بەينەتتىڭ زەينەتى

حالقىمىز قاشاننان بەرى «قارتى بار ءۇي – قازىنا» دەپ سانايدى. بۇل ماقالدى تۋرا ماعىناسىندا قابىلداساق تا, قاتەلەسە قويمايمىز. ويتكەنى قارياسى بار ۇيدە شىعىنىنىڭ ءبىر بولىگىن جاباتىنداي مۇم­كىن­دىك تە بولادى. ال قوس قاريا­سى بار شاڭىراقتىڭ وتبا­سى­لىق بيۋدجەتى اي سايىن اجەپ­تاۋىر قامپايىپ قالادى.

وسى ورايدا وتكەنگە شامالى شەگىنىس جاساپ, زەينەتاقى كولەمىنىڭ كورسەتكىشتەرىنە كوز جۇگىرتە كەتكەنىمىز ءجون شىعار. ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسى 2000 جىلدان بەرى قاراي زەي­­نەت­اقىعا قاتىستى احۋالدىڭ قالاي وزگەرگەنىن كورسەتەتىن دەرەكتەردى كەلتىرىپتى. مىسالى, 2000 جىلى زەينەتاقىنىڭ ورتاشا ايلىق مولشەرى 4 298 تەڭگە بولسا, 2007 جىلى بۇل كولەم 10 654 تەڭگەگە جەتكەن. ءۇش جىل­دان سوڭ, ياعني 2010 جىلى ورتاشا زەينەتاقى ەكى ەسە ۇل­عايىپ, 21 238 تەڭگە بولعان. تاعى ءۇش جىل وتكەندە, 2013 جىلى وسى كورسەتكىش 31 918 تەڭگەگە جەتكەن. سودان كەيىن 2017 جىلى – 50 850 تەڭگە, 2020 جىلى – 63 937 تەڭگە, 2022 جىلى 73 902 تەڭگە بولعان. ال بيىلعى 1 جەلتوقسانداعى جاع­داي بو­يىنشا جيىنتىق زەينەت­اقىنىڭ ورتاشا مولشەرى 120 838 تەڭ­گەنى قۇرادى. باي­قاساق, وتكەن جىلمەن سالىس­تىر­عاندا وسى جىلى زەينەتاقى كولەمى ەداۋىر ۇلعايعان. بۇعان, ارينە, جاڭا­دان الەۋمەتتىك كودەكستىڭ قابىل­دان­ۋى دا وڭ اسەرىن تيگىزدى.

بۇگىندە ەلىمىزدە 2 ملن 328 مىڭ زەينەتكەر بار. ولارعا جىل باسىنان بەرى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 3 ترلن 33,7 ملرد تەڭگە سوماسىندا زەينەتاقى تو­لەن­دى. سونىڭ ىشىندە بازالىق زەينەتاقى تولەۋگە – 930,6 ملرد تەڭگە, ىنتىماقتى زەي­نەت­اقى تولەۋگە 2 ترلن 103,1 ملرد تەڭگە قاراس­تىرىلدى. جوعارىدا ايت­قا­نىمىزداي, جيىنتىق زەي­نەتاقىنىڭ ورتاشا مولشەرى 120 838 تەڭگەنى قۇراسا, سونىڭ ىشىندە ىنتى­ماقتى زەينەتاقى مولشەرى – 82 950 تەڭگە, بازالىق زەينەتاقى – 37 888 تەڭگە.

بۇل رەتتە 2018 جىلدىڭ 1 شىل­دەسىنەن باستاپ مەم­لە­كەت­تىك بازا­­لىق زەينەتاقى تولەمى زەي­نەتاقى جۇيەسىندەگى ءوتىلىن ەس­كە­­­رە وتىرىپ, ءار الۋشىعا جەكە تاعايىن­دالاتىنىن ايتا كەت­­كەن ءجون. 1998 جىلدىڭ 1 قاڭ­تارىنداعى جاعداي بويىنشا ىنتىماقتى جۇيەدە جۇمىس ىستەگەن ۋاقىتى, سونداي-اق مىن­دەتتى زەينەتاقى جارنالارى (مزج) تولەنگەن كەزەڭدەر زەينەتاقى جۇيەسىندەگى ەڭبەك وتىلىنە قوسىلادى. ەگەر ازامات­تىڭ زەينەتاقى جۇيەسىن­دەگى ءوتىلى 10 جىل نەمەسە ودان از بولسا, سونداي-اق مۇلدە جوق بولسا, بازالىق زەينەتاقى ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىنىڭ 60%-ىنا تەڭ بولسا, سودان كەيىن 10 جىلدان اسقان ءار جىل ءۇشىن ونىڭ مولشەرى 2%-عا ارتادى. ال ەگەر ءوتىل 20 جىل بولسا, بازالىق زەي­نەتاقى تومەنگى كۇنكورىس دەڭ­گەيىنىڭ 80%-ىن قۇرايدى. ەڭبەك ءوتىلى 30 جىل نەمەسە ودان كوپ بولسا, كۇنكورىس دەڭگەيىنىڭ ەڭ جوعارعى مولشەرىندە, ياعني 100% بەلگىلەنەدى.

پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى تامارا دۇيسەنوۆا تاۋەل­­سىزدىك جىلدارىندا جي­ناق­­­تاۋشى زەينەتاقى جۇيە­سى بىرنەشە دامۋ كەزەڭىنەن وتكەنىن اتاپ ءوتتى.

«قازاقستان جەكە جيناق قاعي­­­دات­تارىنا نەگىزدەلگەن جيناق­تاۋشى زەينەتاقى جۇيە­سىنە كو­شۋدى تمد ەلدەرىنىڭ ىشىندە ءبىرىن­شى بولىپ باستادى. ءبىرىنشى كەزەڭدە جۇيەنىڭ قاتىسۋشىلارى تەك تابىسىنىڭ 10% اۋداراتىن جۇمىسشىلار بولدى. بۇگىندە ولاردىڭ جي­ناقتارىنىڭ جالپى سوماسى 16 ترلن تەڭگەدەن استى. ەكى­ن­شى كەزەڭدە 2005 جىلدان باس­تاپ بيۋدجەتتەن بازالىق زەي­نەتاقى تولەمدەرى ەنگىزىلدى. مىنە, سولاي مەملەكەت جۇيەنىڭ ەكىن­شى قاتىسۋشىسى بولدى. بيىل الەۋمەتتىك كودەكستىڭ قابىل­دانۋىمەن جۇيەنىڭ ءۇشىن­شى سۋبەكتىسى – جۇمىس بەرۋ­شى پايدا بولدى. كەلەسى جىل­دىڭ باسىنان باستاپ ولار ءوز قىزمەتكەرلەرىنىڭ پايداسىنا اۋدارىمدار جاساي باستايدى. وسىلايشا, ءبىز كوپدەڭگەيلى ۇلتتىق زەينەتاقى جۇيەسىن قۇر­دىق», دەدى ت.دۇيسەنوۆا.

ۆيتسە-پرەمەردىڭ ءسوزىن دايەك­تەي تۇسسەك, 2024 جىل­دىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ جۇمىس بەرۋشىدەن مىندەت­تى زەي­نەتاقى جارنالار (جمزج) الى­نادى. جارنالار اگەنتتىڭ (جۇمىس بەرۋشىنىڭ) ءوز قاراجاتى ەسەبىنەن 1975 جىلعى 1 قاڭتاردان كەيىن تۋعان قىزمەتكەرلەر ءۇشىن عانا جۇزە­گە اسى­رىلادى. جاڭا جىل­دىڭ قاڭ­­تارىنان باستاپ جمزج مول­­شەرلەمەسى قىزمەتكەردىڭ جا­لا­قىسىنىڭ 1,5% قۇرايدى جانە 2028 جىلعا دەيىن 1%-دان 5%-عا وسەدى. جمزج كەزەڭ-كەزەڭمەن ەنگىزۋ جۇمىس بەرۋ­شىنىڭ جۇكتەمەسىن جەڭىل­دە­تۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. جمزج ەسە­بىنەن زەينەتاقى تولەمدەرى ءومىر بويىنا تاعايىندالادى, اعىم­داعى اي ءۇشىن تولەنەدى جانە قايتىس بولعان نەمەسە قا­زاق­ستاننان تىسقارى جەرگە تۇ­­راقتى تۇرۋعا كەتكەن ايمەن قوسا ال­عاندا ەسەپتەلەدى.

جالپى, الەۋمەتتىك كودەكس بويىنشا 2023-2027 جىلدارى ەڭ تومەنگى بازالىق زەينەتاقى مولشەرىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن 54-تەن 70 پايىزعا دەيىن, ەڭ جوعارى-ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىن 100-دەن 120 پايىزعا دەيىن جەت­كىزۋ كوزدەلگەن. وسى كەزەڭدە بازالىق زەينەتاقى مول­شەرى ورتا ەسەپپەن 51 پا­يىزعا دەيىن ارتادى. وسى­لاي­شا, بازالىق زەينەتا­قى­­­­نىڭ ورتاشا مولشەرىنىڭ جىل سا­­­­يىنعى ءوسىمى شامامەن 13 پا­يىز­­­دى قۇراماق.

سونىمەن قاتار 2023 جىل­دىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ زەي­نەت­كە شىعاتىن ازاماتتار ءۇشىن ىن­تى­ماقتى زەينەتاقىنى ەسەپتەۋ ءۇشىن پايدالانىلاتىن ەڭ جو­عا­رى تابىس مولشەرى 46-دان 55 ايلىق ەسەپتىك كورسەت­كىشكە دەيىن ۇلعايتىلدى. وسى شارا­لار­دى ىسكە اسىرۋ 2025 جىلعا قا­راي ءۇش جىل ىشىندە جيىن­­تىق زەينەتاقىنى ورتا ەسەپ­پەن 27 پايىزعا – 109-دان 138 مىڭ تەڭ­گە­گە دەيىن ارت­تىرۋعا مۇم­كىن­دىك بەرەدى.

ساراپشىلاردىڭ بولجامىنا سۇيەنسەك, 2030 جىلعا قاراي قازاق­ستاندا زەينەتكەرلەر سانى 30%-عا ارتىپ, 3 ملن ادام­عا جەتەدى ەكەن.

جالپى, زەينەتكەرلەر قا­تا­رىنىڭ ارتۋىنا دەموگرا­فيا­­­­لىق ءوسىم مەن ورتاشا ءومىر ءسۇرۋ جا­سى­نىڭ ۇلعايعانى اسەر ەتىپ وتىر­عانى بەلگىلى. قالاي دەگەنمەن حا­لىقتىڭ كوبەيۋىمەن سوعان ساي ءومىر ساپاسىنىڭ دا كو­تەرىلگەنى ماڭىزدى. سول قا­تار­دان قارتتارىمىز دا تابىلىپ, ۇرپاعىنان راقات كورىپ, جەتىستىگىنە ءسۇيىنىپ, ەلگە ەس بولىپ, ارامىزدا امان-ەسەن ۇزاق جۇرگەنى جاقسى.