن ۆيزا تەگىن بەرىلسىن (كون­سۋلدىق الىمداردان بوساتىلسىن) دەگەن قاۋلى شىقتى. قاۋلىعا قول قويعان سول كەزدەگى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قاسىم-جومارت توقاەۆ ەدى. ال وعان حاتپەن ۇسىنىس جاساعان ءبىز ەدىك. توقاەۆ سول كەزدە ءبىر قاۋلىمەن-اق ءجۇز مىڭداعان ۆيزا الىپ ورالىپ جاتقان قازاققا ون ميلليونداعان دوللار قارجى ولجا سالىپ ەدى. وسى ءبىر عانا قاۋلى شىڭجاڭ قازاقتارىنىڭ ەلگە ەركىن ورالۋىنا, ساۋ­داسىن جاساپ, جاعدايىن دۇرىستاۋىنا جول اشتى. قاۋلى قازىر دە كۇشىندە. اتا­­جۇرتتان الىس ءجۇرىپ, تۇقىمىن ءوربى­ت­ىپ, ءوسىپ-ونگەن, وشپەگەن, ولمەگەن ميل­­ليون­داعان قازاق ماسەلەسى ەل ءۇشىن سترا­تەگيالىق ماڭىزى بار باعىت بولۋعا ءتيىس. شەتتە 5 ملن قازاق بار. ءبىر كەز­دەرى اتالارىنىڭ شالعايىنا جارماسىپ كەتكەن قارا بالانىڭ جاسى قازىر 90-عا جاقىنداپ قالدى. 30-جىلدارى قىتايداعى الاش زيالىلارىنىڭ ءدۇبىرى بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ قۇلاعىنان الىستاپ بارا جاتىر...

الەم قازاعىنىڭ وتانى جالعىز. اتاجۇرتتى الەۋەتتى ەتۋ – ءار قانداستىڭ اسىل ارمانى بولۋعا ءتيىس.

 – اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

اڭگىمەلەسكەن –

گۇلبارشىن

ايتجانبايقىزى,

«ەgemen Qazaqstan»

الماتى