جەمقورلىقتى قالاي جەڭەمىز؟

قۇلقىننىڭ قامىن كۇيتتەگەندەردىڭ قولىنا كىسەن سالىنىپ جاتقانى دا راس. وسى جىلداردا سىبايلاس جەمقورلىققا ناقتى قۇقىقتىق سيپاتتاما بەرىلىپ, اكىمشىلىك جانە قىلمىستىق جاۋاپتىلىق بەكىتىلدى. ءتۇسىندىرۋ مەن اعارتۋشىلىق جۇمىستارىنا كوڭىل ءبولىندى. مەكتەپتەر مەن جوعارى وقۋ ورىندارىندا ارنايى دارىستەر جۇر­گى­زى­لىپ, پاندەر ەنگىزىلدى. قىلمىسقا قارسى كۇرەس­­تەگى الدىڭعى قاتارلى ەلدەرگە ساراپ­شى­­لار­ ءوز ۇسىنىمدارىن جىبەرىپ, وسى با­عىت­تاعى الىس جانە ورتا مەرزىمدەگى ماق­­ساتتار ايقىندالدى. وسىلايشا, قو­عام­­نىڭ جوعارى شەندى پاراقورلاردى قور­قى­نىش­سىز اشكەرەلەۋگە كوشكەن قۇزىرلى ورىن­داردىڭ جۇمىسىنا كوڭىلى تولا باستا­عان­داي ەدى. ءساتتى باستالعان كەيبىر جوبالار جوعارى لاۋازىمدى ادامداردى دا جاۋاپ­كەر­­­شىلىككە تارتقىزۋعا مۇمكىندىك بەرگەن.

215 جەمقوردىڭ 137-ءسى باسشى لاۋازىمىن اتقارعان

بۇگىندە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ساياساتتىڭ 2022-2026 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسى جۇمىس ىستەپ جاتىر. قۇجات سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ العىشارتتارىن جۇيەلى تۇردە جويۋعا, جاۋاپكەرشىلىكتىڭ بۇلتارتپاستىعىن قامتاماسىز ەتۋگە, قوعامدىق سانانى تۇبىرىنەن وزگەرتۋگە ارنالعان. نەگىزگى ماسەلەنىڭ ءبىرى – شەنەۋنىكتەردىڭ زاڭسىز بايىعانى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىگىن ەنگىزۋ. ونىڭ ىشىندە فيسكالدىق جانە مانساپتىق سانكتسيالار شەنەۋنىكتىڭ شىعىستارىن انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنى ەسكەرىلىپ, جۇرت تالايدان بەرى زارىعا كۇتىپ جۇرگەن جالپى دەكلاراتسيا­لاۋ ماسەلەسىن شەشۋ كوزدەلەدى. الايدا بۇل جۇمىستىڭ تولىق ورىندالۋ مەرزىمىنە ءالى تالاي ۋاقىت بار. سول 2027 جىلعا دەيىن جەمقورلار جەگەنىن جاقىندارىنىڭ اتىنا جازدىرىپ, زاڭسىز اقشالاردى اعايىن-تۋىسىنا اۋدارىپ ۇلگەرۋگە تىرىسىپ جاتىر. مۇنداي تۇسىنىكتەگىلەردى تەك قانا جوعارى شەندىلەردىڭ اراسىنان ىزدەۋ قاتە. سەبەبى قازىر قولىندا مۇمكىندىگى بار كەز كەلگەن ادام مەملەكەتتىڭ بەرەتىن مۇمكىنشىلىگىن قالتاعا باسىپ قالۋعا اسىق. ماسەلەن, الەۋمەتتىك كومەك الۋ ءۇشىن اجىراسىپ, تەگىن ءۇي الۋ ءۇشىن جىلجىمايتىن م ۇلىگىن وزگەلەردىڭ اتىنا اۋدارىپ, قىزمەتتە وتىرعاندا تۋىس-تۋعانىن توپىرلاتىپ قول استىنا الۋدىڭ امالىن تاۋىپ كەلەدى. ال وسىنداي تار تۇسىنىك تامىر جايىپ تۇرعاندا سىبايلاس جەمقورلىق فاكتىلەرى تۋرالى حابارلاعان ادامداردى قورعاۋ جۇيەسى جەمىستى بولارىنا سەنىم از. ايتپاقشى, «سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل تۋرالى» زاڭعا سايكەس, كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردا سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى بىرىڭعاي ساياساتتى قالىپتاستىرۋ ماقساتىندا كومپلاەنس-قىزمەتتەر تۋرالى ۇلگىلىك ەرەجە بەكىتىلگەن. بىلتىردان باستاپ اگەنتتىك ءوز ىشىندە دە قىزمەتكەرلەرىن پاراساتتىلىققا تەكسەرۋ ءۇشىن «Integrity Check» قاناتقاقتى جوباسىن باستاعان. سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگى پرەۆەنتسيا قىزمەتى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى جىگەر ءبايدىلدين: «اگەنتتىك قوعام ءومىرىنىڭ بارلىق سالاسىندا جەمقورلىقتى جويۋ بويىنشا جۇيەلى جۇمىس جۇرگىزۋدە», دەپ وتىر. ايتۋىنشا, بيىل جەمقورلىق تاۋەكەلدەرىنە 86 سىرتقى تالداۋ, 132 جەمقورلىققا قارسى مونيتورينگ جۇرگىزىلگەن. مەملەكەتتىك ورگاندارعا 1693 ۇسىنىم مەن ۇسىنىس ەنگىزىلىپتى. سىرتقى تالداۋ ناتيجەسىندە انىقتالعان جەمقورلىق تاۋەكەلدەرىن جويۋ بويىنشا 58 ۇسىنىم ازىرلەنگەن. «اگەنتتىكتىڭ ۇسىنىستارى بويىنشا قاناتقاقتى رەجىمدە ادامي فاكتورلارسىز جۇمىس ىستەيتىن جاڭا اقپاراتتىق جۇيەلەر ەنگىزىلدى. ۇلتتىق جانە وزىق شەتەلدىك تاجىريبەمەن قاتار قوعامنىڭ سۇرانىسىن ۇدايى قاراستىرامىز. بيىل 10 ايدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا بيۋدجەتكە جانە كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور سۋبەكتىلەرىنە 857 ملرد تەڭگە م ۇلىكتىك اكتيۆتەر مەن اقشالاي قاراجات قايتارىلدى. ونىڭ ىشىندە شەتەلدىك يۋريسديكتسيالاردان تۇسكەن 159,8 ملرد تەڭگە مەملەكەت بيۋدجەتىنە ءتۇستى. ايتالىق, اۋستريادان 36,8 ملرد, ليحتەنشتەيننەن 116,7 ملرد, ءباا-دەن 6,3 ملرد, تۇركيادان 253 ملن تەڭگە قايتارىلدى. قايتارىلعان قارجى ەلدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سالالارىنا جۇمسالادى. ماسەلەن, بيىل اقتوبەدە جەمقورلاردان كەرى قايتارىلعان قاراجاتقا workout الاڭى مەن جاڭا مەكتەپ اشىلدى. بۇل جۇمىس جالعاسا بەرەدى», دەيدى جىگەر ەركىنبەك ۇلى.

اگەنتتىك جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگان­دارداعى جەمقورلىق قىلمىستارعا دا ەرەكشە نازار اۋدارىپ وتىر. سەبەبى وڭىرلەردە پاراقورلىق قىلمىس ارتىپ كەتكەن. بيىل ايماقتاردا ءىستى بولعان 215 جەمقوردىڭ 137-ءسى باسشى لاۋازىمىن اتقارعان. جەمقورلىققا بەيىم مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ ەڭ كوپ سانى الماتى, شىمكەنت قالالارى, الماتى, شىعىس قازاقستان, تۇركىستان, اقمولا, اباي جانە جەتىسۋ وبلىستارىنا تيەسىلى. مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ پورتالىنىڭ مونيتورينگى بارىسىندا 38 ملرد تەڭگەدەن اسا شىعىننىڭ الدى الىنعان. اگەنتتىك وكىلىنىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە وبلىستاردا سىبايلاس جەمقورلىق تاۋەكەلدەرىنىڭ كارتاسىن ىسكە اسىرۋ شەڭبەرىندە 2,44 ترلن تەڭگەنى قۇرايتىن 156 الەۋمەتتىك نىسان بەلگىلەندى. ولاردى جىمقىرۋعا جول بەرمەۋ ءۇشىن قۇرىلىس بارىسىنا مونيتورينگ جۇرگىزىلىپ, جۇرتشىلىقتى دا وسى ۇدەرىسكە قاتىستىرىپ وتىر. «جالپى حالىقتىڭ جەمقورلىققا قارسى بەلسەندىلىگى ارتىپ كەلەدى. بيىل تامىزدا ىسكە قوسىلعان «سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ۆولونتەرلىك» جوباسىنا 2 مىڭ ازامات قاتىسقان. «بيزنەسكە جول» جوباسى قولعا الىنعاننان بەرى 24 مىڭ بيزنەس سۋبەكتىسىنە كومەك كورسەتىلدى, 550-دەن اسا پروبلەمالىق كەيس شەشىلدى», دەيدى ۆەدومستۆو وكىلى. اگەنتتىك سوڭعى 3 جىلدا جەمقورلىق قۇقىق بۇزۋشىلىق جاساعان 1 388 لاۋازىمدى ادامدى اشكەرەلەگەن. الماتى, شىمكەنت جانە تالدىقورعان قالالارى, الماتى, اقتوبە, قىزىلوردا جانە تۇركىستان وبلىستارىنىڭ ءبىلىم بەرۋ سالاسىنىڭ لاۋازىمدى تۇلعالارىنا قاتىستى جىمقىرۋ فاكتىلەرى بويىنشا­ بىرقاتار رەزونانستىق قىلمىستىق ءىس تىركەلىپتى. مەكتەپ ديرەكتورلارى مەن بۋحگالتەرلەرى جالاقى قورىنان ميل­ليارد­تاعان بيۋدجەت قاراجاتىن جىم­قىر­سا, 10 ايداعى جەمقورلىققا بارىنشا بەيىم مەكەمەلەردىڭ ستاتيستيكاسىنىڭ كوش باسىندا جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگان­دار – 225, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى – 33, كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردىڭ قىزمەت­كەرلەرى 70 پاراقورىمەن العا شىعىپ وتىر.

جازا ما, جەڭىلدىك پە؟

قازىنا قارجىسىنا قول سۇققان جەم­قورلارعا جاۋاپكەرشىلىك كۇشەيىپ كەلەدى. استانا قالاسىنىڭ قىلمىستىق ىستەر جونىندەگى اۋدانارالىق سوتىنىڭ سۋدياسى ادەل ەشماعامبەتوۆانىڭ ايتۋىنشا, جەمقورلىق قىلمىستار بويىنشا سوتتى بولعانداردىڭ مۇلكi تاركiلەنىپ, بەلگiلi بiر لاۋازىمداردى اتقارۋ نەمەسە بەلگىلى ءبىر قىزمەتپەن اينالىسۋ قۇقىعىنان ءومىر بويىنا ايىرىلادى. ايىپپۇل سالۋ, تۇزەۋ جۇمىستارى, قوعامدىق جۇمىستارعا تارتۋ, باس بوستاندىعىن شەكتەۋ نەمەسە باس بوستاندىعىنان ايىرۋ تۇرىندەگى جازالار دا بار. الايدا جازاعا تارتىلعان جەمقوردىڭ جەڭىلدىكپەن بوستاندىققا شىعۋىنا دا جول بەرىلەدى. مىسالى, قك-ءتىڭ 72-بابىنا سايكەس, ەگەر سوت «ادامنىڭ تۇزەلۋى ءۇشىن تاعايىندالعان جازانى تولىق وتەۋى قاجەت ەتىل­مەيدى» دەپ تانيتىن بولسا, قىلمىسىن وتەپ جاتقان ادامدى مەرزiمiنەن بۇرىن بوسا­تۋى مۇمكiن. نە بولماسا كەلتىرىلگەن زالال­دى تولىق وتەگەن جانە ول جازانى وتەۋ­دىڭ بەلگىلەنگەن ءتارتىبىن قاسكويلىكپەن بۇز­با­عان جاعدايدا, بوستاندىققا ەرتە شىعادى.

سونداي-اق اۋىر جانە اسا اۋىر سىبايلاس جەمقورلىق قىلمىسى سوتتالعان جۇكتى جانە جاس بالالارى بار ايەلدەر, جاس بالا­لارىن جالعىز ءوزى تاربيەلەپ وتىرعان ەركەكتەر, 58 جاستاعى جانە ول جاستان اسقان ايەلدەر, 63 جاستاعى جانە ول جاستان اسقان ەركەكتەر, ءبىرىنشى نەمەسە ەكىنشى توپ­تاعى مۇگەدەكتىگى بار ادامداردىڭ دا شارتتى تۇردە مەرزىمىنەن بۇرىن بوساپ شىعۋعا مۇمكىندىگى بار. اۋىر جانە اسا اۋىر سىبايلاس جەمقورلىق قىلمىس ءۇشىن باس بوستاندىعىنان ايىرىلعاندار مەن ىنتىماقتاستىق تۋرالى پروتسەستىك كەلى­سىمنىڭ بارلىق تالابىن ورىنداعان ادام­نىڭ دا شارتتى تۇردە مەرزىمىنەن بۇرىن شىعۋىنا كەدەرگى جوق. كەلتىرىلگەن زالال­دى تولىق وتەگەن نە جازانى وتەۋدىڭ بەلگى­لەنگەن ءتارتىبىن قاسكويلىكپەن بۇز­با­عان جاعدايدا دا جەمقورلار جازاسىن نەعۇر­لىم جەڭىل جازا تۇرىمەن اۋىستىرا الادى. بۇل رەتتە ول جازانىڭ قوسىمشا ءتۇرىن وتەۋدەن تولىق نەمەسە ءىشىنارا بوسا­تىلا­دى. ءتىپتى بىزدە ايىپپ ۇلىن وتەگەندەر مەن دەن­­سا­ۋ­لىعى سىر بەرگەن سوتتالۋشىلار دا بوس­­تان­دىققا شىعۋ مۇمكىندىگىن الۋعا قۇقىسى بار.

«ادىلدىك جولى» رقب ديرەكتورى ديدار سماعۇلوۆ زاڭنامالار بارىنشا قاتاڭ ءارى جەمقورلارمەن كۇرەس قارقىندى ءجۇرىپ جاتقانىن جەتكىزدى. بىراق قانشا جەردەن تۇسىندىرمە جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, زاڭ قاتاڭداتىلعانىمەن, جۇيە­دەگى كەم-كەتىكتەردى رەتتەمەي, جەم­قورلىقتى تولىق جويۋ مۇمكىن ەمەس ەكەنىن ايتادى. سەبەبى مەملەكەت بيۋدجەتىن باقىلاپ, ول قاراجاتتاردىڭ قايدا, قالاي جۇمسالىپ جاتقانىن قاداعالاپ وتىراتىن ورگانداردىڭ رەسۋرسى از. وسىلاي دەگەن ول: «سىبايلاس جەمقورلىق تاۋەكەلدەرى اۋديتورلار سانىنىڭ جەتكىلىكسىزدىگىمەن دە بايلانىستى. ەلىمىزدە جىل سا­يىن ميلليونداعان مەملەكەتتىك ساتىپ­ الۋ كەلىسىمشارتتارى جاسالادى. وتە اۋقىمدى سالادا تەكسەرۋشىلەر از. قىزمەتكەرلەر فيزيكالىق تۇردە تەكسەرۋدى ۋاقىتىندا وتكىزە المايدى, ودان كەيىن جۇمىستاعى اۋىرتپاشىلىقتان شارشاۋ, نەم­قۇراي­دىلىق پايدا بولادى. بۇل جالپى جۇمىسقا كەرى اسەرىن بەرەدى. تۋرا وسى جاعداي جول قۇرىلىسى, مەكتەپ, مۋزەي, ت.ب. مەملەكەتتىك نىسانداردىڭ قۇرىلىس ساپاسىن تەكسەرەتىن تەحنيكالىق قىزمەتكەرلەرگە دە قاتىستى. كەيبىر نىسانداردى قابىلداۋدا قۇزىرەتتى ماماندار تاپشى. قاراپايىم سۋ تازالايتىن ستانسا قۇرىلىسىندا سول سالانى جاقسى, جەتىك بىلەتىن مامان تەكسەرمەسە ورىنداۋشىنىڭ قاي جەردە ساپاسىز ماتەريال قولدانىپ, قاي جەردە اقشا ۇنەمدەپ قاراجات جىمقىرعانىن انىقتاي المايدى. ماماندار تاپشىلىعى, ولاردىڭ كاسىبيلىگىنە نازار اۋدارىپ, قاجەت سالالاردا تسيفرلاندىرۋ ەنگىزىلسە, وڭ ناتيجە بەرەتىنىنە سەنىمدىمىن», دەيدى.

سونداي ول قوعامدا ءالى كۇنگە دەيىن جەم­قورلارعا دەگەن كوزقاراستىڭ ءوزى دۇرىس قالىپتاسپاعانىن تىلگە تيەك ەتتى. ايتۋىن­شا, ادامدار پاراقورلارعا دەگەن تەرىس كوزقاراسىن ايقىن بىلدىرگەنىمەن, ءوز ورتا­مىزداعى وسىنداي زاڭ بۇزۋ­شىلىق­تار­دىڭ ارەكەتىنە كوز جۇما قاراۋ بار. بۇل ءتىپتى ءوز تانىستارىمىزعا تىرەلگەندە «كىم جەمەي جاتىر؟» دەگەن پىكىرگە الىپ كەلەدى. ال جەمقورلىقتىڭ ۇلكەن-كىشىسى بولمايدى. سەبەبى بۇگىن جالعان انىقتاما جاساپ بەرگەن دارىگەر ەرتەڭ مينيستر بولا قالسا, حالىق قارا­جاتىنا قول سۇقپاسىنا كەپىلدىك جوق. ونىڭ ۇستىنە سىبايلاس جەم­قور­لىق ءۇشىن بىرنەشە بالاما جازانىڭ بولۋىن جەڭىلدىك دەپ سانايتىن ديدار سماعۇلوۆ: «ويتكەنى ولاردىڭ زاڭسىز تاپقان تابىستارى كوبىنەسە تولەنگەن ايىپپۇل سوماسىنان اسىپ كەتەدى. تاعى ءبىر ماسەلە – سىبايلاس جەمقورلىق قىلمىستارى ءۇشىن زاڭدى تۇلعالاردىڭ جاسالعان قىلمىسقا سايكەس سانكتسيالارىمەن ءتيىمدى جاۋاپكەرشىلىگىنىڭ جوقتىعى. تاجىريبەدە تەك باسشى عانا جازالانادى, ال سىبايلاس جەمقورلىق ارەكەتتەرگە بارعان كومپانيالاردىڭ ءوزى ەش شىعىنعا ۇشىراماي, جۇمىسىن جالعاستىرا بەرەدى. سونداي-اق پارا بەرۋگە ۋادە بەرۋ جانە الۋعا كەلىسۋ ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپ­كەر­شىلىك ءالى قاراستىرىلماعان. ولاردىڭ تولەگەن ايىپپ ۇلى ۇرلانعان قاراجاتتى تولىعىمەن وتەي الماۋىنا تاعى ءبىر سەبەپ مىناۋ: ۇرلانعان اقشانىڭ زاردابى تەرەڭ. مەكتەپ, ۇيىرمە, لاگەرگە بارا الماي قالعان مىڭداعان بالالاردىڭ, جولدا قايتىس بولعانداردىڭ, مەديتسينالىق كومەك الا الماعانداردىڭ شىعىنىن وتەۋ مۇمكىن ەمەس», دەپ وتىر.

ونىڭ سوزىنشە, اقش, قىتاي جانە سينگاپۋردىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا جول بەرگەن شەنەۋنىكتەرىنە بەرىلەتىن جازاسى قاتاڭ. مىسالى, اقش-تا پارا العانى ءۇشىن 15 جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرىپ, ءۇش ەسەلەنگەن ايىپپۇل تولەتەدى. قىتايدا جەمقورلار ءومىر بويىنا باس بوستاندىعىنان ايىرىلادى نە ءولىم جازاسىنا كەسىلەدى. دەگەنمەن ساراپشى «سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەستىڭ تيىم­دىلىگى جازانىڭ اۋىرلىعىنا عانا ەمەس, سوت تورەلىگىنىڭ تاۋەلسىزدىگى, مەملەكەتتىك ورگان­دار قىزمەتىنىڭ اشىقتىعىنا دا بايلانىس­تى» دەيدى.

«جاڭارۋ» سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى جالپىۇلتتىق قوزعالىس» رقب توراعاسى مەلس سەمعاليەۆ: «ستاتيستيكا سىبايلاس جەمقورلىق ىستەرىنىڭ تومەندەگەنىن كورسەتەدى», دەيدى. مىسالى, 2018-2020 جىلدارى 2 مىڭنان اسا قىلمىس جاسالسا, سوڭعى ءۇش جىلدا تىركەلگەن ءىس 2 مىڭعا جەتپەيدى. بىلتىر 1724 قىلمىس تىركەلسە, بيىل10 ايدا شامامەن 1500 قىلمىس جاسالعان. مۇنى ساراپشى مەملەكەت پەن قوعامنىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ىمىراسىز جۇرگىزىپ جاتقان كۇرەسىنىڭ ناتيجەسى دەپ باعالايدى.

«قاتاڭداتىلعان زاڭدار مەن الدىن الۋ شارالارىنىڭ ارقاسىندا قوعامنىڭ يممۋ­نيتەتى دە نىعايدى. سوڭعى كەزدە جەڭىل­دىكتەر ازايىپ, جاۋاپكەرشىلىك ارتتى. قىلمىسكەر بۇدان بىلاي شارتتى تۇردە مەرزىمىنەن بۇرىن بوساتىلمايدى. جەم­قور مەملەكەتتىك قىزمەتكە ءومىر بويى ورنا­لاسا المايدى. ونىڭ ىشكەن-جەگەنى مەم­لەكەت مەنشىگىنە قايتارىلادى. جالپى, ءبىز­دىڭ زاڭدارىمىز جامان ەمەس, ماسەلە ولار­دىڭ ورىندالۋىندا. زاڭ بۇلجىماي ورىن­دالسا, جەمقور جازاسىن تولىق وتەمەي بوستان­دىققا شىعا المايدى. قوعامىڭ ءوز ىشىندە دە جەمقور دەگەن «اتاق» كەتپەيتىن قارا داق سياقتى قابىلدانۋ كەرەك», دەيدى ول.

سانا تۇزەلمەي, ۇرىلار ازايمايدى

پاراقورلىققا قارسى كۇرەس پارمەندى بولسا, جەمقورلاردى جۇگەندەۋ نەگە قيىن؟ بۇل ساۋالعا جاۋاپ بەرگەن پسيحولوگ بالابەك ساقتاعانوۆتىڭ سوزىنشە, ساناعا ءسىڭىپ كەتكەن سىبايلاستىقتى جويۋ مۇمكىن ەمەس. بۇل ءۇشىن 20-30 جىل ۋاقىت كەرەك, ونىڭ وزىندە بەلگىلى ءبىر شارتتار جۇزەگە اسۋعا ءتيىس. «حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن جاقسارتىپ, مۇقتاجدىقتان ارىلتۋ ماڭىزدى. ادامدار ەرتەڭگى كۇنگە قورىقپاي, بالاسىنىڭ بولاشاعىنا الاڭداماي, قاجەت ەتكەن نارسەلەرىنە قول جەتكىزە الۋى كەرەك. تارشىلىق كورمەي وسكەندەردە جەمقورلىققا بەيىمدىلىك بولمايدى. سەبەبى ولاردىڭ پسيحولوگياسىندا جوقشىلىققا دەگەن قورقىنىش جوق. قازىر تارشىلىقتا ءومىر ءسۇرىپ, توقشىلىقتى ارمانداپ وسكەن ادامداردىڭ ءوزىنىڭ دە, بالالارىنىڭ دا اقشا جىمقىرۋ پسيحولوگياسى قاتار ءوسىپ كەلەدى», دەيدى مامان. جوعارى وقۋ ورنىن بىتىرگەن ءاربىر ادام اكە-كوكەسىز قىزمەتكە تۇرىپ, وتباسىن اسىراۋ ماسەلەسى باس اۋرۋعا اينالماسا, جەمقور بولۋعا قاجەتتىلىك جوق. پسيحولوگتىڭ پايىمىنشا, جوعارى جالاقى الاتىن ادام 500 مىڭ تەڭگە ءۇشىن قولىن بىلعامايدى. تۇراقتى جۇمىسقا كەپىلدىك بەرىلسە, جەمقورلىق ازايادى. ادامدار پىكىرىن اشىق ايتا الاتىن دەموكراتيالىق قوعامدا جەمقورلىقتى جويۋعا بولادى. وسى ايتىلعاندار جۇزەگە اسىرىلماسا, قوعامنىڭ ساناسىن وزگەرتۋگە زاڭنىڭ قاۋقارى از. ويتكەنى قوعام قولى بىلعانعان ادامداردىڭ نەعۇرلىم كوپ اقشا الىپ, ارتىنشا ءارتۇرلى جەڭىلدىكتەرمەن بوستان­­دىققا شىعىپ جاتقانىن كورىپ وتىر. «جالپى, قوعامنىڭ ەڭ تومەنگى دەڭگەيى قۇل­دىق سانا بولسا, بىزدە ۇرى پسيحولوگيا ءپىسىپ جەتىلگەن. اركىم قولدان كەلگەنشە, مۇم­كىن­دىگى جەتكەنشە ءبىر نارسە الىپ قالۋعا تى­رىسادى. جەمقورلىقتان قورقۋعا سەبەپ جوق. وسى سەبەپتەن, لاۋازىمدى تۇلعالار ءوزى­نىڭ جاعدايى جەتكىلىكتى دەڭگەيدە بولسا دا, ادامداردىڭ جوقشىلىقتا ءومىر ءسۇرىپ جات­قانىن كورىپ, «ەرتەڭگى بالالارىما ءبىر نارسە قالدىرايىن» دەگەن نيەتپەن ءۇستى-ۇستىنە جەپ قالۋدى قۇپ كورەدى. قازىنا قار­جى­سىنا قول سۇققانداردىڭ قالتاعا باسقا­نىن تۇگەل قايتارتىپ, لايىقتى جازاسىن بەرگەندە عانا قوعامنىڭ ساناسىنا سىلكىنىس جاساي الامىز», دەيدى ب.ساقتاعانوۆ.

پسيحولوگتىڭ ءسوزىن الەۋماتتانۋشى ايدار حاميت تە تولىقتاي راستاپ وتىر. ونىڭ ايتۋىنشا, حالىقتىڭ تابىسى مەن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايىن, ەلدەگى ادىلدىك قاعيداتتارىن ورىنداۋ ارقىلى جەمقورلىقتى ازايتا العان ەلدەر بار. «قازىر حالىق كوپ تۇتىناتىن سالالاردا قالتاعا قول سالۋ, سىبايلاستىق كوپ. ونىڭ ءبىر ۇشىن قۇلدىق سانادان ىزدەگەن دۇرىس. تاۋەلسىزدىكتىڭ ماڭىزىن تۇسىنبەۋ دە مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە دەگەن قارىم-قاتىناستى قالىپتاستىرادى. جاۋاپتىلاردا جاناشىرلىق جوق. حالىق­­تىڭ مەملەكەت بەرەتىن الەۋمەتتىك يگىلىك­تەردى الۋ ءۇشىن ءتۇرلى امالعا بارۋى وسىدان. ونداي قوعامدا وسكەن ادامداردىڭ بويىنداعى ۇرلىق سانانى وزگەرتۋ تاۋەل­سىز­دىكتىڭ قادىرىن تۇسىندىرۋدەن باس­ت­الۋ كەرەك. سەبەبى تاربيە مەن ءبىلىمى, مادەنيەتى قالىپتاسقان قوعامدا ۇرى-قارى ازايادى. ايتپەسە, قازىرگىدەي قاتاڭ جازانى جەڭىلدەتىپ الۋعا قولى جەتەتىن قوعامدا جاستار اعا بۋىنعا قاراپ ءوسىپ كەلە جاتىر», دەيدى الەۋماتتانۋشى.

سىبايلاس جەمقورلىق بارلىق ەلدە بار. بىراق بۇل كەسەل ءبىر ەلدىڭ جاپىراعىندا, بىرىندە بۇتاعىندا بار. ال بىزدە تامىرىنا دەيىن ەنىپ بارا جاتىر. سوندىقتان سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ الدىن الۋعا ءال-دارمەنىمىز كەلمەي وتىر. حالىق سوڭعى ءۇمىت ەتەتىن سۋديالارعا دا سەنبەيدى. سەبەبى سوتتاردىڭ ىشىندە دە سىبايلاس جەمقورلىق بار. جوعارعى سوتتىڭ وتستاۆكاداعى سۋدياسى, مەملەكەتتىك ادىلەت كەڭەسشىسى راقىمبەك مامىرباەۆ وسىلاي دەيدى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل قىلمىسقا قارسى كۇرەسەتىن كۇشتىك قۇرىلىمداردىڭ ءوزى وسىنداي كەسەلگە شالدىققان. ال ءوز ىشىندەگى قىلمىس ءىشىنارا عانا اشىلادى. سول ءۇشىن كۇشتىك قۇرىلىمداردىڭ جۇمىسىن باقىلايتىن جەكەمەنشىك ۇيىم جۇمىس ىستەۋگە ءتيىس. ماسەلەن, جۇرت جەكەمەنشىك دەتەكتيۆتىك اگەنتتىك سەكىلدى مەملەكەتكە تاۋەلدى ەمەس ۇيىمعا زاڭسىزدىق تۋرالى حابارلاپ, اشكەرەلەپ وتىرسا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى دا اياعىن اڭداپ باساتىن ەدى. «قارعا قارعانىڭ كوزىن شۇقىمايدى» دەگەن تامسىلگە سەنەتىن حالىق ولاردىڭ اراسىنداعى تەكسەرىسكە ءبارىبىر كۇمان كەلتىرەدى. «ەل بيۋدجەتىنە وراسان شىعىن كەلتىرگەن جەمقورلارعا جەڭىلدىك بولماۋ كەرەك. بىزدە تۇيەنى تۇگىمەن جۇتقاندارعا بەرىلگەن جازا مەرزىمى از. وكىنىشكە قاراي, «ايران ىشكەن قۇتىلىپ, شەلەك جالاعان تۇتىلعاندى» دا كوردىك. بۇل ەرتەڭ قوعامنىڭ وي-ساناسىن وزگەرتەدى», دەيدى ول. 

ءتۇيىن: ساراپشىلاردىڭ سوزىنە سەنسەك, جەمقورلارعا قارسى ىلكىمدى ىستەردىڭ وزىن­دە­ ىلىك كوپ. سودان دا بولسا كەرەك, قانشا جەردەن زاڭدى قاتايتىپ, جازا مەرزىمىن ارت­تىرعانمەن جەمقورلىقتىڭ جولىن كەسىپ, پاراقورلاردىڭ قىلمىسقا قارسى يممۋ­ني­تە­تىن ارتتىرۋعا قول جەتكىزە الماي كەلەمىز. كرەسلو ارقىلى بايىعىسى كەلەتىندەر باق-داۋلەتكە جەتۋدىڭ جولىن مەم­لە­كەت­تىك قىزمەتتەن ىزدەدى. سىبايلاس جەمقورلىق اۋىر قىلمىس ساناتىنا جاتسا دا, دەنساۋلىعى سىر بەرگەنى راستالعان دا نەگە جاۋاپكەرشىلىكتەن ەرتە بوسا­تىلادى؟ دەمەك جازادان قۇتىلۋدىڭ ءتۇرلى امالدارى قوعامدىق سانا­عا تەرىس اسەر ەتىپ, جەمقورلىققا قارسى كۇرەستىڭ پارمەنىن السىرەتە بەرەدى.