قازاقستاننىڭ الەمدىك كورىلىمى

“ەكسپو- شانحاي – 2010” دۇنيەجۇزىلىك كورمەسىندە “تاماشا قالا – تاماشا ءومىر” ۇرانىمەن ەلىمىزدىڭ يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋى باس شاھار استانانىڭ قولتاڭباسىمەن ايشىقتى بەينەلەندى. ءالدى دە اسەرلى, مىقتى دا شىمىر ۇيىمداستىرىلىمنىڭ ۇرانى – “تاماشا قالا – تاماشا ءومىر” بوپ شەگەلەنگەن. ال ۇلتتىق ۇستانىمىنىڭ بەرىك قاعيداسى “استانا – ەۋرازيا جۇرەگى” دەپ اتالعان كەڭ پىشىمگە سىيىپ كەتىپ تۇر. ەندى ونىڭ ءمانى مەن مازمۇن اۋقىمىن بەزبەندەپ كورسەك شە؟ الۋان ءتۇرلى قالانىڭ وزىنشە قارەكەت, تىرشىلىگى باستان اسىپ جاتاتىنى بەلگىلى. ءبارى ءبىر قالىپقا سايكەس كەلمەيدى. ماسەلەدەن ماسەلە تۋىندايدى. سول سەبەپتى دە وسى جولعى 200-گە جۋىق مەملەكەت پەن 50-دەن استام حالىقارالىق ۇيىمنىڭ دىتتەپ, كوزدەگەنى – ءىرى مەگاپوليستى قالالار ومىرىندەگى تۋىنداعان تۇيتكىلدى شەشۋدىڭ سان تاراۋ جولدارىن ساراپتاپ, وي ەلەگىنەن ەكشەپ, يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار ۇسىنۋ. قالا ەكولوگياسىن كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋ. وسى كوكەيكەستى پروبلەمالاردىڭ ءبارى تۇتاستاي ەل ەندىگىندەگى ەرەكشەلىكتەردى ەسكەرە وتىرىپ شەشىلۋى ءتيىس تالعام. تارازى. تاڭداۋ جەر شارىنىڭ ەش تۇگەسىلمەيتىن وزىندىك كۇڭگىرت كۇيبەڭىن, بويامالى دا سۇرقاي تىرشىلىگىن ءبىر دەمدە ساپالاستىرىپ, شەشىپ تاستاۋ مۇمكىن ەمەستەي. ءبارىبىر جاقسى ءومىر تىلەۋشىسى وڭ وزگەرىستى قالايدى. تىربانادى, ىزدەنەدى, ساراپتايدى. ىلگەرىلەۋ بايقالادى. الەم بوپ ابىگەرگە ءتۇسىپ, ودان ءارى قاۋزاي تۇسەدى. مۇنىڭ الدىنداعى جاپونيا, يسپانيا كورمەلەرىندە دە تۇتاستاي ۇلىستار بەت-بەينەسىن ارلەندىرۋگە قۇلشىنىس سەزىلگەن. ەندى بيىلعى شانحاي شاقىرىلىمىنىڭ كۇيتتەگەنى دە اناۋ-مىناۋ ەمەس, كەسەك تاقىرىپ ەكەن. تۇرعان قالاڭ ومىرىڭە جايلى ما؟ سونىڭ تەتىگىن قاپىلىسسىز تاپپاق كەرەك. دامە زور, ءۇمىت ۇكىلى. شانحايلىق نۇسقانىڭ دىتتەگەنى – بولاشاقتاعى قالالاردىڭ سانقىرلى مودەلدەرى ارقىلى رەسۋرستاردى, قىلمىس دەڭگەيىنىڭ ءوسۋىن, قورشاعان ورتانىڭ لاستانۋىن مەيلىنشە قىسقارتۋعا قاتىستى پروبلەمالاردى تۇبىرىمەن شەشۋ بولىپ تابىلادى. ال كورمەنىڭ قوسىمشا قامتيتىن تاقىرىپتارىنىڭ ءوزى تەرەڭ قاتپارلى ەكەن. ايتالىق: قالا مادەنيەتىنىڭ بىرىگۋى; قالا ەكونوميكاسىنىڭ گۇل­دەنۋى; قالا عىلىمى مەن تەحنيكاسىنىڭ ين­نو­ۆاتسياسى; قالالىق شاعىن اۋدانداردى تۇرلەندىرۋ جانە قالالار مەن اۋىلداردىڭ ءوزارا ءىس-قيمىلى سەكىلدى ماڭىزدى مۇددەلەر كوزدەلگەن. قاي-قايسىسى دا قانداي قالاعا بولسىن جاراسىممەن تاڭىلارىنا كۇدىك جوق. مىسالى, 1999 جىلى قىتايداعى كۋنميندە وتكەن كورمەدە وسىمدىك الەمى زەرتتەلسە, قازاقستان قاتىسقان 2005, 2008 جىلعى كورمەلەردە سۋ رەسۋرستارى مەن تابيعي بايلىقتاردى پاي­دالانۋدىڭ جولدارى قاراستىرىلعان-تىن. كورمەلەردە توسەلە باستاعان قازاقستاننىڭ تاعى ءبىر باعى سىنالار كەزى كەلىپتى. 2006 جىلى قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك كەڭەسى ەلىمىز ۇكىمەتىنە 2010 جىلعى كورمەگە قاتىسۋعا شاقىرۋ جىبەرگەندە, جالتاقتاۋ بولماپتى. ىلە مامىر ايىندا ۇسىنىستى ماقۇلداعان شەشىم قابىل­دانىپتى. ال 2008 جىلعى 13 قاراشادا 1250 شارشى مەترلىك جەر تەلىمىنە قۇرىلىس سالۋ جونىندەگى شارتقا وتىرعان. مۇنداي سەنىم ەكىنىڭ بىرىنە كورسەتىلمەگەن. نەبارى 42 مەملەكەت دەربەس پا­ۆيلوندارىن تۇرعىزباقشى. بۇعان دەيىن نىساندى جالداۋ ارقىلى پايدالانىپ كەلگەن ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن بۇل مۇمكىندىك ارينە, داتكە قۋات ەدى. كەلەسى جىلدىڭ مامىرىندا ارنايى پاۆيلوندى سالۋعا تولىق رۇقسات الىنىسىمەن قۇرىلىس جۇمىس­تارىنىڭ قارقىنى ۇدەي تۇسەدى. شانحايدا تۇراقتى وتكىزىلىپ تۇرعان باس كوميسسارلاردىڭ القا ماجىلىستەرىندە قۇرىلىس بارىسى تياناقتالىپ وتىردى. سونىمەن بيىلعى جىلدىڭ باسىندا قازاقستاندىق پاۆيلوننىڭ ىشكى ارلەۋ جۇمىس­تارىنا كىرىسىپ, ءساۋىر سوڭىنداعى سالتاناتتى اشىلۋ راسىمىنە تاپ-تۇيناقتاي ەتىلدى. تياناقتى ءىستىڭ باسى-قاسىندا بولعان يندۋس­تريا جانە ساۋدا مينيسترلىگىنىڭ ساۋدا كوميتەتى زور ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتىمەن كورىنە ءبىلدى. قىتايلىق تالعام كۇش-مۇمكىندىكتى تام-تۇمداپ ەمەس, تابانداپ, تاپجىلماي سارقا جۇمىلدىرۋدى تالاپ ەتەدى. سولاي بولدى دا. تارازى باسى تالعامى زور قازاقستاندىقتاردىڭ مەرەيىن ۇستەم ەتتى. نە نارسەگە دە تاڭداۋدى بوسقا سالمايتىن اسپان استى ەلى قاتەلەسپەپتى. قازاقستان پاۆيلونى ۇزدىكتەر قاتارىنان ورىن الىپ كەلەدى. ءوزىنىڭ ورنالاسقان جەرى دە وڭتايلى ەكەن. جاپونيا مەن وڭتۇستىك كورەيامەن قاپتالداسىپ, سول جاعىنا وزبەكستاندى, ودان ءارى يران, ساۋد ارابياسىن الا قونىس تەپكەن ەكەن, ارالاپ كورۋگە ىڭعايلى جەردە. جانە دە كوپتىڭ نوپىرىنەن بويى تاسالانار تۇستا ەمەس, جۇرگىنشىلەر جولىنىڭ ناق جيەگىندە جايناپ تۇر. توبەسىنەن جاناي وتەتىن كوپىر ءۇستى جۇرگىنشىلەرى دە قىزىقتاۋدىڭ ءلاززاتىنا بيىكتەن بولەنەتىندەي ۇرىمتال ايماقتا. ناعىز كىسى تۇسەتىندەي كيىز ءۇيدىڭ كەرىم كورىنىسى كەلۋشىلەردىڭ نازارىنا بىردەن ىلىگەرىن ءوزىمىز دە اڭداعان ەدىك. كەرمەسىن كەرگەن كەلۋشىلەر لەگى تولاسسىز. شىجعىرعان كۇندى ەلەر ەمەس. ىشكە كىرمەك نيەتتە. قولتىقتاعى جاس ءسا­بيىمەن, اربالى مۇگەدەگىمەن, تاياق ۇستاعان قاريا­سىمەن, ءبارى-ءبارىنىڭ ىقىلاسى قازاق ۇيىنە اۋعان... كۇنىنە مۇندا 4-5 مىڭ ادام باس سۇعادى. قازاقى قوناقجايلىلىققا بالاپ, قۋانىش ۇستەمەلەنەدى. كورمەگە ادامداردىڭ كوپ كەلۋىنىڭ سىرى دا بار ەكەن. قالا تۇرعىندارى ءارتۇرلى امالمەن مىندەت­تەلگەن سىڭايلى. جەڭىلدىكتەر دە قاراستىرىلعان. ارنايى پاسپورتىنا ءبىراز بەلگى سوقتىرعاندار ءتۇرلى ىنتالاندىرۋ سىيلىقتارىنا يە بولادى. دەگەنمەن, بارىنەن دە زور يكەمدەگىش كۇش, رۋحاني قاجەتتىلىك ەكەنى سەزىلەدى. شىنايى ايعاعى سول. ەل. ەلباسى. ەلوردا “ەكسپو-2010” كورمەسىنىڭ ەمبلەماسى دا كوز تارتارلىقتاي. قولدارىن ايقاستىرىپ قۇشاقتاسقان ءۇش ادام جەر شارىنىڭ كۇللى حالقىن بەي­نە­لەي­تىندەي. “بەيبىتشىلىك” ءسوزىنىڭ قىتايشا يەروگليفى مەن 2010 سانى دۇنيەجۇزىلىك كورمەنىڭ تۇجى­رىم­داماسىن – قارىم-قاتىناس, ىنتىماقتاستىق قۋانىشىن, سونداي-اق ادامنىڭ ءوز قابىلەتىن اشۋعا دەگەن ۇمتىلىسىن ايعاقتاۋدىڭ كەپىلى ىسپەتتى. ال بويتۇمار شە؟ ونىڭ بەينەسى قىتايشا يەروگليفپەن “ادام” دەگەن ۇعىم بەرەدى. ياعني, قىتاي مادەنيەتىنىڭ ەرەكشەلىگىن بىلدىرەدى. ارۋدايىن جاسانعان استانا حالىقارالىق كورمەدە تەك قالا ەمەس, جالپى ەلىمىز جايىندا جان-جاقتى مالىمەت بەرەتىن جەكە پاۆيلون رەتىندە تانىستىرىلعان. نەگىزگى تاقىرىبى – “استانا – ەۋرازيا جۇرەگى”. پاۆيلون ماقساتى ونىڭ گەوساياسي ورنىنىڭ ماڭىزدىلىعىن, يننوۆاتسيالى تەحنو­لوگيالاردىڭ كەڭىنەن قولدانىلۋىن, جان-جاقتى دامۋداعى قارقىندىلىعىن كورسەتۋ ارقىلى ەكونوميكا, ساياسات, مادەنيەت, تۋريزم جانە ت.ب. سالالارداعى ماڭىزدىلىعىن ەسەلەي ءتۇسۋ. ۇلتتىق پاۆيلون استانا كەيپى رەتىندە ۇسىنىلعان. مۇنىڭ ىشىندە وزىندىك ۇيلەسىمدىك بايقالادى: جاڭا تەحنولوگيالارمەن جابدىقتالعان قۇرى­لىم­داردان كوشپەندى حالقىمىزعا كونە زاماننان سىڭگەن قازاقى ءيىس سەزىلەتىندەي. ەگەر ەۋرازيا قۇرلىعىنىڭ ورتا بولىگىن كار­تادان نەمەسە گلوبۋستان قارايتىن بولساڭىز, وندا اس­تانا اتتى كىشكەنتاي جۇلدىز كوزگە جىلى ۇشىرايدى. جۇلدىزدار اسپاندا عانا ەمەس, جەردە دە بولاتىنداي. سولاردىڭ ءبىرى – اسەم استانا. ول جارقىراعان ۇستىنە جارقىراي بەرمەك. ونىڭ كەسكىن-كەلبەتىنە, جەتىستىكتەرىنە الەم تاڭدانۋدا. استانا – ەۋرازيانىڭ جۇرەگى. ول ەۋروپا مەن ازيانى, باتىس پەن شىعىستى بىرىكتىرەدى. ۇلى جىبەك جو­لىنىڭ جاڭا قيىلىسى, بۇعان بارلىق تاراپتاردان ساۋدا, مادەني جانە تۋريستىك كەرۋەندەر اعىلىپ جاتادى. استانا قازاقستاننىڭ ساياسي, اكىمشىلىك, ىسكەرلىك, كەلەشەكتە يننوۆاتسيالىق-تانىمدىق, ساۋدا-قارجى, تۋريستىك, مادەني, كولىك-لو­گيس­تيكالىق ورتالىعى. استانانى 2030 جىلعا دەيىنگى تۇراقتى دامىتۋدىڭ ستراتەگيالىق جوسپارى ازىرلەندى. شاھاردىڭ ميسسياسى ەۋرازيا كەڭىستىگىندە ۇلگىلى ورتالىق بولۋ, قازاقستاننىڭ تۇراقتى دامۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن نەگىز بولىپ قالانۋ. استانا ەلىمىزدىڭ تۇرعىندارى مەن ازاماتتارى, تۋريستەرى مەن كاسىپكەرلەرى ءۇشىن كوز تارتاتىن تارتىمدى, ەكونوميكاسى باسەكەگە قابىلەتتى ءارى قورشاعان ورتاسى ءومىر سۇرۋگە قولايلى قالا بولۋى ءتيىس. ونىڭ قازاقستان جانە ورتالىق ازيا قالالارى اراسىندا جوعارى باسەكەگە قابىلەتتى كوشباسشى بولۋعا ۇمتىلۋىن تومەندەگى ستراتەگيالىق مىندەتتەر ايقىنداپ بەرەدى, ولار: تارتىمدى ينۆەستيتسيالىق احۋال قالىپتاستىرۋ; باسەكەگە قابىلەتتى ءونىم شى­عاراتىن, جوعارى دامىعان ءوندىرىسى, ەكو­لوگيالىق-ينجەنەرلىك, الەۋمەتتىك جانە عىلىمي-تەحنيكالىق, كولىك ينفراقۇرىلىمى دامىعان ءارتاراپ­تان­دىرىلعان ەكونوميكانى قامتاماسىز ەتۋ; قالالىق باسقارۋ ينستيتۋتتارىن ءتيىمدى دامىتۋ; قالا تۇرعىندارىنىڭ جوعارى ساپالى ءومىر سۇرۋىنە قول جەتكىزۋ. ۇكىمەتتىك مەكەمەلەردىڭ جانە ديپلوماتيالىق كورپۋستاردىڭ وتاندىق, شەتەلدىك ىسكەرلىك جانە بانك قۇرىلىمدارى وكىلدىكتەرىنىڭ استاناعا شوعىرلانۋى, حالىقتىڭ بەلسەندى كوشى-قونى ازاماتتىق جانە ونەركاسىپ قۇرىلىسىنىڭ, كولىك پەن بايلانىستىڭ ينجەنەرلىك كوممۋني­كاتسيالاردىڭ جانە باسقا دا ءوندىرىس ورىندارىنىڭ – قىزمەت كورسەتۋ سالاسىنىڭ جانە ينف­را­قۇ­رى­لىمدىق كەشەندەردىڭ بارىنشا دامۋىمەن ەرەكشەلەنەدى. جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ كۇش-جىگەرى, شيكىزاتتىق ءوندىرىس سالاسىن دامىتۋعا قولداۋ كورسەتۋ ەمەس, شاعىن جانە ورتا بيزنەستى, جوعارى تەحنولوگيانى, عىلىمدى كوپ قاجەت ەتەتىن ونىمدەر شىعارۋعا بەيىمدەلگەن. استانانى دامىتۋدىڭ قازىرگى جانە كەلەشەكتەگى باعىتتارىنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن باعالاي وتىرىپ, مىناداي كلاستەرلەردى ەرەكشە اتاپ ايتۋعا بولادى. قازىرگى ۋاقىتتا وسى باعىتتا بەلسەندى جۇمىستار اتقارىلۋدا. ولار: عىلىمي تەحنولوگيالىق; بيوتەحنولوگيالىق; مەديتسينالىق; تۋريستىك; كولىكتىك-لوگيستيكالىق; قۇرىلىس; تاماق ونىمدەرىن ءوندىرۋ كلاستەرى. عىلىمي تەحنولوگيا كلاستەرىن قۇرۋ – استا­نانىڭ تۇراقتى دامۋىن جانە عىلىم شوعىرلانعان ورتالىق مارتەبەسىن قامتاماسىز ەتەدى. قالا كەلەشەكتە ەلىمىزدىڭ يننوۆاتسيالىق, اقپاراتتىق قوعام ورتالىعى بولۋعا ءتيىستى. 2008 جىلى ينتەرنەت-جەلىگە استانانىڭ كەز كەلگەن نۇكتەسىنەن قول جەتكىزۋدى كەڭەيتە تۇسەتىن ىڭعايلى ايماقتى ۇيىم­داستىرۋ جونىندەگى قاناتقاقتى جوبالار ەنگىزىلەتىن بولادى. بۇل جۇمىستار قازىردىڭ وزىندە باستالىپ تا كەتتى. ءىرى وتاندىق كومپانيالار ءوز­دەرىنىڭ شەتەلدىك ارىپتەستەرىمەن بىرگە اۋماعىنا قازىرگى تەحنوپارك ورنالاساتىن عىلىم قالاسىن قۇرۋ مۇمكىندىكتەرىن قاراستىرۋدا. بيوتەحنولوگيانىڭ ۇلتتىق ورتالىعى – بيو­تەحنولوگيالىق كلاستەردى قۇرۋ ءۇشىن نەگىز بولىپ تابىلادى. ەۋرازيالىق سۋ ورتالىعىن قۇرۋ جوس­پارلانۋدا. وسى باعىتتا قۇرلىقتاعى سۋ رە­سۋرستارىن زەرتتەۋ جانە ساقتاۋ ماسەلەلەرى كەشەندى تۇردە شەشىلەتىن بولادى. استانا ينۆەستيتسيانى تارتۋ كولەمى جونىندە قازاقستان وڭىرلەرى اراسىندا كوشباسشى ورىنعا يە. قازىرگى ۋاقىتتا ونىڭ ۇلەسى 12 پايىز كولەمنەن اسىپ تۇسەدى. استانانىڭ ورتاشا جىلدىق ين­ۆەس­تيتسيالىق قورجىنى 3 ملرد. دوللار بولاتىن جوبالاردان تۇرادى. ونىڭ جىل سايىنعى ءوسىمى 25-30 پايىزدى قۇرايدى. قارجىلاندىرۋ قالا ينفراقۇرىلىمىن, تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن, قايتا وڭدەۋ ونەركاسىبىن جانە ءتۋريزمدى جاڭالاۋعا باعىتتالعان. وندىرىستىك جانە تۇرمىستىق قالدىقتاردى قايتا وڭدەيتىن كاسىپورىنداردى قۇرۋ قولعا الىناتىن بولادى. كاسىپورىننىڭ قالدىقسىز جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن قالانىڭ بارلىق جۇمىس رەجىمى وسىعان باعىتتالدى. 2008-2010 جىلدارى جاڭا ەنەرگيا كوزدەرىن (جەل, سۋ ەنەرگياسى) پايدالانۋعا كوشۋ ۇدەرىسى باستالادى . ەلورداداعى كولىك ستراتەگياسى “سينگاپۋر تەحنولوجيك ينجينيرينگ” كومپانياسىنىڭ قى­زى­عۋشىلىعىن تۋعىزىپ وتىر. بىرلەسكەن جۇ­مىس­تاردىڭ ناتيجەسىندە كولىك جۇيەسىن دامىتۋ تۇ­جىرىمداماسى قابىلدانىپ, تاياۋ جىلداردا قازىرگى كولىك جۇيەسىن يگەرۋگە سەنىمدى قادام جا­سالاتىن بولادى. بۇل ءوز كەزەگىندە قالا ينفراقۇرىلىمىنىڭ جالپى كورنەكىلىگىنە ىقپال ەتەدى. سۋ كولىگى تۋريس­تەردىڭ, قوناقتاردىڭ جانە قالا تۇرعىن­دارىنىڭ سۇيىكتى ەرمەگىنە اينالادى. “ەسىل” سۋ كەمەسى استانا بيلىگىنىڭ جاڭا جوباسى بولىپ سانالادى. ونىڭ نەگىزگى ماقساتى – ەسىل وزەنىنىڭ قوس جاعالاۋىنا ور­نالاسقان ورام تۇرعىندارىنىڭ ءوزارا بايلانىسىن ورناتۋ جانە ارتىقشىلىقتارىمىزدى جاريا ەتۋ. وزەننىڭ 22,5 شاقىرىمىنا سۋ كەمەسى جۇرەتىن بولادى. ەسىل وزەنى جەڭىل كەمەلەر مەن قايىقتار ءۇشىن جانە باسقا دا جەكەلەگەن تۇرعىنداردىڭ ءجۇزۋ قۇرالدارىنا ەسىك اشادى. وزەننىڭ ارناسىن قايتا جاڭارتۋ بارىسىندا بىرنەشە ارالدار پايدا بولىپ, ولارعا ءارتۇرلى كلۋبتار, قۇتقارۋ ستانساسى, كەمەلەر مەن قايىقتاردى جالعا الۋ پۋنكتتەرى, جازعى ءدامحانا مەن مەيرامحانا, دەمالۋ جاعاجايلارى ورنالاسادى. دەمالۋ ايماعىن ورنالاستىرۋ ءۇشىن وعان جەكە ينۆەستورلاردىڭ قاراجاتى تارتىلماق. سونىمەن بىرگە, استانا قالاسىنىڭ حالىقارالىق اۋەجايىن دامىتۋ جونىندەگى شارالار قولعا الىندى. اۆياتەحنيكالىق ورتالىقتى, بيزنەس-اۆياتسيانىڭ وڭىرلىك ورتالىعىن قۇرۋ جونىندەگى, سونداي-اق, استانانى ايماقتاردىڭ جانە باسقا دا ەلدەردىڭ ءىرى حالىقارالىق اۋەجايلارىمەن بايلانىستىراتىن باعىتتاردى كەڭەيتۋ جونىندەگى جۇمىستار جالعاسىن تابادى. بىزدەردە وسىنداي بار دەگەندەي, جوعارىدا تىلگە تيەك ەتكەن تابىستاردان قازاقستاننىڭ ءور تۇلعاسى اپ-ايقىن كورىنەرى حاق. قازاقستاننىڭ ۇلتتىق پاۆيلونىنداعى ەكسپوزيتسيالارمەن تانىسقاندا, كوكەيدە سايراپ ەل, ەلباسى, ەلوردا سيپاتىنداعى بىتە قايناسقان قاسيەتتى ۇعىمدار تۇرادى ەكەن. راسىندا دا بۇل ءماندى تىركەستەردى بىرىنەن-ءبىرىن اجىراتۋ ەش مۇمكىن ەمەس قوي. ءتىپتى قىزىقتاۋشى قوناقتاردىڭ كەيبىرىنىڭ اۋزىنان “قازاقستان. نازارباەۆ. استانا” دەگەن جۇرەكجاردى تاڭدانىس لەبىزدەرى شىعىپ جاتقاندا, بويدى ۇلتتىق ماقتانىش كەرنەيدى. ۇلت. ۇلاعات. ۇمتىلىس كورمەدە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق كۇنى سالتاناتتى تۇردە اتالىپ ءوتۋى زور ماڭىزى بار وقيعا بولدى. وندا قازاقستان دەلەگاتسياسىنىڭ باسشىسى, اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى ا.كۇرىشباەۆ, قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى كوم­مەرتسيالار جونىندەگى ءمينيسترىنىڭ كومەكشىسى چوۋ حونگ قىسقاشا سوزدەرمەن الماستى. ەكى ەل اراسىنداعى ءوزارا ىنتىماقتاستىق جىلدان-جىلعا نىعايىپ كەلە جاتقاندىعى ايتىلدى. ءبىر عانا مىسال. ۇستىمىزدەگى جىلى تاۋار اينالىمى مولشەرى 10 ميلليارد دوللارعا جەتپەك. قازىردىڭ وزىندە بۇل مەجەنىڭ جارتىسى الىنىپتى. پاۆيلوندا ەل وركەندەۋىنىڭ قۇرامداس بولىكتەرى رەتىندە ۇلت, ۇلاعات جانە ۇمتىلىس قاعيداتتارىنىڭ مازمۇنى ۇستەمدىك قۇرعانى سەزىلىپ تۇردى. ەلدىڭ كەشەگىسى مەن بۇگىنىن, بولاشاعىن جىگىن جاتقىزىپ تانىستىرۋشىلار استانا تۋرالى مالىمدەي كەلىپ, تۇتاس مەملەكەتىمىزدىڭ بايانىن مەيمىلدەتىپ توساتىنداي. ءيا, تومەندەگى دەرەكتەر سونداي تانىستىرىمنىڭ ءبىر ۇشقىنى عانا... ۇستىمىزدەگى جىلى استانانىڭ سول جاعالاۋىندا “دۋباي” اتالاتىن قۇرىلىس جۇمىسىن ىسكە اسىرۋ جوسپارلانۋدا. جوبا بويىنشا استانانىڭ اۋەجاي جاقتان كىرەبەرىسىنە 32 كوپ قاباتتى ۇيلەر سالىنادى. قازىرگى ۋاقىتتا الەۋەتتى ينۆەستورلار بەلگىلەنىپ, قۇرىلىستىردى جوبالاۋ جۇمىستارى اياقتالدى. اتالعان جوبا قالانىڭ بەت-بەينەسىن دامىتۋعا ەلەۋلى ۇلەس قوسادى جانە قالانىڭ كوز جاۋىن الار كوركى بولادى. استانانىڭ ساۋلەتتىك كوركەمدىك جوباسىن ازىرلەۋگە شەتەلدىك مامانداردىڭ تارتىلىپ جات­قان­دىعى تۋرالى ايتار بولساق, وعان مىسال بريتاندىق ساۋلەتشى نورمان فوستەر جوباسىن جاساعان بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم سارايىن, مانفرەددي نيكولەتتيدىڭ “قازاقستان” امبەباپ كينوكونتسەرت زالىن ايتار ەدىك. جوبالاۋشى ساۋلەتشىلەردىڭ نەگىزگى كوزدەگەنى قالانىڭ توڭىرەگىن جاسىل باققا اينالدىرۋ. كوگالداندىرۋ استانانىڭ كوركىن ايشىقتاندىرىپ قانا قويماي, اينالا قورشاعان ورتانىڭ جاق­سارۋىنا, كليماتتىڭ وزگەرۋىنە ىقپال جاسايدى. قالا توڭىرەگىندە كوكجەلەكتەردىڭ كوبىرەك ەگىلۋى جەلدىڭ جىلدامدىعىن 50-80 پايىزعا دەيىن تومەندەتەدى. الداعى ۋاقىتتا جاسىل ايماقتىڭ كولەمىن 6000 گا دەيىن جەتكىزۋ, وتىرعىزىلاتىن اعاشتار مەن كوشەتتەردىڭ سانىن 1,5 ملن-عا جەتكىزۋ جوسپارلانىپ وتىر. كۇردەلى قارجىنى تالاپ ەتەتىن جوبانىڭ ىسكە اسا باستاعانىنا بىرنەشە جىل ءوتتى. ونى 2015 جىلى اياقتاۋ جوسپارلانۋدا. قالانىڭ قارىشتاپ وسكەنى, ءال-اۋقاتىنىڭ جاقسارعانى وڭىرلىك جالپى ءونىمنىڭ 15 پايىزعا دەيىن ارتۋىنا اسەر ەتتى. ونىڭ ءاربىر تۇرعىنعا شاققانداعى مولشەرى 2007 جىلى 18 مىڭ اقش دوللارى بولسا, ەندى ەلىمىز بويىنشا ورتا كور­سەتكىشتەن 2 ەسە اسىپ تۇسەدى. ەكونوميكاسىندا قىزمەت كورسەتۋ سالاسى باسىمدىققا يە. ونەركاسىپ ءوندىرىسىنىڭ ءوسىمى جالپى ىشكى ءونىمنىڭ 5 پايىزىن قۇرايدى. قالا اكىمدىگىنىڭ ۇزاق مەرزىمگە ارنالعان جوباسى بويىنشا ىشكى جالپى ءونىمنىڭ ءوسۋ قارقىنىن ساقتاۋ باستى ماقسات. قىزمەت كورسەتۋ سالاسىنىڭ تەز ءوسۋى قۇرىلىس جۇمىستارىن ودان ءارى تابىستى جالعاستىرۋعا ىقپال جاسايدى. جەتەكشى حالىقارالىق اگەنتتىكتەردىڭ باعا­لاۋىنشا, استانا دامىعان, ارتاراپتاندىرىلعان ەكونوميكاسىمەن ەرەكشەلەنەدى. سوڭعى 5-4 جىل ىشىندە قالانىڭ ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەرى ەلىمىزدەگى ءوسىمنىڭ ورتاشا دەڭگەيىنەن اسىپ ءتۇستى. رەيتينگى دە جىل سايىن وسە تۇسۋدە. ۇزاق مەرزىمدى رەيتينگتىك بولجامدار بويىنشا قالانىڭ دامۋىنا تۇراقتى دەگەن باعا بەرىلدى. بۇل ەكونوميكانىڭ ۇزدىكسىز العا باسۋىنا, تابىستىڭ كۇن ساناپ وسۋىنە ءوز دارەجەسىندە ىقپال جاساماق. قازىرگى ۋاقىتتا الەمنىڭ 92 ەلىنىڭ استانالارى مەن ونىڭ ىشىندە باۋىرلاستىق قاتىناس ورناتقان ەلدەرمەن ساۋدا-ساتتىق اينالىمى بەلسەندى تۇردە جالعاسىن تابۋدا. ونىمدەردى سىرتقا شىعارۋ كولەمى جىل سايىن ارتىپ كەلەدى. تمد ەلدەرىنە ەكسپورتتالاتىن ءونىم كولەمى 2006 جىلى 96,2 پايىزدى قۇرادى. نەگىزگى تۇتىنۋشىلار قاتارىن شۆەيتساريا (58), فرانتسيا (20,4), نيدەرلاندى (5,2), قىتاي (4,2), ۇلىبريتانيا (3,4), يران (1,5), رەسەي (1,2) قۇرايدى. قالانىڭ بۇل الەۋەتىن دامىتۋ ءۇشىن كاسىپورىندار اراسىنان سىرتقى رىنوكقا ءونىم شىعاراتىن جەكە جانە زاڭدى تۇلعالار انىقتالۋدا. شەتەلگە شىعارىلعان ونىمدەردىڭ كوپ مولشەرى رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ (36,3) گەر­مانيانىڭ, اقش-تىڭ (8,7), ۋكراينانىڭ (5,9) قىتايدىڭ (5,8), وزبەكستاننىڭ (5,4), فرانتسيانىڭ (5,3) ۇلەسىنە تيەدى. ءسوز جوق, استانانىڭ بۇل تابىسى رەسپۋبليكامىزدى گۇلدەندىرۋدىڭ ەڭ نەگىزگى ءارى توتە جولى بولىپ ەسەپتەلەدى. الايدا, جاڭا استانا ۇلتىمىزدىڭ جاڭا سيمۆولى رەتىندە باعالانىپ قانا قويماي, ۇكىمەت قالامىزدىڭ الەمنىڭ تاڭداۋلى 30 ەلىنىڭ قاتارىنا قوسىلۋىنا ارنالعان بىرقاتار نەگىزگى شارالاردى جانە ستراتەگيالىق باعدارلامالاردى انىقتادى. قالانىڭ جوعارى باسەكەگە توتەپ بەرۋ قابىلەتىنە جەتۋ ءۇشىن تارتىمدى جانە ۇيلەسىمدى قوعامدى قۇرۋ قاجەت بولادى. قالا حالقىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن ارتتىرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە ءبىلىم بەرۋ ساپاسىن جاقسارتۋ قاجەت. قالا ورتالىعىندا جۇرتشىلىقتىڭ كوپ ءارى ءجيى بولۋى ويىن-ساۋىق ءوندىرىسىن دامىتۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى. باي, مادەني قۇندىلىقتاردى ساقتاۋ اسا ماڭىزدى فاكتورلار بولىپ تابىلادى. استانادا بىلىمگە قول جەتكىزۋدىڭ تەپە-تەڭدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن بارلىق جاعدايلار جاسالۋدا. مۇندا ون جوعارى وقۋ ورنى مەن 18 كوللەدج جۇمىس ىستەيدى. ولاردان زاڭگەر, ەكونوميكا, باسقارۋ, حالىقارالىق قاتىناستار, وقىتۋشىلار, مەديتسينا, اۋىل شارۋاشىلىعى, قۇرىلىس جانە باسقا دا سالالاردىڭ ماماندىعىن الىپ شىعادى. قولايلى اكادەميالىق ورتانى جانە عىلىمي اعارتۋشىلىق ورتانى قالىپتاستىرۋ شەڭبەرىندە, بىلىكتىلىگى جوعارى مامانداردىڭ تاپشىلىعىن قىسقارتۋ ماقساتىندا حالىقارالىق دەڭگەيدەگى جاڭا ۋنيۆەرسيتەت پايدالانۋعا بەرىلدى. ورتالىق ازياداعى ءىرى وقۋ ورنى بيىلعى جىلى العاشقى ستۋدەنتتەرىن قابىلدايدى. قالامىزدا ءارتۇرلى ۇلت وكىلدەرىنىڭ ءبىلىم الۋ جۇيەسىن دامىتۋ جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ قىزمەتىن كەڭەيتۋ, سونداي-اق, قالا تۇرعىندارىنىڭ ايرىقشا توزىمدىلىگىن ساقتاۋ, جەرگىلىكتى قاۋىمداستىقتاردىڭ وزىندىك بەت-بەينەسىن تۇراقتى ەتۋ ماقساتىندا بىرقاتار ناقتى شارالار اتقارىلۋدا. يۋنەسكو 1999 جىلى استاناعا الەم قالاسى مارتەبەسىن بەردى. بۇل اتاق پلانەتانىڭ جاڭا قالالارىنا بەرىلەدى. ول قالا الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, ساياسي-مادەني سالادا, سونداي-اق, ۇلتارالىق جانە دىنارالىق كەلىسىمدى نىعايتۋ ماقساتتارىن ىسكە اسىرعان قالالارعا تيەسىلى. استانادا الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ سەزىن وتكىزۋ داستۇرگە اينالدى. وندا ءارتۇرلى ءدىن وكىلدەرى, ءار ۇلتتىڭ بەلگىلى ادامدارى ءوزارا پىكىر الىسىپ, الەمدە ورىن الىپ وتىرعان پروبلەمالاردى اشىق تالقىعا سالادى. شاھاردا مادەنيەت, ونەر, سپورت جانە شىعارماشىلىق جۇمىستار ەرەكشە ءرول اتقارادى. الىس جانە تاياۋ شەتەلدەردەن الەمگە بەلگىلى ونەر شەبەرلەرى ءجيى كەلىپ, حالىقتىڭ سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرادى. استانا قالاسى 2011 جىلى 7 قىسقى ازيا ويىندارىن وتكىزۋگە جانە الەمنىڭ سپورت جۇلدىزدارىن قارسى الۋعا دايىندالۋدا. وسىعان بايلانىستى ءتۇرلى سپورت عيماراتتارى مەن باسقا دا مادەني نىسانداردى سالۋ جۇمىستارى قارقىندى ىسكە اسىرىلۋدا. قالانىڭ الداعى دامۋىندا باستالعان ىستەردىڭ قارقىندى جالعاسىن تاباتىنىنا سەنىم زور. استانادا ءومىر ءسۇرۋ ونىڭ تۇرعىندارى ءۇشىن زور مارتەبە. ويتكەنى وندا ادامعا قاجەتتى بارلىق جاعدايلار جاسالعان. قالا بولاشاققا سەنىممەن قارايدى. دەمەك, دۇنيەجۇزىلىك كورمەنىڭ تالاپ-تىلەگىنە دە ساي كەلەتىن تۇجىرىم عوي بۇل. باسەكە. بەدەل. بەرەكە پاۆيلونداردى ارالاپ كورۋدىڭ جاريالانباعان ءتارتىبى بار سەكىلدى. ارينە, باسەكەگە قابىلەتتى, الەمدىك بەدەلى مەن بەرەكەلى ىستەرى تۇراقتانعان مەملەكەتتەردىڭ “ۇيلەرىنە” باس سۇعۋعا قۇمارلىق بايقالادى. بۇل تۇرعىدان العاندا قازاقستاننىڭ باعى جانعان سىڭايلى. قۇمارتىپ كەلىپ, رازىلىقپەن كەتەدى. قاي كەزدە دە ەسىگى اشىق. رەتى كەلگەسىن ايتايىق. ءبىزدىڭ دەلەگاتسيا رەسەيدىڭ, وزبەكستاننىڭ پاۆيلوندارىن ارالاعان سوڭ, ءسال ءۇزىلىستى پايدالانىپ بىرەر جۋرناليست بوپ ساۋد ارابياسىنىڭ شاڭىراعىنا ىنتىعا تارتتىق. ادەتتەگىدەي, كەدەرگىسىز كىرەرمىز دەگەنبىز. ءۇمىتىمىز اقتالمادى. شاقىرتۋىمىزبەن ىشتەن شىققان وكىل قازىر ناماز ۋاقىتى ەكەنىن, ءبىر ساعاتتان سوڭ ەكسپوزيتسيالارمەن تانىسۋعا مۇمكىندىك تۋاتىنىن مالىمدەدى... ال بىزدە قاربالاس قابىلداۋ ءۇزىلىسسىز ءجۇرىپ جاتادى. سوعان وراي كەزەكتە تۇرعاندار دا ەشبىر كەيىستىكسىز, رەتىمەن جىلجيدى. ولارعا پاۆيلون جۇمىسىن قاداعالايتىن ءجۇز شاقتى مامان قىزمەت ەتەدى. كوبى شانحاي جوعارى وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم الىپ جۇرگەن قازاق جاستارى. ماسەلەن, ج.بايتەنوۆ, ا.قالاباەۆ, م.تاسقىنباەۆ, د. وماروۆ, د.بيسەمباەۆتاردىڭ بىرنەشە تىلگە جۇيرىكتىگى ابىروي اسىرىپ ءجۇر. ۇرانداتپاي-اق كوپ ءىس تىندىرىپ ءجۇر ەكەن. باسەكەدە بايىپتى ويلاستىرعاننىڭ ورەسى بيىك. بۇگىندە ىشكى الەمگە اشىق جاريالانعان سارابدال ساياساتىنىڭ ناتيجەسىندە قازاقستان اۋقىمدى ەكونوميكاعا ىقپالدانىپ كەلەدى. بۇكىلالەمدىك بانكتىڭ دەرەكتەرىنە جۇگىنسەك, ينۆەستيتسيا تارتۋ جاعىنان دۇنيە ءجۇزى بويىنشا 20 مەملەكەت قاتارىنان ورىن العان. وسىنداي جەتىستىكتەرىنىڭ كەيبىرىن كورسەتە ءبىلۋدىڭ ناعىز قولايلى ءساتى وسى كورمە مۇمكىندىگى بولسا كەرەك. سونى ءتيىمدى پايدالانىپ قالۋعا قاعىلەزدىك تانىتقان جايى بار. كەلگەن قوناقتاردىڭ كوڭىلىن انمەن, كۇيمەن, بيمەن سەرگىتۋ بايىرعى ءداستۇر. مۇندا دا سول جاراسىمنىڭ شىرايى كىرگەن. ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كەزەكتەسە كەلىپ ونەرلەرىمەن سۋسىنداتۋعا بەيىلدى 30-دان استام شىعارماشىلىق توپتاردىڭ رۋحاني سىيى ءوز الدىنا. مىنە, “دارىن” مەملەكەتتىك جاستار سىيلىعىنىڭ يەگەرى انار مۇزداحانوۆا “اققۋ”, “تارحان بابا”, “نارقىز” كۇيلەرىن شابىتتانا تارتقاندا, قىتايىڭ دا, وزگەڭ دە شاپالاق ۇرىپ, ءماز بولىستى. ونەردە شەكارا جوقتىڭ ناعىز مىسالىنداي ەدى. اركىم ارقالاي ءوز پىكىرلەرىن بىلدىرۋدەن جالىقپايدى. شاعىن پلازما توبەسىندە ورناتىلعان كامەرا ارقىلى قوناقتار سۋرەتكە ءتۇسىپ, ءوزىنىڭ مەملەكەتى مەن تۋعان قالاسىن بەلگىلەپ, بەينەسىنىڭ استىنا تىلەكتەرىن نەمەسە العان اسەرىن جازا الادى. سودان بۇل سۋرەت پەن تىلەكتەر الىپ ەكراننان كورىنەدى. وسىلايشا ەلەكتروندى ەستەلىك كىتاپتى تاماشالاعانداي بولاسىز. بۇل تاسىلمەن قىتاي پاۆيلونىنىڭ ديرەكتورى حۋ نۋدين, بولگاريا پاۆيلونى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى يۆان ديميتروۆ ت.ب. ءوز پىكىرلەرىن جازىپ قالدىردى. ءبارى دە قازاقستاننىڭ بىرلىگى ۇيىعان تىنىشتىعىنا, داعدارىستان وڭتايلى شىعا بىلگەنىنە دەن قويعان. ال قحر-داعى قازاقستاننىڭ ەلشىسى ي. ادىربەكوۆ بىزگە كورمە تۋرالى جۇرەكجاردى ويلارىمەن بولىسە كەلىپ, ەلىمىزدىڭ بولاشاعىنا زور سەنىممەن قارايتىنىن مالىمدەدى. اسىرەسە ەلىمىزدىڭ باياندى تابىستارىن شەتەلدىكتەردىڭ تانىپ-ءبىلۋى تۇراقتى كوزقاراستى قالىپتاستىرۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى. مۇنىڭ ءوزى سىرتقى ينۆەستورلاردىڭ تارتىلۋىنا دا وزىندىك ىقپال ەتۋى ابدەن مۇمكىن دەدى ول. ەلشى سونىمەن بىرگە وسىنداعى كوپتەگەن مەملەكەتتەردىڭ پاۆيلوندارىن كورىپ, وي ەلەگىنەن وتكىزگەندە قازاقستاننىڭ ءبىراز جاعدايدا شوقتىعى بيىك ەكەندىگىن ماقتانىش سەزىممەن اتاپ ءوتتى. شىنىندا دا قازاقستاننىڭ ۇلتتىق پاۆيلونى تۋرالى يگى لەبىزدەر تاسقىنىندا شەك جوق. ەلباسى ن.ءا. نازارباەۆتىڭ جۇرگىزىپ وتىرعان سىندارلى ساياساتىن ەرەكشە ءبولىپ سيپاتتاۋىنان ەلىمىزگە دەگەن قۇرمەتتى سەزىنۋ قيىن ەمەس. مازمۇنى قايتالاما پىكىرلەر كوپ بولعانىمەن, ءبارىبىر ەلدىك مۇددەنى اسقاقتاتىپ تۇرۋىمەن جۇرەككە جاقىن, جىلى تيەدى. قازاقستان ونەر شەبەرلەرىنىڭ گالا-كونتسەرتى تۇشىندىردى. “گۇلدەر” ءانسامبلىنىڭ ءبيى تالعامپاز جۇرتشىلىقتى تامساندىردى. ال شەتەلدەرگە دە اتى ءمالىم “ ۇلىتاۋ” ەتنو-روك توبىنىڭ ورىن­دا­ۋىن­داعى شىعارمالار ەلىمىزدىڭ تاريحى مەن داستۇرىنەن مول حاباردار ەتەتىن تىلسىمىمەن ءتانتى ەتتى. سونداي-اق فولكلورلى-ەتنوگرافيالىق “القيسسا” ءانسامبلى شەبەر شەرتكەن “كورع ۇلى”, “جاي­ما­قوڭىر”, “ىڭعايتوك” كۇيلەرى ۇمىتىل­ماستاي ءلاززات سىيلادى. ال قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى باعدات سامەدينوۆانىڭ, قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى تولقىن ءزابيروۆانىڭ, حالىقارالىق كونكۋرس­تاردىڭ لاۋرەاتى ءمادينا سادۋاقاسوۆانىڭ تامىلجىتا سالعان اندەرى قۇلاق قۇرىشىن قاندىردى. قازاق ونەرىنىڭ قۇدىرەتى شانحايدى ەلتىپ, ەرتىپ, بالقىتىپ بارا جاتقانداي ما, تۇگە... قايسار ءالىم, استانا – شانحاي – استانا. سۋرەتتەردە:  دەلەگاتسيا باسشىسى ا. كۇرىش­باەۆ­قا قىتاي پاۆيلونىنىڭ ەسكەرتكىش سىيى تاپ­سى­رىل­دى; قازاقستان ۇلتتىق پاۆيلونىنىڭ الدى ءبىر بوسامايدى; قازاقستان ۇلتتىق پاۆيلونىنىڭ باس ديرەكتورى ر. دىلماعامبەتوۆا. سۋرەتتەردى تۇسىرگەن اۆتور. ...ماساتىداي كوكتەمدە اشىلىپ, جايدارمان جاز بويى تولىسا جەتىلىپ, ماۋەلى كۇز ورتاسىندا مارەگە جەتەتىن “ەكسپو- شانحاي– 2010” دۇنيەجۇزىلىك كورمەسىنىڭ تاعىلىمى مەن تاڭدانىسى تىزبەكتەلە بەرەرى ءسوزسىز. اسقاق استانامىز ارقىلى جالپاق ەلى­مىز جاھانعا ناسيحاتتالىپ جاتىر. وتان جۇرەگى – باس شاھاردا تۇرمىس كۇيلى دە جاي­لى بولسا, كەڭ بايتاققا كەرىلگەن كەرەگەمىزدىڭ بەرىكتىگى مەن تۇتاستىعى ودان بەتەر نىعايىپ, شاڭىراعىمىزدىڭ بەرەكەسى مەن بەدەل-ابىرويى دا ماڭگىلىككە ماسايراتاتىنى كامىل. ... كورمە – كوركەم قۇبىلىس ەكەن. كوركەمدىك, سۇلۋلىق اتاۋلىعا جان قۇمار. قۇماردان شىعۋ, لاززاتقا بولەنۋ, ەلدىك مارحابات پەن ماحاببات ۇرانىن اسقاقتاتۋ جۇرەگىندە مەيىرىم مەن مارتتىك سەزىمدەرى ۇيالاعان ۇلتتىڭ عانا ماڭدايىنا جازىلعان بولەك باقىت دەسەك, قازاقستانعا دەگەن شانحايداعى ايرىقشا قۇرمەت پەن ءىلتيپات جان سەمىرتەدى ەكەن. جاسا, جاينا, جالپاق ەل! كەرىم كەلبەتتى جۇماق جەر! كورمە سەنىڭ ايناڭ ەكەن, ءوز بەينەڭە ءوزىڭ سۇقتانبا, سىرت كوز سىپايى دا سىندارلى, سۇڭعىلا ءبىتىم, سۇڭقار ساڭقىلدى سىنىڭدى الار... توياتتار!..