زەرتتەۋشىلەر دەرەگىنە سۇيەنسەك, 1951-1952 جىلدارداعى مالىمەتتەر بويىنشا قازاقكسر-ءنىڭ 14 وبلىسىندا 26 لاگەر ءبولىمى مەن بولىمشەسى جۇمىس ىستەگەن. سونىڭ ءبىرى – كاسپي تەڭىزىنىڭ سولتۇستىك-شىعىسىندا ورنالاسقان گۋلاگ جۇيەسىنە قاراعان «پرورۆا» (استراحان) ەڭبەكپەن تۇزەۋ لاگەرى.
قازىر مەملەكەت تاراپىنان تاريحتاعى اقتاڭداقتاردى زەرتتەۋگە جان-جاقتى مۇمكىندىك جاسالىپ وتىر. «پرورۆا» (استراحان) ەڭبەكپەن تۇزەۋ لاگەرىنىڭ تاريحىن زەرتتەۋگە دە ارنايى جوبا سەبەپشى بولدى. زەرتتەۋشى عالىمدار عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى جاريالاعان كونكۋرستى ۇتىپ العاننان كەيىن وسى تاقىرىپپەن ارنايى اينالىسۋعا قول جەتكىزدى. جوبا «گۋلاگ جۇيەسىندەگى پرورۆا جانە استراحان لاگەرلەرى: تاريح, ەستەلىك, تاعىلىم (1932-1950)» دەپ اتالادى. جوبا قۇرامىنا ۇلجان احمەتوۆا, مۇقتار ابىلسەيىت, امانگەلدى جۇماباەۆ, سەرىكجان يسمايلوۆ ەنىپ, ولار ارحيۆتەگى لاگەر دەرەكتەرىمەن تانىسادى. وسىلايشا, عىلىمي جۋرنالداردا بىرنەشە ماقالا جاريالاپ, «پرورۆا» (استراحان) ەڭبەكپەن تۇزەۋ لاگەرىنىڭ قۇپيا قۇجاتتارىن اشىپ, زەرتتەۋلەر جۇرگىزگەن. وعان 30 جىل بويى ستاليندىك لاگەرلەر تاريحىن زەردەلەۋمەن اينالىسقان رەسەيلىك عالىم, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى گالينا يۆانوۆا دا قاتىسقان.
– جوبانىڭ ماقساتى كسرو كولەمىندە گۋلاگ جۇيەسىنە ەنگەن «پرورۆا-استراحان» ەڭبەكپەن تۇزەتۋ لاگەرىنىڭ تاريحىن, اتقارعان قىزمەتىن, وندا ۇستالعان تۇتقىنداردىڭ قيلى تاعدىرىن زەرتتەپ, وتكەننەن تاعىلىم الۋدى كوزدەيدى. بۇل تاقىرىپقا كەزدەيسوق كەلگەن جوقپىز. بىرنەشە جىل قاتارىنان ارحيۆتەردە زەرتتەۋلەر جۇرگىزگەن كەزەڭدە كەيبىر كەڭەستىك ءداۋىردىڭ تاريحي وقيعالارى بەلگىسىزدىككە تىرەلگەن شەشىمى جوق سۇراقتار تابىلدى. گۋلاگ جۇيەسىندەگى «پرورۆا» (استراحان) لاگەرىنىڭ تاريحى تۋرالى ىزدەنىستەر 2020-2022 جىلدار ارالىعىندا اتىراۋ وبلىسى مەملەكەتتىك ءارحيۆى, اتىراۋ وبلىسىنىڭ پوليتسيا دەپارتامەنتى ارنايى مەملەكەتتىك ءارحيۆى, رەسەي ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ استراحان وبلىسى دەپارتامەنتىنىڭ اقپاراتتىق ورتالىعى جانىنداعى ارحيۆ, رەسەي فەدەراتسياسى استراحان وبلىستىق مەملەكەتتىك ءارحيۆى, ماسكەۋ قالاسىنداعى رەسەي فەدەراتسياسى مەملەكەتتىك ءارحيۆى جانە ودان وزگە بىرنەشە ارحيۆ جانە كىتاپحانا قورلارىندا جۇرگىزىلدى. زەرتتەۋ ناتيجەسىنەن بەلگىلى بولعانداي, قازاقستاندا قۇرىلعان كسرو بىرىككەن مەملەكەتتىك ساياسي باسقارماسىنىڭ 1932 جىلدىڭ 5 قىركۇيەگىندەگى №858/س بۇيرىعىمەن كاسپي تەڭىزىندەگى پرورۆا ارالىندا «پرورۆا» ەڭبەكپەن تۇزەتۋ لاگەرىن قۇرۋ تۋرالى شەشىمى قابىلدانىپتى. زەرتتەۋ بارىسىندا لاگەر العاش پرورۆا ارالىندا (قازىرگى اتىراۋ وبلىسى, جىلىوي اۋدانىنىڭ اۋماعىندا) قۇرىلۋىنا وراي «پرورۆا» ەڭبەكپەن تۇزەۋ لاگەرى دەپ اتالىپ, كەيىن 1940 جىلى تەڭىزدىڭ جاعالاۋ سۋى تايازدانىپ, ايلاققا كەمەنىڭ كەلە الماۋىنا بايلانىستى بالىق اۋلاۋ شارۋاشىلىعى توقتاعان. ودان ءارى بالىق اۋلاۋدىڭ باستى نىسانى رەتىندە ازەربايجان مەن استراحان ارالىعىنداعى تراەكتوريا تاڭدالعاندىعىن بىلدىك. وسىعان وراي اتى «استراحان» ەڭبەكپەن تۇزەۋ لاگەرى دەپ وزگەرتىلگەن. ياعني ءبىر لاگەر 1932 جىلدىڭ 5 قىركۇيەگىندە «پرورۆا» ەڭبەكپەن تۇزەۋ لاگەرى اتىمەن قۇرىلىپ, 1940 جىلعا دەيىن جۇمىس ىستەگەن. ودان ءارى لاگەردىڭ اتاۋى 1940 جىلى ارنايى جارلىقپەن «استراحان» ەڭبەكپەن تۇزەۋ لاگەرى دەپ وزگەرتىلىپ, 1950 جىلدىڭ 9 قاڭتارىندا جابىلعان. ءارى قاراي لاگەر كولونياعا اۋىسقان. ايتسە دە تاريحي قۇجاتتارعا قاراساق, «استراحان» ەڭبەكپەن تۇزەۋ لاگەرىنىڭ تۇتقىندارى 1953 جىلى ي.ۆ.ستالين دۇنيەدەن وتكەننەن كەيىن عانا امنيستياعا ءىلىنىپ, بوساتىلعانىن, وعان دەيىن سول كۇيى قىزمەتىن جالعاستىرعانىن بايقايمىز, – دەدى ۇلجان احمەتوۆا.
«پرورۆا» ەڭبەكپەن تۇزەۋ لاگەرىنىڭ ورتالىعى 1932 جىلى استراحان قالاسى بولعان. ودان كەيىن ستالينگراد شايقاسى تۇسىندا مايداننىڭ جاقىندىعىنا بايلانىستى 1941 جىلى گۋرەۆكە اۋىسادى. الايدا 1942 جىلدىڭ ناۋرىزىنا قاراي قايتادان استراحان قالاسىنا كوشىرىلىپتى. بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ماقساتىندا «پرورۆا-استراحان» لاگەرلەرىنىڭ ءىرى 4 ءبولىمى بولعان. ولار – «پرورۆا», «استراحان» (مۋمرا), «بۇرىنشىق», «گۋرەۆلاگ». بۇعان قوسا بىرنەشە بولىمشەسى مەن لاگەر پۋنكتتەرى كولونيالارعا اۋىسقان. ۇ.احمەتوۆانىڭ ايتۋىنشا, جالپى ەڭبەكپەن تۇزەۋ مەكەنىندەگى تۇتقىندار سانى ءار جىلداردا 2 مىڭنان 11 مىڭعا دەيىن جەتكەن. ەڭبەكپەن تۇزەۋ لاگەرىنە ۇجىمشار, كەڭشار شارۋاشىلىعىن ۇيىمداستىرۋعا قارسى بولعان, باي, كۋلاك دەپ تانىلعاندار, الاش قوزعالىسىنا قاتىسۋشىلار, ياعني كەڭەس ءداۋىرىنىڭ بۇكىل ساناتىنداعى كەڭەس وكىمەتىنە قارسى شىققان, «جاۋ» دەپ ەسەپتەلىنگەن ادامداردىڭ بارلىعى قاماۋعا الىنعان. ءتىپتى بالىق شارۋاشىلىعىنىڭ كاسىبي ماماندارى دا ارنايى وسى لاگەرگە قىزمەتكە جىبەرىلگەن. تۇتقىندار بالىق شارۋاشىلىعىمەن قوسا لاگەر اۋماعىنداعى اكىمشىلىك-شارۋاشىلىق نىساندار قۇرىلىستارى مەن ازاماتتىق قۇرىلىس نىساندارىندا جۇمىسقا جەگىلگەن. ولار «باكۋ – گۋرەۆ – قاندىعاش» مۇناي قۇبىرىنىڭ قۇرىلىسىن سالۋعا دا قاتىسقان. سونداي-اق ازىق-ت ۇلىك دايىنداۋمەن, باۋ-باقشا جانە مال شارۋاشىلىعىمەن دە اينالىسىپتى.
2021 جىلى 21-25 شىلدە كۇندەرى زەرتتەۋشىلەر جوبا اياسىندا «تورۋس» كومپانياسىنىڭ قىزمەتكەرلەرىمەن بىرلەسىپ, «سارايشىق – پرورۆا – بۇرىنشىق – اتىراۋ – سارايشىق» ەكسپەديتسياسىنا شىقتى. ولار گۋلاگ جۇيەسىنە قاراعان «پرورۆا» (استراحان) ەتل ءبولىمىنىڭ «پرورۆا» لاگەرى, «گۋرەۆ» لاگەرى, «بۇرىنشىق» لاگەرلىك پۋنكتتەرىنىڭ ورنالاسقان جەرىن تاۋىپ, زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدى.
– بىزدەر الدىمەن ارحيۆ قۇجاتتارىنان انىقتاپ الىپ, ودان كەيىن كاسپي تەڭىزىنىڭ سولتۇستىك-شىعىس جاعالاۋىنداعى پرورۆا ارالىندا ورنالاسقان لاگەر (قازىرگى اتىراۋ وبلىسىنىڭ جىلىوي اۋدانىنداعى «مورسكوي» كەن ورنى ماڭى), كاسپي تەڭىزى بوزاشى تۇبەگىندەگى «بۇرىنشىق» لاگەرلىك پۋنكتى (قازىرگى ماڭعىستاۋ وبلىسى, ماڭعىستاۋ اۋدانى), كەلەسى ءبولىمى «گۋرەۆلاگ»-تىڭ ورىندارىندا (قازىرگى اتىراۋ قالاسىنداعى اۆانگارد №2, №3, №4 شاعىن اۋداندارىنان ەركىنقالا, راكۋش اۋماعىنا دەيىن) زەرتتەۋلەر جۇرگىزدىك. وسىلايشا, «پرورۆا» ەڭبەكپەن تۇزەۋ لاگەرىنىڭ ورنىنا بارىپ جۇمىس ىستەدىك. الدىمەن لاگەر قۇرىلىسىنىڭ سىزباسى دايىندالىپ, ودان كەيىن لاگەر تۇتقىندارىنا سالدىرعان. مەديتسينالىق پۋنكت, نەگىزگى باسقارما ورنى, بالىق ساقتايتىن, بالىق تۇزدايتىن, تاعى وزگە دە نىساندارىن تۇتقىندار وزدەرى تۇرعىزعان. ەكسپەديتسيا كەزىندە تابىلعان نىساندار ارحيۆ قۇجاتتارىمەن سايكەس كەلگەندىگىن باسا ايتۋىمىز قاجەت. ول جەردە تەك تاريحشىلار عانا ەمەس, ارحەولوگتەر, توپوگراف, گەوگراف جانە قازىرگى «تورۋس» كومپانياسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى جۇمىس ىستەپ, اەروعارىشتىق زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدى. لاگەر ورنىنان دەرەكتىك ماتەريالدىق ەسكەرتكىش قۇجاتتارىن تاپتىق. اتاپ ايتساق, تۇتقىنداردىڭ قولدانعان بۇيىمدارى: قاسىق, ىدىس جانە تۇرمەنىڭ تەمىر قورشاۋلارى, ءتۇرلى بالىق اۋلاۋ قۇرالى: تورلار, اۋلار جانە ايلاقتىڭ نەگىزگى قۇرال-جابدىقتارى, تاعى وزگەلەرىن كەزدەستىردىك. «پرورۆادا» تۇتقىنداردىڭ ۇستا شەبەرحاناسىنىڭ ورنىن انىقتادىق. ونىڭ ورنىنان تابىلعان ەتىكتىڭ نالدەرىنە قاراپ, ەر, ايەل ادامنىڭ, ءتىپتى بالالار ەتىگىنىڭ نالدەرىن انىقتادىق. سول جەردە بالىق اۋلايتىن قۇرالدار, تورلار, اۋلار جانە ايلاقتىڭ نەگىزگى قۇرال-جابدىقتارى ءالى دە جاتىر ەكەن, – دەدى زەرتتەۋشى.
جالپى, كسرو نكۆد گۋلاگ جوسپارلاۋ ءبولىمىنىڭ باسشىسى لوماكيننىڭ مالىمەتى بويىنشا «پرورۆا» لاگەرى بالىق اۋلاۋدا مەملەكەت جۇكتەگەن جوسپارلارىن ورىنداي الماعان. 1937 جىلى – 119,1 مىڭ, 1938 جىلى – 94,5 مىڭ, 1939 جىلى 102,0 مىڭ تسەنتنەر بالىق اۋلانادى. بىرتىندەپ «پرورۆا» لاگەرى اۋماعىنان بالىق اۋلاۋ جوسپارىن ورىنداۋ قيىنداي تۇسەدى. ونىڭ ۇستىنە كاسپي پرورۆا ارالىنان قاشىقتاپ, تايازداي باستايدى. سوندىقتان لاگەر وزىنە بولىنگەن اۋماقتان تىس «اكۆاتوريا» ۋچاسكەلەرىندە ءبىر جىل بويى بالىق اۋلاعان. سول ارالىقتا اۋىر ەڭبەكتەن بىرنەشە ادام ءولىم قۇشقان. بۇعان قوسا ساياسي تۇتقىندارعا توسەك ورىندارى مەن كيىم-كەشەكتەرىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنە بايلانىستى ءتۇرلى اۋرۋ اسقىنعان, وعان مەديتسينالىق كومەك جەتكىلىكتى دەڭگەيدە كورسەتىلمەگەن. زەرتتەۋشىلەر ارحيۆ قۇجاتتارىنا زەر سالا وتىرىپ, «پرورۆا» نەمەسە استراحان لاگەرىندە ادام ءولىمىنىڭ كوبەيۋى 30-جىلدارمەن سالىستىرعاندا 1941 جىلدىڭ 4-توقسانى جانە 1942 جىلدىڭ 1-توقسانىندا كوپ بولعانىن بايىپتادى.
جوبا ناتيجەسىندە «قازاقستاننىڭ كاسپي تەڭىزى ايماعىنداعى لاگەر جۇيەسى (1932-1953)» اتتى قۇجاتتار جانە ماتەريالدار جيناعى جارىق كورگەن. ارنايى سايت ازىرلەنىپ, ەلىمىزدەگى ەڭبەكپەن تۇزەۋ لاگەرلەرىنىڭ ينتەراكتيۆتى كارتاسى جاسالىپ, وندا قولدا بار ارحيۆ دەرەكتەرى نەگىزىندە مالىمەتتەر جيناقتالعان. سايتتان «پرورۆا» (استراحان) ەڭبەكپەن تۇزەۋ لاگەرى تۋرالى جيناقتالعان مالىمەتتەردى كەزىكتىرۋگە بولادى.
ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جانە اشارشىلىق قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنى اتىراۋ وبلىسىنا قاراستى جىلىوي اۋدانى اكىمشىلىگىمەن بىرلەسە كاسپي تەڭىزىنىڭ سولتۇستىك شىعىسىنداعى پرورۆا ارالىنا, لاگەردىڭ العاش قۇرىلعان ورنى –پرورۆا وندىرىسىنە باراتىن تاسجول بويىنا قۋعىن-سۇرگىن كورگەن ساياسي تۇتقىندارعا ارنالىپ, ەسكەرتكىش بەلگى ورناتىلعان.
