كوللاجدى جاساعان – زاۋرەش سماعۇل, «EQ»
ەلدەگى ساياسي ساراپشىلار جىلدىڭ ەڭ ماڭىزدى ساياسي وقيعاسى وسى بولعانىن ايتادى. پرەزيدەنت جانىنداعى قازاقستاننىڭ ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى (قسزي) ستراتەگيالىق تالداۋ ءبولىمىنىڭ باسشىسى ەرمەك توقتاروۆتىڭ پايىمىنشا, قازاقستاننىڭ قازىرگى ساياسي جۇيەسىنىڭ ماڭىزدى ەرەكشەلىگى – كوپپارتيالىق جۇيە, پارلامەنتتىك پليۋراليزم, ارالاس سايلاۋ جۇيەسى, كونستيتۋتسيا كەپىلدىك بەرگەن جوعارى بيلىكتىڭ اۋىسپالىلىعى. وسى ارقىلى ازاماتتاردىڭ ساياسي ومىرگە بەلسەندى قاتىسۋى ءۇشىن قۇقىقتىق نەگىزدەرى نىعايدى. ەلدىڭ ساياسي ومىرىنە قاتىسۋ جانە جەرگىلىكتى نەمەسە رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە دە شەشىمدەر قابىلداۋعا ۇلەس قوسۋ مۇمكىندىكتەرى كوبەيدى. «ساياسي رەفورمالاردىڭ ەڭ ماڭىزدى ناتيجەسى ارالاس سايلاۋ جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ جانە جەرگىلىكتى جەرلەردە اكىمدەردىڭ تىكەلەي سايلانۋى بولدى. بۇل جەتىستىكتەر جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ قالىپتاسۋ ءتاسىلىن تۇبەگەيلى وزگەرتەتىنىمەن ماڭىزدى. قازىر اۋىل, اۋدان اكىمدەرى تىكەلەي سايلانىپ, ولاردىڭ حالىق الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگى ارتا ءتۇستى. بۇل ماسليحاتتارعا دا قاتىستى, دەپۋتاتتار تەك ساياسي پارتيالاردان ەمەس, پارتيادان تىس ازاماتتاردان دا سايلانا الادى. وسىنىڭ بارلىعى مەملەكەت پەن قوعام اراسىنداعى قارىم-قاتىناستىڭ جاڭا مادەنيەتىن قالىپتاستىرادى. ىشكى ساياساتتاعى تاعى ءبىر ماڭىزدى وقيعا – پرەزيدەنتتىڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا جاريالاعان ادىلەتتى قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق باعىتى بولدى», دەيدى ساراپشى. دەگەنمەن ول جاڭا فورماتتا جۇمىس ىستەيتىن مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ اراسىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ ساپالى جاڭا جۇيەسىن قۇرۋ قاجەت ەكەنىن ايتادى. سونداي-اق ولاردىڭ جۇمىسىن ءاربىر ازامات سەزىنە الۋعا ءتيىس. سەبەبى بۇل – زاماناۋي مەملەكەتتەر دامۋىنىڭ نەگىزگى قاعيداسى.
ەلىمىزدىڭ سىرتقى ساياساتىندا دا اۋىز تولتىرىپ ايتاتىن دۇنيە كوپ. پرەزيدەنت جانىنداعى قسزي حالىقارالىق قاۋىپسىزدىك ءبولىمىنىڭ باسشىسى داۋرەن ابەن: «2023 جىل ەلىمىزدىڭ سىرتقى ساياساتى ءۇشىن وتە باي جانە ناتيجەلى جىل بولدى», دەيدى. ناتيجەسىندە, ساۋدا-ەكونوميكالىق, ينۆەستيتسيالىق, كولىك-كوممۋنيكاتسيالىق, سۋ-ەنەرگەتيكالىق جانە گۋمانيتارلىق سالالارداعى وڭىرلىك ءوزارا ءىس-قيمىل كەڭەيدى. بىرلەسكەن كۇش-جىگەرمەن ورتالىق ازيا بەستىگى «وا+» حالىقارالىق سەرىكتەستەرمەن ىنتىماقتاستىق فورماتىن ەداۋىر نىعايتتى. قازاقستاننىڭ توراعالىعىمەن استانادا وتكەن تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنىڭ مەرەيتويلىق ءسامميتى ورتالىق ازيا, ازەربايجان جانە تۇركيانىڭ باۋىرلاس حالىقتارىنىڭ ساياسي, ەكونوميكالىق جانە مادەني ءوزارا ءىس-قيمىلىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەرەتىن تۇركى الەمىن ودان ءارى ينتەگراتسيالاۋعا باعىتتالعان ءبىزدىڭ باعىتىمىزدىڭ مىزعىماستىعىن دالەلدەپ وتىر. بۇدان باسقا كوپجاقتى الاڭدا دا بەلسەندى ديپلوماتيا جۇرگىزىپ وتىر. ماسەلەن, وتاندىق ديپلوماتتاردىڭ كۇش-جىگەرى ەقىۇ-داعى كەلەڭسىز جاعدايدى ەڭسەرۋگە جانە وسى ۇيىمنىڭ بىرنەشە قۇرىلىمدارى باسشىلارىنىڭ مانداتتارىن ۇزارتۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول جەتكىزۋگە ىقپال ەتتى. يادرولىق قارۋدى سىناۋ قۇرباندارىنا كومەك كورسەتۋ جانە رادياتسيامەن لاستانعان اۋماقتاردى وڭالتۋ تۋرالى باستاما قولداۋ تاپتى. «پرەزيدەنتتىڭ جەتەكشى مەملەكەتتەردىڭ, ورتا دەرجاۆالاردىڭ جانە دامۋشى ەلدەردىڭ باسشىلارىمەن ديپلوماتيالىق بايلانىستارى ءبىر ماقساتقا قىزمەت ەتتى. بۇل – ەلىمىزدىڭ وڭىرلىك جانە جاھاندىق ساياساتتىڭ سۋبەكتىسى رەتىندەگى ءرولىن نىعايتۋ. سونىمەن قاتار رەسەي, قىتاي, اقش جانە ەۋروپا ەلدەرىمەن ارىپتەستىك بايلانىستاردى جالعاستىرا وتىرىپ, ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىمەن جان-جاقتى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا ەرەكشە نازار اۋدارا باستادى», دەيدى داۋرەن ابەن.
ساياساتتانۋشى سايىن بورباسوۆتىڭ ايتۋىنشا, ارالاس سايلاۋ جۇيەسىنىڭ ناتيجەسىندە پارلامەنتكە وزىندىك پىكىرى, باتىل ويلارىمەن ەرەكشەلەنەتىن جاڭا دەپۋتاتتار كەلدى. سولاردىڭ قاتارىندا ەرمۇرات باپي, ابزال قۇسپان, رينات زايىتوۆ, باقىتجان بازاربەك, جۇلدىز سۇلەيمەنوۆا سەكىلدى ءبىر توپ دەپۋتاتتىڭ ەسىمىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى. ياعني وسىنداي دەپۋتاتتار پارلامەنتتىڭ قوعامنىڭ ساياسي ومىرىندەگى ماڭىزىن كوتەرە ءبىلدى. حالىققا قاجەتتى وزەكجاردى ماسەلەلەر پارلامەنتتىڭ مىنبەرىندە اشىق ايتىلا باستادى. ايتكەنمەن, ءالى دە بولسا ساياسي پارتيالاردىڭ ءرولىن كۇشەيتىپ, الەمدىك تاجىريبەگە ساي ساياسي پارتيالار حالىق پەن بيلىك اراسىنداعى التىن كوپىرگە اينالۋعا ءتيىس. وسىلاي دەگەن ول: «بۇل ءۇشىن بيلىك حالىقپەن سويلەسۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرىپ, بارلىق الەۋمەتتىك دابىلداردى دەر كەزىندە ساراپتاپ وتىرۋ ماڭىزدى», دەيدى.
ساياساتتانۋشى ەرلان احمەديدىڭ ويىنشا, ەلدەگى سانالى راتسيونالدى دەموكراتيا قالىپتاسىپ كەلەدى. ماسەلەن, بىلتىر ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر بيىل تەوريادان تاجىريبەگە ءوتىپ, ناتيجەسىن بەرىپ جاتىر. ناتيجەسىندە, پارلامەنتتىڭ تومەنگى پالاتاسى شىنايى ءپليۋراليزمنىڭ الاڭىنا اينالدى. ال سىرتقى ساياساتتا ورتالىق ازيا الەمدىك گەوساياسي ارەنادا وزىندىك ەرەكشە ورىنعا يە بولعانىن اتاپ ءوتتى. ودان بولەك, الىپ دەرجاۆالار مەن حالىقارالىق قاۋىمداستىقتار ورتالىق ازيامەن بىرلەسىپ سامميت وتكىزۋى دە كوپ دۇنيەنى كورسەتەدى.
ساياسي وقيعاعا تولى جىل تابىستى بولدى. ساياساتتانۋشىلاردىڭ پىكىرى دە ورتاق مۇددە جولىندا ىسكە اسىرىلعان رەفورمالاردىڭ تولىقتاي جۇزەگە اسا باستاعانىن راستاپ وتىر. دەمەك بىزگە بۇگىنگى وزگەرىس ەلدىك مۇددەنىڭ ورىندالىپ, مەملەكەتتىڭ مەرەيىن وسىرۋگە سەپتىگىن تيگىزە بەرگەنى كەرەك. بيلىك پەن حالىقتىڭ مۇراتى ورتاق, قولعا العان ءىسى ءبىر ارناعا توعىسسا, قۇبا-قۇپ.
