جاقىن تانيتىندار ونى جانى جايساڭ, ۇلتتاردى الالامايتىن, عىلىمعا بەرىلگەن, اقىل سۇراپ كەلگەن كەز كەلگەن ازاماتتى قۇشاق جايا قارسى الاتىن ارحەولوگ, ەتنوگراف دەپ باعالايتىن. ءوزى يركۋتسك ءوڭىرىنىڭ قيىرداعى دەرەۆنياسىندا تۋعان, مۇعالىم اكەسى اق-قىزىل قىرعىنىندا قاپيادا قازا تاپقان جۇرەگى جارالى بالا-تىن. وسى جاعداي اسەر ەتتى مە, جوق تاستا تاريحى تاڭبالانعان ءسىبىردىڭ سانسىز ۇلتىنىڭ تاعدىرى تولعاندىردى ما – جاسىنان عىلىمعا اۋەس بولىپ, بولاشاقتا ايگىلى عالىم اتاناتىن گ.دەبەتس, م.گەراسيموۆپەن قاتار يركۋتسك پەداگوگيكا ينستيتۋتىندا ارعى تەگى شۆەد اقسۇيەگى, سانكت-پەتەربۋرگ يمپەراتورلىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تۇلەگى, ءسىبىردىڭ توفا, سويوت, ەۆەنكى سەكىلدى ەتنوستار تاريحى مەن ەتنوگرافياسىن زەرتتەگەن پروفەسسور بەرنگارد پەتري ماڭىنا جاقىنداپ, ءتالىم الادى. ارحەولوگيا-ەتنوگرافيانىڭ لەنينگراد مەكتەبىندە عىلىمي دارەجەسىن قورعاپ, العاش سوندا تانىلادى. 50-جىلداردان كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ ءسىبىر بولىمشەسىندە تاريح, ەتنوگرافيا باعىتىن قالىپتاستىرىپ, ءنوۆوسىبىر ۋنيۆەرسيتەتىندە قىزمەت ىستەيدى. رەپرەسسيا قايناپ تۇرعان 1938 جىلى بايىرعى تۇركىستان ءوڭىرىنىڭ بايسىنتاۋىنداعى (قازىرگى سۇرحانداريا جەرى) تەسىكتاس ۇڭگىرىنەن نەاندەرتالتس تۇراعى مەن سۇيەگىن زەرتتەيدى. «وچەركي يز يستوري زاپادنىح بۋريات-مونگولوۆ (XVII–XVIII ۆۆ.)», «نەوليت ي برونزوۆىي ۆەك پريبايكاليا», «پەتروگليفى زابايكاليا», «پەتروگليفى نيجنەگو امۋرا», «يستوريا ي كۋلتۋرا بۋرياتي», ت.ب. قاداۋ-قاداۋ زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىن جازادى.
ء«بارىن ايت تا ءبىرىن ايت», اكادەميك الەكسەي وكلادنيكوۆ قازاقستانعا بىرنەشە مارتە كەلگەن. قازاق ەلىنە جولى سوڭعى رەت 1981 جىلى قازان ايىنىڭ باسىندا تۇسكەن ەكەن. ول زامانىندا دۇرىلدەپ وتكەن قازاقستان-رەسەي ساياسي قارىم-قاتىناسىنىڭ 250 جىلدىعىنا ارنالعان ءىس-شاراعا ارنايى شاقىرىلادى. ەلارالىق جيىن 2 اقپانعا جوسپارلانسا دا, ءتۇرلى سەبەپپەن قازان ايىنا جىلجىتىلعان. ۇلكەن مادەني-عىلىمي جيىننىڭ تورىندە سول جولى رەسەي مەن قازاقستان مارعاسقالارى – اكادەميكتەر ا.الەكساندروۆ, پ.فەدوسەەۆ, ە.ۆەليحوۆ, ءا.مارعۇلان, ع.مۇسىرەپوۆ, و.جاۋتىكوۆ, ءا.بەكتۇروۆ, ا.قوناەۆ, ش.شوكين, ب.تولەپباەۆ, ءى.كەڭەسباەۆ, د.سوكولسكي, ءا.ساعىنوۆ, ت.ب. وتىرادى (نەگيموۆ س. تۋعان جەردىڭ تاعىلىمى تۇلەتكەن // «Egemen Qazaqstan» گازەتى, 12.10.2018). ءسوز رەتى اكادەميك الەكسەي وكلادنيكوۆكە تيگەندە, زال سىلتىدەي تىنا قالادى. سەبەبى عالىم ۇلى دالانىڭ باعزى تاريحىن قاۋزاي كەلە: «قازاق حالقى – ەل مەن جەرىن قورعاۋدا دا, ءتولتۋما مادەنيەتى مەن ءداستۇرىن ۇزبەي جالعاستىرۋدا دا, شەكاراسىنىڭ سىرتى مەن ءىشىن دوسپەن قورشاۋدا دا الەم حالىقتارىنىڭ ەشبىرىنەن كەم ەمەس», دەپ ءبىر تۇجىرىمدايدى. بايانداماسىنىڭ ءبىر تۇسىندا رەسەي-قازاقستان قارىم-قاتىناسىنىڭ ءار كەزەڭىنىڭ ەرەكشەلىگىن ايتىپ, ابىلاي حاننىڭ تاريحي رولىنە ايرىقشا توقتالادى. بۇل تەزيسىنىڭ قورىتىندىسىن: «بىزدىڭشە, قازاقستاننىڭ استاناسىندا ەل بيلىگىنىڭ, ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناستىڭ رامىزىندەي ابىلاي حان ەسكەرتكىشى اسقاقتاپ تۇرۋى كەرەك!» دەپ تۇجىرىمدايدى.
اكادەميك وكلادنيكوۆتىڭ باتىل سوزىنە ريزا قازاق ينتەلليگەنتسياسى, ستۋدەنت جاستارى ۇزاق قول شاپالاقتاپ تۇرىپ الادى. جيىننىڭ ۇزىلىسىندە ءبىر توپ اسپيرانت الەكسەي پاۆلوۆيچكە تاياۋ كەلىپ, قازاقستان عىلىم اكادەمياسىنىڭ جاستارىنا اشىق ءدارىس وقىپ بەرۋىن وتىنەدى. سوندا ءسىبىردىڭ داڭقتى عالىمى: «جارقىندارىم, ءدال بۇل جولى قولىم تيمەيدى. الداعى جىلداردىڭ بىرىندە مىندەتتى تۇردە كەلەمىن. سەندەر تەرەڭ دە باي تاريحتارىڭدى جان-جاقتى زەرتتەۋگە, الەمگە تانىتۋعا تىرىسىڭدار!» دەپتى.
وكىنىشكە قاراي, 80-جىلداردىڭ جاس عالىمدارىنا اكادەميك وكلادنيكوۆتىڭ ءدارىسىن تىڭداۋ بۇيىرمادى. عالىم ءدال وسى الماتى ساپارىنان كەيىن 1981جىلى 18 قاراشادا كەنەتتەن دۇنيەدەن وزدى.
بىراق الەكسەي وكلادنيكوۆتىڭ ابىلاي حان ەسكەرتكىشى تۋرالى يدەياسى ايگىلى اكادەميكتىڭ كورەگەندىگى, دانالىعى رەتىندە ۇلت ساناسىندا ساقتالىپ قالدى.
ايتۋعان دوسبي
