كوللاجدى جاساعان – قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
جوعارى وقۋ ورىندارى – نارىقتاعى تالاپتارعا ساي, وزىق داعدىلاردى مەڭگەرگەن مامانداردى دايارلاۋدا ماڭىزدى ءرول اتقارادى. دەمەك وقۋ ورنىنا قابىلداۋ جۇيەسىنە ەرەكشە ءمان بەرىلۋى كەرەك. سوعان بايلانىستى ەلىمىزدەگى جاپپاي تەستىلەۋ ءتاسىلى قانشالىقتى ءتيىمدى ەكەنىن الەمدىك تاجىريبەمەن سالىستىرا وتىرىپ ساراپتاپ كوردىك.
مەكتەپ بىتىرگەن ءار تۇلەك ءۇشىن ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستىلەۋ – ماڭىزدى سىن. سەبەبى ولاردىڭ ەندىگى قادامى, تاڭداعان ماماندىعى مەن جوعارى وقۋ ورنىنا ءتۇسۋ-تۇسپەۋى جيناعان ۇپايىنا تىكەلەي بايلانىستى. وقۋعا قابىلداۋدىڭ بۇل جۇيەسى ەلىمىزگە 2004 جىلى ەنگىزىلگەن. ودان بەرى تەست فورماتى بىرنەشە رەت وزگەرتىلدى. اتاپ ايتقاندا, 2017 جىلى كەيبىر مىندەتتى پاندەر مەن تەست قۇرىلىمى قايتا جاساقتالسا, كەيىنگى 3 جىلدا سۇراقتىڭ مازمۇنى مەن تەستىڭ وتكىزىلۋ تارتىبىنە بايلانىستى جاڭاشىلدىقتار ورىن الدى. ال بيىل مىندەتتى «وقۋ ساۋاتتىلىعى» مەن «ماتەماتيكالىق ساۋاتتىلىق» پاندەرىنىڭ تاپسىرما سانى 5 سۇراققا ازايسا, بەيىندىك پاندەردىڭ سۇراعى 35-تەن 40-قا كوبەيەدى.
ال تەست تاپسىرۋ ۋاقىتى 4 ساعاتتان 3 ساعات 30 مينۋتقا قىسقاردى. فورماتى جەتىلدىرىلىپ, وزگەرىسكە ۇشىراپ جاتقانىمەن, جاپپاي تەستىلەۋ ءبارىبىر جاتتاندى جۇيە ەكەنى بەلگىلى. عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم ءمينيسترى ساياسات نۇربەك: «قازىر ۇبت فيلتر سياقتى جۇمىس ىستەيدى. تالاپكەرلەردىڭ ءبىلىمىن «جاقسى» نە «ناشار» دەپ قانا سۇرىپتايدى. بىراق نە ءۇشىن ناشار جانە نە ءۇشىن جاقسى ەكەنىن ايتپايدى», دەپ جۇيەنىڭ كەمشىلىگىن اتاپ وتكەنى ەسىمىزدە.
ارينە, تەستىلەۋ جۇيەسى الەمدىك تاجىريبەدە كەڭىنەن تارالعان ءداستۇرلى فورمات. بۇل – وقۋعا قابىلداۋدىڭ ءبىرىنشى جانە ەكىنشى تۇرلەرىنە سايكەس كەلەتىن ءتاسىل. ياعني مەكتەپ بىتىرگەن تۇلەكتەردىڭ ءبىلىمى ايماقتىق نەمەسە ۇلتتىق دەڭگەيدە ورتالىقتاندىرىلعان جۇيەمەن باعالانادى. مىسالى, الەم ەلدەرىنىڭ اراسىندا قىتاي, سەربيا, تانزانيا, يرلانديا وسى ءتاسىلدى پايدالانادى.
ال دامىعان ەلدەردىڭ كوبى قابىلداۋدىڭ ءۇشىنشى ءتۇرى تالاپكەرلەردىڭ تانىمدىق قابىلەتتەرىن باعالاۋعا باسىمدىق بەرەدى. ماسەلەن, شۆەتسيانى, اقش-تى, ۇلىبريتانيانى ايتۋعا بولادى. شۆەتسيادا وقۋعا ءتۇسۋ ءۇشىن اۋەلى مەملەكەتتىك مەكەمە وتكىزەتىن شۆەد اكادەميالىق قابىلەتتىلىك تەستىن تاپسىرادى. سودان كەيىن ۇمىتكەر كاسىپتىك قابىلەتتىلىك بويىنشا سىناقتان وتەدى. سونداي-اق ورتا مەكتەپتەگى باعالارى دا ەسەپكە الىنادى. كەز كەلگەن ۋنيۆەرسيتەت گرانت ورىندارىنىڭ كەم دەگەندە ۇشتەن ءبىرىن ەمتيحاننان جيناعان ۇپايى نەگىزىندە, تاعى ءبىر بولىگىن ورتا مەكتەپتەگى باعالارى نەگىزىندە ۇلەستىرەدى. ال اقش پەن ۇلىبريتانيادا تالاپكەرلەردى ءاربىر مەكەمە وزدەرى باعالايدى. وندا ورتالىقتاندىرىلعان جۇيە جوق. كوپ وقۋ ورنى SAT سەكىلدى ستاندارتتالعان تەست ناتيجەلەرىنە قارايدى. سونىمەن قاتار ورتا مەكتەپتەگى ۇلگەرىمىن ەسكەرەدى. بۇعان قوسا ەسسە, ۇسىنىس حات, سۇحباتتاسۋ, پورتفوليو سياقتى سىني داعدىلارعا نەگىزدەلگەن ەمتيحان تۇرىنە باسا ءمان بەرەدى.
SAT – تەست تاپسىرۋشىلاردىڭ مەكتەپتەگى ءبىلىمىن جانە ول ءبىلىمدى قانشالىقتى قولدانا الاتىنىن انىقتاۋعا باعىتتالعان سىناق. سول ارقىلى تالاپكەرلەردىڭ ماسەلەلەردى قانشالىقتى تالداپ, شەشە الاتىنى انىقتالادى. ايتا كەتەيىك, SAT ناتيجەسىن پايدالانۋعا ءبىزدىڭ ەلدە دە رۇقسات ەتىلگەن. ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستىلەۋدى وتكىزۋ جانە «ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستىلەۋ تاپسىرعانى تۋرالى سەرتيفيكات بەرۋ» مەملەكەتتىك كورسەتىلەتىن قىزمەت قاعيدالارىنا سايكەس وقۋعا ءتۇسۋشىنىڭ SAT reasoning جانە SAT subject سەرتيفيكاتتارى بار بولىپ, بەيىندىك پاندەرى سايكەس كەلگەن جاعدايدا ونى ۇبت ۇپايىنا اۋىستىرا الادى. قوسىمشا قازاقستان تاريحى پانىنەن ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستىن تاپسىرادى.
جالپى, قابىلداۋ ساياساتى – جوعارى ءبىلىم مەن قوعام ءۇشىن ماڭىزدى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى. بۇكىل الەمدە جوعارى ءبىلىم قولجەتىمدى بولىپ كەلە جاتىر. بولجام بويىنشا 2025 جىلى ستۋدەنتتەر سانى 150 ملن-عا جەتۋى ىقتيمال. بۇل 1975 جىلعى كورسەتكىشتەن ءۇش ەسە كوپ. ياعني ءبىلىم ەكونوميكاسىندا جۇمىس كۇشىن دايارلاۋداعى ءبىلىمنىڭ ماڭىزدىلىعى ارتىپ وتىر. سوندىقتان كوپتەگەن ۋنيۆەرسيتەت قابىلداۋ ساياساتىن جەتىلدىرۋگە, ساپاسىن ارتتىرۋعا ۇمتىلادى.
جوعارى وقۋ ورنىنا قابىلداۋ كەزىندە نەنى ەسكەرۋ كەرەك دەگەن ساۋال توڭىرەگىندە پىكىرتالاس ءالى كوپ. سول سەبەپتى ورتاق باعالاۋ جۇيەسى قالىپتاسپاعان. مىسالى, فرانتسيانىڭ جوعارى مەكتەبى نەمەسە جاپونيانىڭ توكيو ۋنيۆەرسيتەتى سياقتى الەمدەگى كەيبىر ەليتالىق وقۋ ورىندارى اكادەميالىق جەتىستىكتى جوعارى باعالاسا, اقش-تىڭ كەيبىر وقۋ وردالارى ستۋدەنتتەردىڭ اكادەميالىق قابىلەتىن عانا ەمەس, ولاردىڭ كوشباسشىلىق الەۋەتىن دە ماڭىزدى دەپ ەسەپتەيدى.
ايتالىق, QS World University Rankings رەيتينگى بويىنشا ەكىنشى ورىندا تۇرعان ستەنفورد ۋنيۆەرسيتەتى ىرىكتەۋ كەزەڭىندە تالاپكەرلەردىڭ اكادەميالىق ۇلگەرىمىنە, ينتەللەكت قابىلەتىنە, قوعامداعى بەلسەندىلىگىنە, جەكە قاسيەتتەرىنە, مەكتەپتەگى وقۋ ۇلگەرىمىنە ءمان بەرەدى. سونداي-اق 500-600 سوزدەن تۇراتىن ەسسە جازۋدى, مۇعالىمدەر تاراپىنان ۇسىنىسحات تاپسىرۋدى, ACT نەمەسە SAT تەستىنىڭ ناتيجەسىن ۇسىنۋدى مىندەتتەيدى. ءدال وسى رەيتينگتە ءۇشىنشى ورىندا تۇرعان گارۆارد ۋنيۆەرسيتەتىنە وقۋعا ءتۇسۋ ءۇشىن دە ACT نەمەسە SAT تەستىن تاپسىرۋ تالاپ ەتىلەدى. بۇعان قوسا تالاپكەردىڭ تاراپىنان موتيۆاتسيالىق حات جازىلۋى كەرەك. سودان كەيىن اشىق اڭگىمەلەسۋ كەزەڭى بار. ال بەسىنشى ورىندا تۇرعان وكسفورد ۋنيۆەرسيتەتى تالاپكەر ءوتىنىم جىبەرگەننەن كەيىن قانداي تەستىلەۋ ءتۇرىن تاپسىراتىنىن حابارلايدى. ودان ءارى اعىلشىن ءتىلى دەڭگەيىن, سىني ويلاي الۋ قابىلەتىن ءبىلۋ ماقساتىندا ۇمىتكەردىڭ ەسسە جازۋى, پورتفوليو جاساۋى, اڭگىمەلەسۋ كەزەڭىنەن ءوتۋى مىندەتتەلەدى.
جالپى, الدىڭعى قاتارداعى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ قابىلداۋ ساياساتىنا كوز جۇگىرتەتىن بولساق, كوبىنىڭ ۇسىنىسحات, جەكە مالىمدەمە, ەسسە, ارقىلى تالاپكەرلەردىڭ جەكە قاسيەتتەرىن ساراپتاپ, ولاردىڭ ىزدەنىمپازدىعى, سىني ويلاي الۋى, ينتەللەكتۋالدى قىزىعۋشىلىعى, جەتىستىگى, ەرەكشە تالانتى, كوشباسشىلىعى, تاباندىلىعى, قيىندىقتاردى جەڭۋ قابىلەتى سەكىلدى ساپالى تالاپتارعا جۇگىنەتىنىن بايقايمىز. بۇعان قوسا مەكتەپتەگى ۇلگەرىمىنە دە ەرەكشە ءمان بەرەتىن كورىنەدى. دەمەك شەتەلدەردە جوعارى وقۋ ورنىنا تۇسەردە قويىلاتىن تالاپتار مەكتەپ كەزەڭىندە قالىپتاسادى. ال بىزدەگى جۇيەدە مەكتەپتەگى ءبىلىم اسا ءبىر ءرول وينامايدى. ۇلتتىق بىرىڭعاي تەست تاپسىرعاندار باعى مەن بىلىمىنە قاراي ۇپاي الىپ, جوعارى وقۋ ورنىنا تۇسە بەرەدى. بايقاساق, بىزدە مەكتەپ ءبىتىرۋشى تۇلەكتەردىڭ جەكە قاسيەتتەرى مەن قابىلەتتەرىنە مۇلدە ءمان بەرىلمەيدى ەكەن. سوندىقتان ۇبت ۇتىمدى شەشىم دەي المايمىز. الايدا مينيستر ساياسات نۇربەكتىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدە جوعارى وقۋ ورنىنا قابىلداۋ ءۇشىن ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستىلەۋدىڭ ورنىن باسا قوياتىنداي سىناق ءتۇرى ءالى جوق. ازىرگە ۇبت فورماتىن بارىنشا حالىقارالىق SاT ستاندارتتارىنا جاقىنداتىپ يكەمدەيتىن امال بار. بۇعان 3 جىل بۇرىن قادام جاسالىپ تا قويدى. كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتىمەن بىرىگىپ, 5 مىڭ جاڭا مازمۇنداعى سۇراق دايىندالعان. ولار بيىل ەنگىزىلەدى دەگەن جوسپار بار. دەگەنمەن جاپپاي تەستىلەۋ تاسىلىنەن گورى الدىڭعى قاتارداعى ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ تاجىريبەسىن ەسكەرگەن ءجون سەكىلدى.
