ۇلت زيالىلارىنىڭ قازىناسى

الاشتانۋ عىلىمى ۇلتتىق عىلىم سالاسىنىڭ ەڭ ءبىر وزەكتى تاقىرىبى دەسەك قاتەلەسپەيمىز. بۇل سالادا جىل سايىن تىڭ دەرەكتەر تابىلىپ, عىلىمي اينالىمعا جاڭا مالىمەتتەر, ارحيۆتىك ماتەريالدار قوسىلىپ, ونىڭ كوكجيەگى كەڭەيىپ كەلەدى. كەيىنگى ون جىلدىڭ مۇعدارىن­دا جارىق كورگەن كىتاپ­تاردى, ناق­تىراق ايتقاندا, اكادەميك م.قوي­گەل­ديەۆتىڭ ەكىتومدىق «الاش قوزعالىسى» مونوگرافيا­سى, پروفەسسور ت.جۇرتبايدىڭ «ۇرانىم – الاش» ۇشتومدىعى, اكادەميك د.قامزابەك ۇلىنىڭ «الاش ارقاۋى» زەرتتەۋى, PhD س.ءجۇسىپتىڭ «قازاق جەرىنىڭ جوقشىسى» اتتى ەكىتومدىعى, پروفەسسور س.جۇماعۇلدىڭ «الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ناقىل سوزدەرى» سەرياسى, ادەبيەتشى ە.تىلەشەۆتىڭ «قاينار» كىتابى, ءتىلشى عالىم و.جۇبايدىڭ لينگۆيستيكالىق زەرتتەۋلەرى عىلىمي ورتا مەن قوعام تالقىسىندا تانىلعان تاڭداۋلى ەڭبەكتەر ەكەنى داۋسىز اقيقات.

كەيىنگى ءۇش جىلدا جازىلىپ شىققان ەڭبەكتەردىڭ ايقىن دالەلى – جاس الاشتانۋشىلاردىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان Qyr balasy ءبىلىم, عىلىم قوعامدىق قورىنىڭ «الاش كىتاپحاناسى» سەرياسىمەن جارىق كورگەن كىتاپتار توپتاماسى. بۇل اۋقىمدى جوبانىڭ ءىزاشارى – الاش قايراتكەرى عازىمبەك ءبىرىمجاننىڭ (1896-1938) شىعارمالار جيناعى. «الاش» پارتياسىنىڭ باعدارلامالىق جوباسىنا قاتىسۋشى, 1921-1922 جىلعى اشتىق كەزىندە سوزىمەن دە, ىسىمەن دە حالىققا جانتالاسا كومەكتەسكەن, «اق جول» گازەتىنىڭ رەداكتورى, مال دارىگەرى, اگرونوم-عالىم, بەرليندە وقىعان تۇڭعىش قازاق, بۇگىنگى تىلمەن ايتقاندا «بولاشاق­كەر» عازىمبەك ءبىرىمجاننىڭ شىعارمالار جينا­عى كۇنى بۇگىن­گە دەيىن جارىق كورمەگەن ەدى. قوستانايداعى احمەت بايتۇر­سىن ۇلى ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ماگيسترانتى دانيار يحسان عالىم ەلدوس توقتاربايدىڭ جەتەك­شىلىگىمەن 2021 جىلدىڭ اقپانىنا دەيىن الاش ارىسىنىڭ مۇراسىن ىزدەۋ, جيناۋ, جۇيەلەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, ناتيجە­سىندە, 250 بەتتىك كىتاپ دايىندادى. بۇل – عازىمبەكتانۋدىڭ العاشقى باسپالداعى. جاس زەرت­تەۋشىمىز بۇل تاقىرىپتى ودان ءارى تەرەڭدەتە ىزدەنىپ, بيىل عازىمبەك ءبىرىمجاننىڭ «الاش ۇراندى قازاق حالقى» اتتى شىعارمالار جيناعىنىڭ ەكىنشى باسىلىمىن جارىققا شىعاردى. وتىز باسپا تاباققا جۋىق كولەمدى ەڭبەكتە قايراتكەر-قالامگەردىڭ ۇلتتىق ماڭىزى زور جوبالارى, ادەبي-پۋبليتسيستيكا­لىق مۇراسى, قوعام­دىق-ساياسي ماقالالارى, اشارشىلىق كەزىن­دەگى ۇندەۋلەرى, قۋعىن­داۋدا جۇرگەنىنە قاراماستان جازعان عىلىمي ەڭبەكتەرى, مۇنا­قىپ­تارى ەنگىزىلدى, ونىڭ ءومىر جولى, قوعامدىق-ساياسي قىزمەتى مەن شىعارماشىلىعى تۋرالى ءار جىلدارى جازىلعان زەرتتەۋ­لەر, ەستەلىكتەر توپتاستىرىلدى. تىڭ ارحيۆ دەرەكتەرى مەن فوتوسۋرەتتەرى بەرىلىپ, بيبليوگرافيالىق كورسەت­كىش­تەرى ءتىزىلدى.

قوعامدىق قور جۇمىسىنىڭ اياسىندا ءبىز الاشتانۋداعى اقتاڭداق ەسىمدەردى قايتا جاڭعىرتۋدى جالعاستىردىق. تاۋەلسىزدىك العالى وتىز جىلدىڭ بەدەرىندە الاشتىڭ 26 قايرات­كەرىنىڭ عانا كىتابى شىعىپ, ەل-جۇرتقا تانىستىرىلعان. بۇل – وتە از كورسەتكىش.

الاشتىڭ رەنەسسانستىق كەزە­ڭىن­دە ءبىر عانا سويدىڭ وزىندە ءۇش مالدىباي ۇلى بار. ولار: ءبىلال, مۇستاقىم جانە بەرىكبول. ەكى جىل بۇرىن الاشتانۋشى ەلدوس توقتارباي قاراعاندىداعى ە.بوكە­توۆ­ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى نۇرساحان احمەت­قى­زىنىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەر­سي­تەتى «الاش» مادەنيەت جانە رۋحاني دامۋ ينستيتۋتىنىڭ قولداۋىمەن الاش مۇعالىمى, اقىن, جۋرناليست, قارقارالىلىق مۇستاقىم مال­دى­­باي ۇلىنىڭ تۇڭعىش كىتا­بىن جارىققا شىعارسا, جاس زەرت­تەۋشى ەردەن نۇراحمەتتىڭ قۇراس­تىرۋىمەن اقمولالىق الاش تۇلعاسى, جۋرناليست, دارىگەر ءبىلال مالدى­­باي ۇلىنىڭ مۇراسى اقمولا وبلىسى اكىمدىگىنىڭ جار­دەمىمەن كىتاپ بولىپ باسىلدى. ال ءۇشىنشى مال­دى­باي ۇلىنىڭ – جازبالارىنا «اياگوز قازاعى» دەپ قول قوياتىن بەرىك­­بول مالدى­باي­ ۇلىنىڭ شىعار­­ما­لارى قازىر جيناقتالىپ جاتىر.

بىلالمەن اتتاس ەكىنشى تۇلعا – ءبىلال سۇلەي ۇلى. جەتىسۋدان شىق­قان الاش قايراتكەرى – ايگىلى مامانيا مەكتەبىنىڭ تۇلە­گى. ادەبيەت كلاسسيگى ءىلياس جان­سۇ­گى­روۆ­تىڭ جاقىن تۋىس اعاسى. قازاق جەرىندەگى العاشقى زاماناۋي ءبىلىم وردالارىنىڭ, ءبىلىم مەكەمەلەرىنىڭ قۇرۋشىسى, ۇيىمداستىرۋشىسى, اقتوبە, سەمەي قالالارىنداعى ۋنيۆەر­سيتەتتەردىڭ نەگىزىن قالاعان ءبىلىم جۇيەسىن ۇيىمداستىرۋدىڭ حاس شەبەرى, بىلىكتى مەنەدجەرى بولعان ءبىلال سۇلەي ۇلى دا جازۋ-سىزۋدان شەت بولماعان. ەلدوس توقتارباي الاش تۇلعاسىنىڭ ولەڭدەرى مەن ماقالالارىنىڭ باسىن قوسىپ, ء«ۇمىت» اتتى تۇڭعىش شىعارمالار جيناعىن باستىردى.

الاش تۇلعالارىن مامان­دىق­تارىنا ساي جىكتەپ ايتار بولساق, ادەتتە, قالام ۇستاعان اعايىننىڭ ايتىپ-جازارى جيىرەك قوزعالاتىنى سياقتى, اقىن-دراماتۋرگ, جازۋشى-جۋرناليستەردىڭ ەڭبەكتەرى الدىمەن جاريالانىپ شىعىپ جاتاتىنى بەلگىلى. الاش مۇعالىمدەرىن دە وسى قاتارعا قوسۋعا بولادى. ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ادال شاكىرتى بولا بىلگەن ءتىلشى عالىم, كوسەمسوزشى ابدوللا بايتاس ۇلىنىڭ دا جەكەلەگەن ەڭبەكتەرى زەرتتەلىپ جۇرگەنىمەن, ءبىر ەمەس, بۇكىل مۇراسى كىتاپ بولىپ شىققان جوق. ا.بايتاس ۇلىنىڭ شىعارماشىلىق مۇراسىن سان الۋان, ءارتۇرلى تاقىرىپتا جازعان قۇندى دۇنيەلەرى قازىرگى زاماندا دا ماڭىزىن جويمايتىن رۋحاني قازىنا. الاشتانۋشى ۇشقىن ءسايدىراحمان ۇلى قۇراس­تى­رعان, باس-اياعى جىپ-جيناقى ءۇش تومدىقتى قۇرايتىن ابدوللا بايتاس ۇلى ەڭبەكتەرىنىڭ العاشقى تومى «كوركەم ادەبيەت تۋرالى» دەگەن اتپەن وقىرمانعا جول تارتتى. مۇنداعى كەسەك تۋىندى – «37 مەملەكەت» دەپ اتالاتىن, ءوز زامانىندا جوعارى باعالانعان, ايرىقشا ەڭبەك. ولاي دەيتىنىمىز, بۇگىنگىدەي عالامتور جوق, كارتا­نىڭ ءوزى قات كەزەڭدە الەمنىڭ تاڭداۋلى ەلدەرىنىڭ سيپاتتاماسىن جازۋ وڭاي شارۋا بولماسا كەرەك. جاعىراپيادان وقۋلىق جازۋ – بىلىمدارلىقتان بولەك, ناقتىلىقتى, ىجداعاتتى تالاپ ەتەتىن ماشاقاتتى جۇمىس. الاش زيالىسى ەڭبەكتەرىنىڭ كەزەكتى تومدارىن الداعى ۋاقىتتا باسىپ شىعارىپ, وقىرمان قاۋىمدى قۋانتامىز دەپ ويلايمىز.

احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ وي-مۇراتى توڭىرەگىندە توپتاسىپ, اسىرەسە لاتىن جازۋىنا بايلانىستى عىلىمي تالاس-تارتىستاردا ۇلت ۇستازىنىڭ ۇستا­نىمىن قورعاعانداردىڭ ءبىرى سەيىتباتتال مۇستافا ۇلى بولعانىن بىرەۋ بىلەر, بىرەۋ بىلمەس. اۋىلىنداعى اتاقتى مەتسەنات ءالتي بولىستىڭ ىقپالىمەن ون التى جاسىندا ىستانبۇل شاھارىندا ءبىلىم الىپ, سەمەيدە ەڭبەك جولىن باستاعان سەيىتباتتال مۇستافا ۇلىنىڭ كىتابىن شىعارۋ – ءبىزدىڭ ماڭدايىمىزعا جازىلعان باق. تۋعان قىزى نۇرتاي ء(ناديا) اپامىزبەن «قازاق» گازەتى ارقىلى سىرتتاي بايلانىسىپ, 2016 جىلى العاش رەت الاش وقىعانى تۋرالى قالام تەربەپ, ماقالا جاريالاعان ەدىك. كەيىن جاس جازۋشى, دراماتۋرگ الىبەك بايبول س.مۇستافا ۇلىنىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى جونىن­دە عىلىمي جۇمىس جازىپ, قازاق­ستان­نىڭ دەموكراتيالىق «اق جول» پار­تياسى ۇيىمداستىرعان ء«ححى عاسىر­داعى الاشتىڭ اق جولى» بايقاۋىنا قاتىسىپ, جەڭىمپاز اتاندى. ءسويتىپ, ولكەتانۋدا ەسىمى اتالىپ قالا­تىن الاش تۇلعاسىنىڭ ەسىمى, شىعارماشىلىعى, قوعامدىق قىزمەتى زەرتتەۋگە ۇلاسىپ, جەكە جيناعىن شىعارۋ ىسىنە جالعاستى. سەيىتباتتال مۇستافا ۇلىنىڭ «يمام عازالي» اتتى تۇڭعىش شىعارمالار جيناعىندا ونىڭ ادەبي, پۋبليتسيستيكالىق مۇراسى قامتىلىپ, ءناديا باتتال­قىزى­نىڭ قولىنداعى ارحيۆتىك قۇجات­تار مەن فوتوسۋرەتتەردى دە باس­تىرىپ, كىتاپ ەتىپ شىعاردىق. ءبىر وكىنىشتىسى, اكەسىنىڭ ءومىر بويى كۇتكەن ەڭبەگىن اپامىز كورە الماي كەتتى. كىتاپ شىعۋدان ەكى اي بۇرىن اكە پورترەتىن قۇشاقتاعان ءازيز انا باقي دۇنيەگە اتتانىپ كەتە بارعان... بيىل ماسكەۋدەگى عىلىمي-تانىمدىق ەكسپە­ديتسيا بارىسىندا ماسكەۋ مەم­ل­­ە­كەتتىك كىتاپحاناسىنىڭ شىعىس­تانۋ بولىمىندەگى سيرەك كىتاپتار قورىندا سەيىتباتتال مۇستافا ۇلىنىڭ «زۋفنۋن» اتتى اۋدارما كىتابىن تاۋىپ الىپ, ەلگە سۇيىنشىلەدىك.

وسى جىلى «الاش كىتاپ­حاناسى» سەرياسى بويىنشا سۋ جاڭا توعىز كىتاپ جارىق كورىپ وتىر. ءبارى دە الاش وقىعاندارى, اقاڭشا ايتقاندا, ۇلت جۇمىسى جولىنان قايتپاعان «قالام قاي­رات­كەرلەرى».

حح عاسىر باسىنداعى اسا كور­نەكتى قايراتكەر, قازاق ءباسپا­سوزى­نىڭ نەگىزىن قالاۋ­شى­لاردىڭ ءبىرى ەلەۋسىز بۇيرا ۇلىنىڭ (1874-1933) ۇستازدىق-اعارتۋشىلىق, جۋر­­ناليستىك قىزمەتى ۇشان-تە­ڭىز. ول – قازاق مۋزەي ءىسىنىڭ قا­لىپ­­­تاسۋىنا دا ءوز ۇلەسىن قوس­قان تۇلعا. الماتىداعى بۇگىنگى ورتا­لىق مۋزەيدە عىلىمي قىز­­مەت­كەر بولعان, سول قارا­شا­­ڭى­راق­تىڭ ەكسپوزيتسياسىن جاسا­عان العاشقى ماماننىڭ ءبىرى ەدى. بودان­دىق قامىتىن كيگەن قاسى­رەت­­­­تى جىلدارى ازاپتالعان ەلىن وياتۋ ماقساتىندا «ىزىڭ» دەپ كىتاپ شىعارىپ, حالىقتىڭ رۋحىن كوتە­­رۋدى ماقسات ەتتى. «ىزىڭ» ولەڭ­­دەر جيناعى – وتار­لىق بيلىك­كە, اكىمشىل-ءامىرشىل جۇيەگە باعىت­تال­عان قارسىلىق داۋىسى. بۇل كىتاپ­قا سول زاماننىڭ ايتۋلى اقىن­دارى ماعجان جۇماباي, مۇس­­­تا­قىم مالدىباي ۇلى, احمەد­­­قالي مامىت ۇلى سىندى­ باۋىر­­­­­لا­رى­نىڭ ولەڭدەرىن ەنگى­زىپ, 1912 جىلى ورال باسپاحاناسى­نان باس­­تى­رىپ, تاراتقان ەدى. نەبارى 27 بەت­تەن تۇراتىن تۋىن­دى­عا اقىن­نىڭ باس­قا­ دا پۋبلي­تسيس­تي­كا­لىق­­ مۇراسىن ەن­گى­زىپ, ول تۋرالى ەس­تە­­لىكتەردى جيناپ, كى­تاپ ەتىپ قۇ­راس­­­تىرعان – قاراقات ساعى­نىش­­­قىزى 10-سىنىپ وقۋشىسى عانا.

ال اقىن ءارى جۋرناليست كەن­جە­­­عا­لي عابدوللا ۇلىنىڭ عىلىمي, ادەبي جانە پۋبلي­تسيس­تيكا­لىق مۇراسى, ونىڭ تۇلعاسىنا قاتىستى ارحيۆ قۇجاتتارى, ءار جىلدارى جازىلعان زەرتتەۋلەر مەن ەستەلىكتەر قامتىلعان كىتاپتىڭ اتاۋى ونىڭ وسى اتتاس ماقا­لاسىمەن «قازاقتىڭ قامى» دەپ اتالدى. مۇنى قۇراستىرىپ دايىنداعان - كەنجەعاليداي زيالىنىڭ ۇرپاعى گۇلزات بيگەلدى ەسىمدى قارىنداسىمىز. «قازاق بالالارىنا جاردەم» اتتى الىپپە وقۋلىعى, «مەحناتتىڭ سەبەبى», «جيىرماسىنشا عاسىر جاستارىنا», «ايەلدەر حاقىندا», «يشان­دار­دىڭ قىزمەتى», «قازاقتىڭ تار­قى زامانى», «قالاعان ەملە­مىز», «مەزگىلسىز ەمتيحان», «الاش­ ازاماتتارىنا» سىندى ءار تاقى­رىپ­تان جازعان ماقالالارىن وزەك­تى­لى­گىن, قۇندىلىعىن جويما­عان قازى­نا دەپ بىلەمىز.

XX عاسىر ادامزات ءۇشىن, قازاق جۇرتى ءۇشىن اۋىر, زۇلمات-زوبا­لاڭعا تولى عاسىر بولعانى ايان. كەر زاماننىڭ كەسىرى كىمگە تيمەدى دەسەڭىزشى. ناقاقتان-ناقاق اتىلىپ, قۋدالانىپ, جازىقسىز ايىپ­­­­تال­عانداردىڭ قاراسى مول. جاعاسىن جاتقا ۇستاتپاعان, ەڭسە­سىن تىك, رۋحى ءور تۇلعانىڭ ءبىرى – الاش قايراتكەرى, اعارتۋشى, ۇستاز, ءانشى-كومپوزيتور قاپەز بايعابىل ۇلى (1896-1939). ەل اراسىندا «قاپەزدىڭ ءانى», «قاپەزدىڭ قوشتاسۋى» دەگەن اندەر كوپ تارالعان. قاپەز دە جاڭا زامان, تاۋەلسىز ەلدە ۇلىقتالماي جاتقان ەرلەردىڭ ءبىرى ەدى. تۇلعانىڭ ءان مۇراسى بەلگىلى بولعانىمەن, پۋبلي­تسيستيكالىق ەڭبەكتەرى ءبىر ورتاعا جيناقتالماي, ءار جەردە جاتقانىنان حاباردارمىز. بۇل ولقىلىقتىڭ ورنىن تول­تىر­عاندار – جازۋشى الىبەك باي­بول­ مەن جاس زەرتتەۋشىلەر ەرتاي ءبىلال, سامال ايىپجان. اقىن ولە­ڭىندە ايتىلاتىن «الاش قونعان اقبوز ءۇي» كىتاپتىڭ اتىنا ارقاۋ بولدى. ء«تىلشى» گازەتىنە جازىپ, تىلشىلىك قىزمەت اتقارعان قاپەزدىڭ «ەسكەرگەنى وسى ما؟», «قوسشى تىرشىلىگى», «اتكەزشىمەن كۇرەسۋ», «جازىقسىز 20 قارا سويىلدى», «مەكتەپ ماسەلەسى ەسكەرۋسىز قالدى», «بولىستىق سايلاۋ جاقسى ءوتتى», «كىمنەن قانشا الىندى» ماقالالارىنان ءوز زامانىنا بەيجاي قاراي المايتىن قاعىلەز قايراتكەر تۇلعا بولعانىن اڭداعاندايمىز.

الداعى جىلى تۋعانىنا 130 جىل تولاتىن تۇلعانىڭ ءبىرى – نۇعى­مان ماناي (1894-1938). ءوز زامانىنىڭ بەلگىلى اعارتۋشىسى ول قالامى جۇيرىك جورنالشى, قارىمى كەڭ قالامگەر, بىلگىر ادەبي اۋدارماشى رەتىندە تانىلعان. ۋفاداعى «عاليا» مەدرەسەسىندە ءبىلىم العان 1916 جىلدارى جيەنعالي تىلەپبەرگەن ۇلى, بەيىمبەت مايلين سىندى قاتار­لاس­تارىمەن بىرىگىپ, «ساداق» قول­جاز­با جۋرنالىن شى­عارعان. وسى قاي­رات­كەردىڭ عۇمىر­نا­ماسى مەن شىعارماشىلىق مۇرا­سىن تۇگەندەۋ ءۇشىن قولىنا شىراق الىپ سوڭىنا تۇسكەن ەرتاي ءبىلال باۋىرىمىز وتاندىق جانە رەسەيلىك ارحيۆتەر مەن كىتاپحانا قورلارىنان كوپتەگەن تىڭ ماتەريالدار تاۋىپ, اسىرەسە «قوسشى ۇيىمىنىڭ VII سيەزىندە جاساعان جولداس ماناي ۇلىنىڭ بايانداماسى», ء«تىل جايىندا», «يمان-يسلام» كىتاپتارىن, سوسىن ەسكى جازۋمەن جازىلعان قايراتكەردىڭ كوپتەگەن ماقالاسىن قازىرگى قولدانىستاعى الىپبيىمىزگە ءتۇسىردى. ۇمىتىلعان بوزداقتىڭ ءار ءسوزىن مۇقيات وقىپ, ءومىرىن, قوعامدىق-ساياسي, مادەني قىزمەتىن حرونولوگيالىق تارتىپپەن ءجىتى قاراستىرىپ, بىرىزدىلىككە جۇيە­لەپ, رەتتەدى. اسىلدىڭ قۋعىن-سۇر­گىننەن امان قالعان ۇرپاعى, شو­بەرەسى مادينا سەرىكقىزىن تا­ۋىپ, سۇحباتتاسىپ, بەيمالىم دەرەك جيناعان. دەسەك تە وسى ءبىر عانا كىتاپپەن قايراتكەر-قالامگەر نۇعى­­مان مانايدىڭ شىعارمالارى تو­لىق قامتىلدى, جينالدى دەپ استە ايتا المايمىز. الداعى ۋاقىتتا جۋر­­ناليست, اۋدارماشىنىڭ بەلگى­سىز­ مۇرالارىن تاۋىپ, ىزدەنىسىن تۇراق­­تى جالعاستىراتىنىنا سەنىم ارتا­­مىز.

مىرجاقىپ دۋلات ۇلىنىڭ داڭ­قىن قازاق اراسى عانا ەمەس, رەسەي­دە­گى تۇرىك الەمىنە تۇتاس جايعان, قازاق اراسىنا تارالىپ كەتكەن كىتاپ­تىڭ ءبىرىنشى (1909, ۋفا) جانە ەكىنش­ى (1911, ورىنبور) باسىلىمىن پاتشا جاندەرمياسى قايتا جيناپ الدىرعان, ءسويتىپ, قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحىنداعى ەڭ كوپ قۋدالانعان شىعارما بولعان «ويان, قازاقتىڭ» ءىزىن الا كوپ ۇزاماي «تۇر, قازاق» شىعارماسى ومىرگە كەلدى. ونىڭ اۆتورى بايباتىر ەرجان ۇلى (1892-1939) – رەپرەسسياعا ۇشى­راپ, ەرتە كەزەڭدە اقتالعانىنا قارا­ماس­تان, وقۋ-اعارتۋداعى قىز­مەتى مەن شىعارماشىلىق ەڭبەك­تەرى ەسكەرۋسىز قالىپ, ادەبيەت تاري­حى­نان لايىقتى ورنىن الا قويماعان تالانت يەسى. بايباتىر ەرجان ۇلىنىڭ «تۇر, قازاق» كىتابى, «ايقاپ» جۋرنالىندا جاريالانعان ءارتۇرلى جانرداعى شاعىن ەڭبەكتەرى, پۋبلي­تسيس­تي­كالىق ماقالالارىنان وزگە شىعار­مالارى, اتاپ ايتقاندا, ء«اي, كۇنەلتۋ» ولەڭى, «قازاق مۇعا­لىمدەرى حالىنەن», «بوزبا­لا­لارىمىزدىڭ ءتۇرى», «فرونتتىڭ تەڭەلۋى شاراسىز» ماقالالارى, «ەسەنباي», «وراز موللا», «ساعيپا» سياقتى پەسالارى عىلىمي اينالىمعا ەنبەگەن.

شىعارماشىلىق مۇراسىنا قاراي وتىرىپ, بايباتىر ەرجان­ ۇلى­­نىڭ ەڭبەك جولى از, شاعىن جانر­­لاردان ەمەس, بىردەن ءىرى, ىرگەلى تۋىندىلاردان باستالعانىن باي­قاي­مىز. قولىمىزعا تۇسكەن ءۇش ۇلكەن شىعارماسىنىڭ ىشىندە سوق­تا­لىسى دا, شوقتىعى بيىگى دە «تۇر, قازاق!» كىتابى. بۇل ەڭبەك بۇرىن دا, اتاپ ايتقاندا «دۋلات ۇلى مىر­جا­قىپ. ويان, قازاق!; بايباتىر ەر­جان­ ۇلى. تۇر, قازاق!; ابىلقاسىم ارعىني. جاتپا, قازاق!» (ولەڭدەر/قۇراست.: ت.قىدىر, ك.مۇستافاەۆا, ۇ.قىدىر. – الماتى: تاڭبالى, 2016) دەگەن اتپەن جيناق بولىپ باسى­لىپ شىققان ەدى. بۇل جولى ونىڭ شىعارمالارىنىڭ عىلىمي نە­گىز­دەرى (فاكسيميلە, ترانسليتەرا­تسيا, ترانسكريپتسيا) ساقتاي وتىرىپ,­ جاريا­لادىق. بۇل عىلىم ءۇشىن ماڭىزدى زور قادام بولدى دەپ ەسەپتەيمىز.

بايباتىر ەرجان ۇلىنىڭ تۋعان نەمەرەسى ساۋلە تەلمان­قىزىنىڭ اتاسىنىڭ كىتابى ءۇشىن قالاي ەڭبەكتەنگەنىن كورسەڭىز... الاش ارداقتىسىنىڭ ءاربىر ءومىر دەرەگىن تام-تۇمداپ ىزدەستىرىپ, فوتوسۋرەتتەر مەن ارحيۆ قۇجاتتارىن سارى مايداي ساقتاپ بىزگە تاپسىرۋىنىڭ سىرى قالتقىسىز سەنىمدە جاتسا كەرەك.

«الاش كىتاپحاناسى» سەريا­سى­نىڭ قازاق وقىعاندارىنىڭ ءوز شىعارمالارىن ىزدەپ, جيناپ, جارىق­قا شىعارۋىنان وزگە بۇگىنگى زامانعى الاش­تانۋشىلاردىڭ دا زەرتتەۋ ەڭبەك­تەرىن وقىرماندارعا جەتۋىنە مۇددەلى. وسى ورايدا ە.نۇراحمەتتىڭ «الاش ارىسى ءبىلال مالدىباي ۇلى», ە.توقتاربايدىڭ «الاش ءسوزى»,­ وسى جولدار اۆتورىنىڭ «تولا­عاي» سىندى ەڭبەكتەرىن ايتامىز, سونداي-اق پروفەسسور ت.جۇرت­باي­­دىڭ «ۇلت اقىنى جانە «جان ءسوزى», جازۋشى­ ب.قويشى­باەۆ­تىڭ «اعايىندى ءادىلۇل­دارى – ازاتتىق كۇرەسكەرلەرى», ا.قۇمىر­زاق­­ ۇلىنىڭ «نار تۇلعا ناۋان حازى­رەت» كىتاپتارىنىڭ دا ءالى ­سياسى كەۋىپ ۇلگەرگەن جوق.

الاشتانۋ عىلىمىنداعى سوڭعى زەرت­تەۋلەر دەگەندە كوزبەن كورىپ, قول­مەن ۇستاپ, وقىپ شىققان وسى ەڭبەك­تەردى ايتار ەدىك. سەبەبى «الاش كىتاپحاناسى» سەرياسىنىڭ كىتاپ­تارىنىڭ وتان قاۋىپسىزدىگى, ۇلت تۇتاس­تىعى جانە ۇلتتىق عىلىمنىڭ دامۋى ءۇشىن ماڭىزى دا زور. بۇل كىتاپ­تاردىڭ بارلىعى دا بۇرىن-سوڭ­دى جاريالانباعان, بىرەگەي ەڭبەك­تەر.

زاڭعار كارىمحان,

ءا.بوكەيحان الاش عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى, الاشتانۋشى