ورتالىق ازيا تابيعي اپاتتارعا دايىن ەمەس

«1966 جىلى جەر سىلكىنىسى كەزىندە تاشكەنت جەرمەن-جەكسەن بولدى. اپات سالدارىنان جۇزدەگەن عيمارات قيرادى. كەڭەس رەسپۋبليكالارى جاپپاي كومەككە ۇمتىلىپ, ادامداردى ءۇيىندى استىنان الىپ شىعۋعا, ۇيلەر مەن ينفراقۇرىلىمداردى قالپىنا كەلتىرۋگە كومەكتەستى. قالا 3-5 جىل ىشىندە قالپىنا كەلتىرىلدى. سول كەزدە تاشكەنت ورتا ازيانىڭ جاۋھارىنا اينالدى. قالاداعى قۇرىلىس جوعارى قارقىنمەن ءجۇرىپ, حالىق سانى ارتىپ, ەل ەكونوميكاسىنا ەرەكشە سەرپىن بەردى. كەيىنگى ونجىلدىقتا وسى ءۇش فاكتور شاھار بەينەسىن تۇبەگەيلى وزگەرتتى. تاشكەنتتىڭ ءوسۋى ايماقتىڭ ەڭ سەيسميكالىق بەلسەندى ايماقتارىنىڭ بىرىندە ءجۇرىپ جاتىر. دامۋى سەيسميكالىق تاۋەكەل­دەر­مەن بايلانىستى ورتالىق ازيانىڭ باسقا دا قالالارى بار. ماسەلەن, بىشكەك, دۋشانبە, الماتى جانە تاعى وزگە دە شاھارلار. جالپى العاندا, ور­تا­لىق ازيا ەلدەرى تابيعي اپاتتارعا دايىن ەمەس», دەپ تۇيىندەيدى دۇنيەجۇزىلىك بانك.

جەر سىلكىنىستەرىنەن باسقا, وا-دا جىل سايىن سۋ تاسقىنى, كوشكىن, سەل جانە ءورت ءجيى بولادى. 2000 جىلدان باستاپ ايماقتاعى تابيعي اپاتتاردان 10 ميلليونعا جۋىق ادام زارداپ شەكتى, كەلتىرىلگەن زالال 2 ميلليارد دوللاردان استى. كليماتتىق وزگەرىس سالدارىنان تابيعي اپات تا جيىلەي تۇسۋدە جانە سالدارى بۇرىنعىدان دا اۋىر بولماق, دەپ بولجايدى عالىمدار.

تابيعي اپاتتاردان تۋىنداعان كۇيزەلىستەرگە توزىمدىلىك وتە ماڭىزدى. ۇكىمەت ءتيىستى وڭتايلى شەشىم­دەر قابىلداي باستاعان كەزدە عانا ورنىق­تىلىق ارتادى. ورنىقتىلىق ءۇش كومپونەنتتەن تۇرادى: فيزيكالىق, الەۋمەتتىك جانە قارجىلىق.

قارجىلىق تۇراقتىلىق نەمەسە تابيعي اپاتتار تاۋەكەلدەرىن قارجىلاندىرۋ – بۇل ەكونوميكالىق تيىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, تابيعي اپاتتان كەيىن پايدا بولاتىن شىعىنداردى قارجىلىق باسقارۋعا باعىتتالعان دايىندىق ءتاسىلى.

«ورتالىق ازيادا ۇكىمەتتەر ءوز بيۋدجەتتەرىنە كوپ سەنىم ارتادى: تابيعي اپاتتار بولعان كەزدە قارجى مينيسترلىكتەرى وزدەرىنىڭ رەزەرۆتىك قورلارىن پايدالانادى, بيۋدجەتتىك رەسۋرستاردى قايتا بولەدى, شەكتى دەڭگەيدە نەسيە الادى جانە شەتەلدەن ىنتىماقتاستىق جەلىسى بويىنشا قاراجاتتىڭ تەز تۇسۋىنە ۇمىتتەنەدى. الايدا مەملەكەتتىك سەكتور مۇنداي قيىندىقپەن جالعىز كۇرەسە المايدى. تابيعي اپاتقا بايلانىستى تۋىنداعان شىعىنداردى قارجىلاندىرۋعا جەكە سەكتور مۇلدە ارالاسپايدى دەسە بولادى. ساق­تاندىرۋ اۋقىمى تومەن, 10 پايىز دەڭگەيىنە دە جەتپەيدى, ال نارىق كاپيتالى دامىماعان», دەيدى ساراپشىلار.

تابيعي اپاتتان مىندەتتى ساقتاندىرۋ باعدار­لاماسىن وا-دا العاش بولىپ قىرعىزستان 2015 جىلى قابىلدادى. باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك ساقتاندىرۋ ۇيىمى قۇرىلدى. ەندى ۇكىمەت مەملەكەت-جەكەمەنشىك پۋلدى قالىپ­تاس­تىرىپ جاتىر. باعدارلاما ءوز پوتەنتسيالىنا جەتۋ ءۇشىن وعان ءالى دە قولداۋ قاجەت.

«ورتالىق ازيانىڭ وزگە ەلدەرى قارجىلىق دايىندىق ماسەلەسىن زەرتتەۋگە ەندى كىرىستى. تاجىك­ستان تابيعي اپاتتار تاۋەكەلىن قارجىلاندىرۋ ستراتەگياسىن قابىلدادى جانە قازىر تابيعي اپات رەزەرۆتىك قورىن قۇرۋدى قاراستىرىپ جاتىر. وزبەكستان تابيعي اپاتتاردى قارجىلاندىرۋ ستراتەگياسىن قابىلداۋعا دايىندالىپ جاتىر. حالىقارالىق قارجى مەكەمەلەرى بۇل ەلدەرگە كادرلىق الەۋەتتى ارتتىرۋ جانە تالداۋ جاساۋ بو­يىنشا كومەك بەرۋگە دايىن», دەيدى دب.

ولاردىڭ پىكىرىنشە, ورتالىق ازيا ەلدەرى تاۋەكەلدەردى ءبولۋدى جانە اپاتتى وبليگاتسيالاردى قاراستىرۋى مۇمكىن. تاۋەكەلدەردى ءبولۋ ءارتۇرلى قارجىلاندىرۋ كوزىن ۇنەمدى بىرىكتىرۋ ءۇشىن ۇلكەن ماڭىزعا يە. قاراستىرۋعا لايىق تاعى ءبىر شەشىم – تابيعي اپاتتاردى قارجىلاندىرۋعا قاتىستى مەملەكەت-جەكەمەنشىك سەرىكتەستىك. مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگى تابيعي اپاتتان زارداپ شەككەن ءۇي شارۋاشىلىقتارىنا جەدەل, جەتكىلىكتى تولەمدەردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك جانە جەكە قاراجاتتى پايدالاناتىن تاۋەكەلدەر پۋلى نەمەسە ءبىرىنشى شىعىن قورى (مىسالى, قىرعىزستاندا) تۇرىندە بولۋى مۇمكىن. بۇل ءىرى جەر سىلكىنىسى كە­زىن­دە ەلدىڭ مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە تاۋەلدىلىگىن تو­مەن­دەتۋى مۇمكىن.

بۇل ورايدا ولار تۇركيا تاجىريبەسىن مىسالعا كەلتىرەدى. 23 جىل بۇرىن ەل ۇكىمەتى اپاتتى تاۋەكەل­دەردەن ساقتاندىرۋ قورىن قۇردى, ونىڭ قىز­مەت­تەرىن 2023 جىلعا قاراي بارلىق ءۇي شارۋاشىلىعىنىڭ شامامەن 50 پايىزى پايدالاندى. جويقىن جەر سىلكىنىسىنەن كەيىن تولەمدەردىڭ كوپشىلىگى بىرنەشە اي ىشىندە تولەندى.

«مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگى شە­شىمدەرى تابيعي اپاتتاردان كەيىن مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە شامادان تىس تاۋەلدىلىكتى ازايتۋمەن قاتار, تولەم ۇدەرىسىن تەزىرەك, اشىق جانە ماقساتتى ەتە الادى. مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگى تابيعي اپاتتار تاۋەكەلدەرىن سەنىمدى قارجىلاندىرۋ ءۇشىن وتە ماڭىزدى. تاجىريبە كورسەتكەندەي, ۇلكەن كۇي­زەلىس جاعدايىندا مەملەكەتتىك تە, جەكە سەكتور دا قارجىلىق سالداردى ءوز بەتىنشە جەڭە المايدى. تۇراقتى ەكونوميكالىق ءوسۋ مەن جىلدام ۋربانيزاتسيانى ەسكەرە وتىرىپ, ءمجا ورتالىق ازياداعى تابيعي اپاتتاردان كەيىنگى اسەردى باسقارۋ شەشىمدەرىنىڭ ەڭ وزىعى بولىپ تۇر دەۋگە نەگىز بار», دەلىنەدى ساراپتامادا.