اۋىر جۇمىستاعىلارعا ارنايى الەۋمەتتىك تولەم

شىنتۋايتىندا, مەملەكەت باسشى­سى­نىڭ بۇل تاپسىرماسى اۋىزەكى تىلدە «رەگرەسشىلەر پروبلەماسى» دەپ اتالىپ كەتكەن, نەگىزىنەن, كەنشىلەردىڭ كوكەيكەستى ما­سە­لەسىن شەشۋگە باعىتتالعان. بۇل جاي­لى بيىك مىنبەردەن سەگىز جىلدان بەرى ايتىلىپ جۇرگەنىمەن, مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ باسشىلارى كەنشىلەردىڭ جانايقايىن ەستىمەگەندەي كەيىپ تانىتىپ كەلگەن ەدى. ولار ءتىپتى پارلامەنت دەپۋتاتتارىنىڭ وسى جونىندەگى دەپۋتاتتىق ساۋالدارىنا دا «سىرعىتپا» جاۋاپ قايتارىپ, «قۇتىلۋدى» ادەتكە اينالدىرعان. بۇل تاقى­رىپ­تاعى سوڭعى دەپۋتاتتىق ساۋالدى ەڭبەك جولىن شاحتەر بولىپ باستاعان بۇگىنگى ماجىلىسمەن ارمان قالىقوۆ بيىل 15 قاراشادا پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى تامارا دۇيسەنوۆاعا جولداپ: ء«بىزدىڭ ساۋالىمىز تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا سالاسىنداعى زيان­دى وندىرىستە دەنساۋلىعىن جوعالتقان مىڭداعان مۇگەدەك پەن رەگرەسشىنىڭ وتى­نى­شى­نە نەگىزدەلگەن.

2015 جىلى ازاماتتىق كودەكسكە ەن­گىزىلگەن تۇزەتۋلەر قازىرگى ۋاقىتتا مۇ­گەدەكتەر مەن رەگرەسشىلەردىڭ قۇقىق­تا­رىنا نۇقسان كەلتىرىپ, ولاردى كەمسىتىپ وتىر. سول تۇزەتۋلەر كاسىپتىك ەڭبەككە قابى­لەتتىلىكتى جوعالتۋ بويىنشا الەۋ­مەت­تىك تولەم مولشەرى ينفلياتسيانىڭ بول­جامدى دەڭگەيىنە سايكەس بەلگىلەنۋىنە اكەلدى (مىسالى, 2022 جىلى ينفلياتسيانىڭ ناقتى دەڭگەيى 20,3 پايىزعا جەتكەندە جاسالعان تۇزەتۋ 8,5 پايىز عانا بولدى). بۇل رەتتە ينفلياتسيانىڭ بولجامدى جانە ناقتى دەڭگەيلەرى اراسىنداعى ايىرماشىلىق وراسان زور ەكەنى كوزگە ۇرىپ تۇر. سونىڭ سالدارىنان زياندى وندىرىستە دەنساۋلىعىن قۇرتقان ادامداردىڭ جانە ولاردىڭ وتباسىلارىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭ­گە­يى جىلدان-جىلعا ناشارلاپ بارادى.

بۇرىن دەنساۋلىققا كەل­تى­رىل­گەن زيان­دى وتەۋ بويىنشا تولەمدەر ءومىر بويى تولەنەتىن. بىراق 2015 جىلى ازاماتتىق كودەكسكە ەنگىزىلگەن وزگەرىستەردىڭ سالدارىنان مۇنداي تولەمدەر زەينەت جاسىنا كەلگەن كەزدە توقتاتىلاتىن بولدى. سوندا قا­لاي, كاسىبي دەرتى بار ادام زەينەت جاسىنا جەتكەندە ءبىر عاجاپ سيقىرمەن قۇلان-تازا جازىلىپ كەتە مە, ال وندىرىستە جاراقات العان مۇگەدەككە جاڭا اياق نەمەسە قول بىتە مە؟» دەدى.

دەپۋتاتتىق ساۋالعا بەرگەن جاۋابىندا ۆيتسە-پرەمەر ت.دۇيسەنوۆا: «جۇمىس­كەر­لەردىڭ جەكەلەگەن ساناتىن ءومىر بويعى تولەممەن قامتاماسىز ەتۋ ماق­ساتىندا «قىزمەتكەر ەڭ­بەك (قىزمەتتىك) مىندەتتەرىن اتقار­عان كەزدە ونى جازاتايىم وقي­عا­لاردان مىندەتتى ساقتاندىرۋ تۋرالى» زاڭعا ءتيىستى تۇزەتۋلەر ەنگىزۋ كوزدەلىپ وتىر. ماسەلەن, كاسىپتىك ەڭبەككە قابىلەتتىلىگىنەن ايىرىلۋ دارەجەسى العاش رەت 2015 جىلعى 10 مامىرعا دە­يىن بەلگىلەنگەن جانە قايتا كۋا­لاندىرۋ مەرزىمىنسىز 2015 جىلعى 10 مامىردان 2024 جىلعى 1 قاڭتارعا دەيىن ۇزارتىلعان ادام­دارعا ساقتاندىرۋ ۇيىم­دا­­رىنان ولاردىڭ كاسىپتىك ەڭ­بەككە قابىلەتتىلىگىنەن ايىرىلۋ دارەجەسىن قايتا كۋالاندىرۋ مەرزىمىنە ساقتاندىرۋ تولەم­دە­رىن الۋ قۇقىعى بەرىلەتىن بولادى, ياعني تولەمدەر زەينەت جاسىنا تولعاننان كەيىن دە جاسالادى», دەپ مالىمدەدى.

وسىلايشا, مۇددەلى مەملە­كەتتىك ور­گاندار بىزگە بەلگىسىز سە­بەپتەرمەن 2015 جىلى ءوز قول­دا­رىمەن تۋىنداتىپ, مىڭداعان رەگرەسشىنىڭ الەۋمەت­تىك جاع­دايىن قيىن­داتقان پروبلەماعا پرەزي­دەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ نازار اۋدارىپ, تىكەلەي ارالاسقان سوڭ, ۇكىمەت ونى شەشۋ شارالارىن ايقىندادى. بۇدان بولەك, اۋىر جۇمىستاردى اتقارىپ, دەن­ساۋلىعىنا زيان كەلتىرىپ جۇرگەن ادامدارعا شىن مانىندە 55 جاس­تا زەينەتكە شىعۋمەن پارا-پار جەڭىلدىك تە قاراستىرىلدى. ول – العاش رەت ارنايى الەۋمەتتىك تولەمنىڭ ء(اات) ەنگىزىلۋى. مىنە, وسى قاراپايىم ەڭبەك ادامدارىنا دەگەن جاناشىرلىقتان تۋىنداعان ءادىل دە بىرەگەي جاڭاشىلدىقتار «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە قوعامدىق بىرلەستىكتەر مەن ەڭبەك جاعدايلارى زياندى جۇمىستاردا ىستەيتىن ادامداردى الەۋمەتتىك قورعاۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگە­رىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىنا ەنگىزىلدى. بۇل ماڭىزدى قۇجات ماجىلىستە قابىلدانىپ, سەنات ماقۇلداعان سوڭ, قۇجاتقا مەملەكەت باسشىسى بيىل 21 جەلتوقساندا قول قويدى.

ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋ­مەتتىك قور­عاۋ مينيسترلىگىنىڭ تۇسىندىرمەسىنە قا­را­­عاندا, ءاات-ءتى تاعايىنداۋدىڭ مىن­دەت­تى شارت­­تارى – 55 جاسقا تولۋ جانە بىرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەت­اقى قورىن­دا (بجزق) كەمىندە 7 جىل كاسىپتىك زەينەتاقى اۋدا­رىم­دارىنىڭ بولۋى. ءاات ءتورت قاراجات كوزىنەن جۇزەگە اسىرىلادى: رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 2 ەڭ تومەن كۇنكورىس دەڭگەيى مولشەرىندە ارنايى كاسىپتىك جاردەماقى; ءومىردى ساق­تان­دىرۋ جونىندەگى كومپانيالاردان 1 ەڭ تومەن كۇنكورىس دەڭگەيى مول­شەرىندە; جۇمىس بەرۋ­شىلەردىڭ قاراجاتى ەسەبىنەن 1 ەڭ تومەن كۇنكورىس دەڭگەيى مولشەرىندە, بجزق-دان مىندەتتى كاسىپتىك زەينەتاقى جارنالارى ەسەبىنەن.

الەۋمەتتىك كودەكسكە سايكەس جۇمىس بەرۋشىلەر ەڭبەك جاعداي­لارى زيان­دى جۇمىستارمەن اينالىساتىن جۇ­مىس­­­كەر­لەردىڭ, وندىرىستەردىڭ, جۇ­مىس­­تار­دىڭ, كاسىپتەردىڭ تىزبەسىنە ەن­گىزىل­گەن جۇ­مىس­­كەرلەر ءۇشىن مىن­دەتتى كا­سىپتىك زەي­نەتاقى جارنالارىن اۋدارادى. ەلىمىزدەگى وسىنداي كاسىپ­­تەر مەن قىزمەت تۇرلەرى 2 مىڭ­نان استام ەكەن. ولار ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءمينيسترىنىڭ «ەڭبەك جاعدايلارى زياندى جۇمىستاردا ىستەيتىن جۇ­مىسكەرلەردىڭ پايداسىنا مىن­دەتتى كاسىپتىك زەينەتاقى جارنالارىن تولەۋ جونىندەگى اگەنتتەر ءوز قارجىسى ەسە­بىنەن مىندەتتى كاسىپتىك زەينەتاقى جارنالارىن جۇزەگە اسىراتىن وندىرىستەردىڭ, جۇمىستاردىڭ, كاسىپتەردىڭ تىز­بەسىن بەكىتۋ تۋرالى» 2023 جىلعى 24 مامىرداعى №170 بۇيرىعىندا كورسەتىلگەن. جالپى, ءاات ەلى­مىزدىڭ ەكونوميكاسىنىڭ 19 سالاسىندا, سونىڭ ىشىندە تاۋ-كەن ءوندىرۋ جانە وڭدەۋ ونەركاسىبىندە جۇمىس ىستەيتىن ازاماتتاردىڭ يگىلىگىنە اينالادى. ونى العىسى كەل­گەن جۇمىسكەرلەر ەڭبەك جاع­دايلارى زياندى جۇمىسپەن اينالىسۋدى دوعارۋعا ءتيىس. سو­دان كەيىن جەڭىل جۇمىسقا اۋى­سىپ, تيىسىنشە جالاقى جانە ءاات الۋلارىنا بولادى نەمەسە دەمالىسقا شىعىپ, زەينەت جاسىنا جەتكەنشە اتالعان تولەمدى الا الادى.

«بجزق دەرەكتەرى بويىنشا ارنايى الەۋمەتتىك تولەمدى تاعايىنداۋ ءۇشىن مىندەتتى شارتتاردى ەسكەرە كەلگەندە, وعان 2024 جىلى 37 مىڭنان استام, 2030 جىلى 58 مىڭنان استام, 2035 جىلى 95 مىڭنان استام جۇمىسكەر ۇمىتكەر بولا الادى. وسىلايشا, الەۋمەتتىك تولەم الۋشىلار سانى جىل سايىن ۇلعايا تۇسەدى. الدىن الا ەسەپتەۋ بويىنشا 2024 جىلى ارنايى الەۋمەتتىك تولەمنىڭ ورتاشا مولشەرى 208 مىڭ تەڭگەدەن اسادى. ءاربىر جۇمىسكەر ءۇشىن تولەم مولشەرى ونىڭ بجزق-داعى جيناعىنا بايلانىستى بولادى. بۇل رەتتە جىل سايىن ارنايى الەۋمەتتىك تولەم مولشەرى ەڭ تومەن كۇنكورىس مولشەرىنىڭ ارتۋى­نا بايلانىس­تى وسەدى. ماسەلەن, 2030 جىلى تولەمنىڭ ورتاشا مول­شەرى 339 مىڭ تەڭگەنى, ال 2035 جىلى 519 مىڭ تەڭگەنى قۇراۋعا ءتيىس», دەدى ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءمينيسترى سۆەتلانا جاقىپوۆا جۋىردا پرە­زيدەنت جا­نىنداعى ورتالىق كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتىندە بولعان بريفينگتە.

قولدانىستاعى زاڭناماعا ەنگىزىلگەن تۇزەتۋلەر جۇمىسكەردى ەڭبەك مىندەتتەرىن ورىنداۋ كە­زىندە جازاتايىم وقيعالاردان مىندەتتى ساقتاندىرۋ جۇيەسىن دە جە­تىلدىرىپ وتىر. ناقتى ايت­­قاندا, ءومىردى ساقتاندىرۋ كومپانيالارىنىڭ زارداپ شەككەن جۇمىسكەردىڭ ساناتوري-كۋرورتتىق ەمدەلۋ اقىسىن 100 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشكە دە­يىنگى مولشەردە تولەۋى; جازاتايىم وقيعا سالدارىنان كەل­گەن زياندى وتەۋ, ياعني ساق­تان­دىرۋ تولەمىنىڭ مولشەرىن اي­قىنداۋ كەزىندە جۇمىسكەردىڭ كىناسىن بۇدان بىلاي ەسكەرمەۋ سياقتى وڭ وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. سونداي-اق ۆيتسە-پرەمەر ت.دۇي­سە­نوۆا دەپۋتاتتىق ساۋالعا بەر­گەن جاۋابىندا ايتقانداي, كا­سىپتىك ەڭبەككە قابىلەتتىلىگىنەن ايىرىلۋ دارەجەسى 2015 جىلعى 10 مامىرعا دەيىن العاش رەت 30-دان 100 پايىزعا دەيىنگى مولشەردە بەلگىلەنگەن جانە 2015 جىلعى 10 مامىردان باس­تاپ 2024 جىلعى 1 قاڭتارعا دە­يىنگى كەزەڭدە كۋالاندىرۋ مەر­زىمىنسىز ۇزارتىلعان نەمەسە قايتا كۋالاندىرىلعان ادامدارعا ساق­تاندىرۋ ۇيىمدارىنىڭ قا­راجاتى ەسەبىنەن ساقتاندىرۋ تولەمدەرىن ءومىر بويى تولەۋ قاراستىرىلدى. مۇنداي تولەم­دەردى الۋشىلار سانى – شامامەن 1,4 مىڭ ادام.

سونىمەن, ءاات-ءتى ەڭبەك جاعدايى زياندى جۇمىستاردا ىستەيتىن, جاسى 55-كە كەلگەن ازاماتتار كەلەسى جىلدان باستاپ الاتىن بولادى. وعان قاجەتتى قارجى مەم­لەكەت باسشىسىنىڭ ماڭىزدى باستامالارىنا ار­نالعان پرەزيدەنت رەزەرۆىنەن ءبولىندى. اۋىر جۇمىستاردى اتقارىپ جۇرگەن ادامدارعا جاسالىپ وتىرعان وسى جاناشىرلىق  ادىلەتتى قازاقستان ورناتۋ جو­لىن­داعى تاعى ءبىر ماڭىزدى قادام ەكەندىگى داۋسىز.