سالىقتى رەتتەيتىن جول
وتىرىستا قارالعان قۇجاتتاردىڭ ىشىندە اقپاراتقا قول جەتكىزۋ جانە قوعامدىق قاتىسۋ, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق شەڭبەرىندە مەديتسينالىق بۇيىمداردىڭ بىرىڭعاي قاعيداتتارى مەن قاعيدالارى تۋرالى كەلىسىم, اكۆاوسىرۋ ماسەلەلەرى, قازاقستان ۇكىمەتى مەن تۇركيا رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى اراسىنداعى حالىقارالىق قۇرامداستىرىلعان جۇك تاسىمالدارى تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ, ترانسفەرتتىك باعا بەلگىلەۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق تۋرالى شارتقا قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ قوسىلۋىنا بايلانىستى بىرنەشە قۇجاتقا ەنگىزىلگەن وزگەرىس تۋرالى حاتتاما تۋرالى زاڭ جوبالارى بار.
ترانسفەرتتىك باعاعا قاتىستى زاڭ جوباسىن پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – قارجى ءمينيسترى ەرۇلان جاماۋباەۆ تانىستىردى. ونىڭ ايتۋىنشا, قۇجات پرەزيدەنتتىڭ ترانسفەرتتىك باعا بەلگىلەۋ بويىنشا باقىلاۋدى كۇشەيتۋ جونىندەگى تاپسىرماسىنا سايكەس دايىندالىپ وتىر. سول ءۇشىن زاڭعا ءتيىستى تۇزەتۋلەردىڭ جوباسى ازىرلەنگەن. «نارىقتىق باعانى انىقتاۋ ادىستەرىن قولدانۋدى جەتىلدىرۋ كوزدەلىپ وتىر. قازىر زاڭدا نارىقتىق باعانى انىقتاۋ ءادىسىنىڭ 5 يەرارحياسى قاراستىرىلعان. مىسالى, ەگەر سالىق تولەۋشى بەسىنشى ءادىستى قولدانۋ كەرەك دەپ ساناسا, وندا ول الدىمەن الدىڭعى ءتورت ءادىستى قولدانۋ مۇمكىن ەمەستىگى تۋرالى نەگىزدەمەلەر دايىنداۋ كەرەك. وسىعان وراي حالىقارالىق مامىلەلەردىڭ سيپاتىن ەسكەرىپ, ناقتى قاي ءادىستى قولدانۋ كەرەكتىگى انىقتالادى. بۇل شەشىم سالىق تولەۋشىنىڭ دە, تەكسەرۋشىلەردىڭ دە اكىمشىلىك شىعىندارىن ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى», دەيدى مينيستر. سونىمەن قاتار نارىقتىق دياپازوندى ايقىنداۋ تەتىگىن ەنگىزۋ دە قاراستىرىلعان. بۇگىنگى كۇنى باعا دياپازونى مەن رەنتابەلدىلىك, نارىقتىق باعالاردىڭ مينيمالدى جانە ماكسيمالدى ماندەرىمەن ايقىندالادى. بۇل ناقتى باعالارعا سايكەس كەلمەۋى مۇمكىن. زاڭ جوباسىندا نەعۇرلىم ءادىل باعالاردى بەلگىلەۋ ماقساتىندا دياپازوندى تارىلتۋ ۇسىنىلعان. سونداي-اق كاپيتالدى شىعارۋعا باقىلاۋدى كۇشەيتۋ ماقساتىندا تاراپتاردىڭ ءوزارا بايلانىستىلىعىن ايقىنداۋ كەڭەيتىلەدى. كەيبىر ءىرى سالىق تولەۋشىلەر جاساندى دەلدالدىق قۇرىلىمدار قۇرادى. ولار ءوزارا بايلانىستى تاراپتار بولىپ سانالماعاندىقتان ەكسپورتتالاتىن ءونىمدى ودان ءارى ساتۋ كەزىندە تاۋەكەلدەردىڭ دەڭگەيى تومەن بولادى. وسىلاي دەگەن ول: «شيكىزات ونىمدەرىن سونداي «ەكسكليۋزيۆتى» ترەيدەرلەرگە تومەندەتىلگەن باعامەن ساتۋ فاكتىلەرى بار. بۇل رەتتە ونداي ترەيدەرلەر بويىنشا قارجىلىق ەسەپتىلىكتى الۋ مۇمكىن ەمەس. ياعني تەكسەرىلەتىن مامىلەلەر بويىنشا جەتكىلىكتى اقپاراتتىڭ بولماۋىنا بايلانىستى ەلدەن كاپيتالدى الىپ كەتۋ تاۋەكەلى تۋىنداۋى مۇمكىن. سول ءۇشىن ءوزارا بايلانىستى تاراپتار ۇعىمىن كەڭەيتۋدى ۇسىنىپ وتىرمىز. بۇدان باسقا تاۋار بيرجالارىندا جاسالعان مامىلەلەردىڭ ترانسفەرتتىك باعا بەلگىلەۋى بويىنشا باقىلاۋ جۇرگىزىلەدى», دەدى.
ال «2014 جىلعى 29 مامىرداعى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق تۋرالى شارتقا قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ قوسىلۋىنا بايلانىستى قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ 2014 جىلعى 29 مامىرداعى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق تۋرالى شارتتى, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ قۇقىعىنا كىرەتىن جەكەلەگەن حالىقارالىق شارتتاردى جانە ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق ورگاندارىنىڭ اكتىلەرىن قولدانۋى جونىندەگى جاعدايلار مەن وتپەلى ەرەجەلەر تۋرالى 2015 جىلعى 8 مامىردا قول قويىلعان حاتتاماعا وزگەرىس ەنگىزۋ تۋرالى حاتتامانى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىنا ءماجىلىستىڭ بارلىق كوميتەتى وڭ قورىتىندى بەرىپ وتىر. قۇجاتتى قاراۋ كەزىندە جۇمىس توبى مەن قارجى جانە بيۋدجەت كوميتەتىنىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىنا دا مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندار وكىلدەرى قاتىسىپ, ءوز ۇسىنىستارىن جەتكىزىپتى. حاتتامامەن قىرعىز رەسپۋبليكاسى ءۇشىن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ قۇقىعىن قۇرايتىن حالىقارالىق شارتتار مەن اكتىلەردىڭ كەدەندىك قۇقىقتىق قاتىناستاردى رەتتەيتىن تالاپتارىنا سايكەس ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ كەدەن شەكاراسىنداعى وتكىزۋ پۋنكتتەرىن جاڭعىرتۋدى جۇرگىزۋ مەرزىمىن 96 ايدان 108 ايعا دەيىن ۇزارتۋ ۇسىنىلعان.
جىلۋ ەنەرگەتيكاسىنداعى تاۋەكەلدەر
بۇدان كەيىن ادەتتەگىدەي ۇكىمەتتىڭ الدىنا الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ماڭىزدى ماسەلەلەردى شەشۋ تۋرالى ساۋالمەن شىققان دەپۋتاتتاردىڭ ايتارى كوپ بولدى. بۇل جولى ولار ەلدەگى وزەكتى دەگەن ماسەلەلەرگە قاتىستى ونعا جۋىق ساۋال جولداپ, ءوز ۇسىنىستارىن جاسادى.
دەپۋتات ەرلان سايروۆ مينيسترلەر كابينەتىنىڭ مۇشەلەرىن قاقاعان قىستا كابينەتتە وتىرا بەرمەي, حالىقتىڭ قازىرگى جاعدايىمەن تانىسىپ قايتۋعا شاقىردى. «پرەزيدەنت ۇكىمەت الدىندا ەلىمىزدىڭ تۇرعىندارىن جىلۋمەن تۇراقتى قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا ناقتى تاپسىرمالار قويدى. دەگەنمەن ءبىرىنشى اياز تۇسۋىمەن ەلىمىزدىڭ كوممۋنالدىق ينفراقۇرىلىمىنىڭ سىر بەرە باستاۋى داستۇرگە اينالىپ وتىر. راس, رەسپۋبليكا بويىنشا توزىعى جەتكەن جىلۋ ورتالىقتارى مەن ينفراقۇرىلىم 80 پايىزدان اسىپ كەتتى. ال ونىڭ كوبىن ءبىز 50 جىلدان استام ۋاقىت پايدالانىپ كەلەمىز. بۇل – قاۋىپتى جاعداي. بىلتىرعى ەكىباستۇز, ريددەر, بالقاش, كوكشەتاۋ, قاراعاندى, تەمىرتاۋ, پەتروپاۆل قالالارىنداعى اپاتتار – قوردالانعان ماسەلەلەردىڭ ايقىن كورىنىسى», دەدى ول. سوعان قاراماستان جىلىنا بۇل سالادا تەك 5-7 پايىزعا جاڭارىپ وتىرعانىن ايتا كەلىپ, بۇل ءتىپتى ەلدەگى ەسكىرۋ ءۇردىسىنىڭ ورنىن تولتىرمايدى دەپ وتىر. بۇلاي جالعاسا بەرسە, ەلدەگى جىلۋ ەنەرگەتيكاسىندا كوللاپس ورناۋى بەك مۇمكىن. ونىڭ ايتۋىنشا, شىرىگەن ترۋبا, ەسكىرگەن قازاندىق, كەڭەستىك زاماننان قالعان ناسوستاردى اۋىستىراتىن ۋاقىت ءوتىپ كەتتى. بىلتىر عانا جىلۋ سالاسىنداعى ينفراقۇرىلىمنىڭ توزۋىن ازايتۋ ماقساتىندا ارنايى 160 ميلليارد قارجى بولىنسە دە, سۋ جاڭا قۇرىلعىلار سىقىرلاعان ايازعا توتەپ بەرە الار ەمەس. «جىل باسىندا پارلامەنتتە جوعارعى اۋديتورلىق پالاتاسىنىڭ «جىلۋمەن جابدىقتاۋ سالاسى» بويىنشا قورىتىندى ەسەبىندە 100-دەن اسا ناقتى ۇسىنىس پەن جۇيەلى سىن ايتىلدى. ۇسىنىس رەتىندە بەرىلدى. بىراق سول ۇسىنىستار بويىنشا نە جاۋاپ, نە اتقارىلعان ءىستى كورمەدىك. وسىلاي ءتىزىپ كەتە بەرۋگە بولادى. سوندىقتان بۇل سالاداعى مەنەدجمەنت پەن باقىلاۋدى كۇشەيتۋ ۋاقىت كۇتتىرمەۋ كەرەك», دەدى دەپۋتات. مىسالى, بىلتىر «Amanat» پارتياسىنىڭ وكىلدەرى ەكىباستۇز حالقىنا مىڭداعان جىلىتقىش پەن جىلى كورپە تاسىپ, حالىقتى جىلىتقان. ونىڭ ايتۋىنشا, بيىل وسىنداي ولقىلىق بولماس ءۇشىن ۇكىمەت بارلىق جينالىسىن قىسقارتىپ, جىلى كابينەتتەرىنەن شىعىپ, جىلۋ ورتالىقتارىنىڭ باسى-قاسىندا باقىلاۋ جۇرگىزۋ كەرەك. ەكىنشىدەن, 2022-2023 جىلدارى مەملەكەت باسشىسىنىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىمەن بولىنگەن قاراجات ەسەبىنە قاتاڭ تالداۋ جاسالۋعا ءتيىس. ۇشىنشىدەن, وسى كۇندەرى وڭىرلەردەگى وپەراتيۆتى شتابتاردىڭ جۇمىسىن ەكى ەسەلەنگەن 24/7 رەجىمىنە كوشىرىپ, اكىمدىكتەر مەن ۇكىمەت وسى سالاداعى وڭىرلىك قاۋىپتى زونالار بويىنشا «تاۋەكەلدەر كارتاسىن» دايارلاپ, ولار بويىنشا ناقتى ماقساتتىق الگوريتم جوسپارىن دايارلاپ قويۋعا ءتيىس.
ۇلتتىق بايانداما تولىقتىرىلادى
پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى تامارا دۇيسەنوۆاعا ساۋال جولداعان دەپۋتات جۇلدىز سۇلەيمەنوۆا مەملەكەت باسشىسىنىڭ القالى جيىندا ءبىلىم ماسەلەسىنىڭ ناتيجەلەرىنە ارنايى توقتالعانىن اتاپ ءوتتى. ايتۋىنشا, وسىنداي اۋقىمدى جۇمىستىڭ ناتيجەسى سول, حالىقارالىق PISA رەيتينگى بويىنشا ەلىمىزدەگى ورتا ءبىلىمنىڭ ساپاسى ەداۋىر ارتتى.
«شىن مانىسىندە, PISA-2022 حالىقارالىق زەرتتەۋلەرىنىڭ ناتيجەلەرىنە سايكەس قازاقستاندىق وقۋشىلار ماتەماتيكالىق ساۋاتتىلىقتان 425 بالل جيناقتاپ, گرەتسيا, رۋمىنيا, ءباا وقۋشىلارىمەن تەڭ ءتۇستى. وقۋ ساۋاتتىلىعىنان 386 بالل جيناقتاپ, مالايزيا, ساۋد ارابياسى وقۋشىلارىمەن تەڭ ءبىلىم ساپاسىن كورسەتتى. جاراتىلىستانۋ باعىتىندا زەرتتەۋدىڭ 2018 جىلعى ناتيجەلەرىمەن سالىستىرعاندا كورسەتكىشتەرى +26 بالعا جوعارىلادى. باستىسى, پاندەميانىڭ سالدارىنان وەسر ەلدەرىنىڭ باسىم كوپشىلىگى ەداۋىر ءبىلىم ساپاسى بويىنشا ۇپايلارىن جوعالتسا, ەلىمىزدە العا ىلگەرىلەۋ بار ەكەندىگىن, ونىڭ ىشىندە ماتەماتيكادان 54-ورىننان 46-ورىنعا جانە جاراتىلىستانۋدان 69-ورىننان 49-ورىنعا كوتەرىلگەندىگىمىزدى اتاپ ءوتۋ قاجەت», دەي كەلە «بارشاعا قولجەتىمدى ساپالى ءبىلىم» ۇلتتىق بايانداماسىنا ءالى دە تولىقتىرۋ قاجەت ەكەنىن جەتكىزىپ, ۇسىنىس جاسادى. ونىڭ ىشىندە ارنايى شارالار جوسپارى بارلىق پەداگوگيكالىق قاۋىمداستىقپەن تالقىلانۋى شارت. كىتاپحانا جۇمىسىنىڭ جاڭا مازمۇنى مەن كىتاپحاناشىلار مارتەبەسىن ارتتىرۋ جۇمىسى جۇزەگە اسىرىلىپ, مۇعالىمدەردىڭ مارتەبەسىمەن بىرگە پەداگوگتەردىڭ كاسىبي دامۋى جانە بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋدى قولعا الۋ كەزەك كۇتتىرمەۋگە ءتيىس. سونداي-اق ءبىلىم مازمۇنىن جاساندى ينتەللەكت زامانىن تالاپتارىنا ساي وزگەرتۋگە بايلانىستى, مەملەكەتتىك جالپىعا مىندەتتى ءبىلىم بەرۋ ستاندارتتارىنا وزگەرىس ەنگىزۋ مەن وقۋشىلاردىڭ وقۋ جەتىستىكتەرىن مونيتورينگىلەۋگە – تاۋەلسىز سىرتقى باعالاۋ رەتىندە ءتيىستى قاراجات ءبولىنىپ, ونىڭ ساپالى, ءادىل, اشىق وتۋىنە مينيسترلىك ناقتى شارالار قابىلداۋ ماڭىزدىلىعىنا ەرەكشە توقتالدى.
جەكە دەرەك قۇپيا ما؟
ينتەرنەتپەن قاتار دامىپ جاتقان ونلاين الاياقتىققا الاڭداۋشىلىق بىلدىرگەن دەپۋتات دانيار قاسقاراۋوۆ ىشكى ىستەر, تسيفرلىق دامۋ جانە ادىلەت مينيسترلەرىنە ساۋال جولدادى. ينتەرنەت الاياقتارعا قانشا جەردەن توسقاۋىل قويىلعانىمەن, ولاردىڭ ايلاسى اسىپ تۇرعانىن ايتقان ول: «مىسالى, ءارتۇرلى تەلەگرامم چاتتار ارقىلى قوماقتى اقشا تابىڭىز دەپ ۇيدە وتىرعان تالاي انالاردى الداپ جاتىر. ىشكى ىستەر مينيسترلىگىمەن قىلمىستىق ىستەر قوزعالادى, بىراق الاياقتىڭ ءوزىن تابۋ مۇمكىن ەمەس. سوڭعى اقپاراتتارعا سايكەس توعىز ايدا ەلىمىزدە 15 مىڭ ينتەرنەت الاياقتىق تىركەلىپتى. ونىڭ ىشىندە 3 مىڭنان استامى رەسمي بانكتەردىڭ اتىن جامىلىپ ازاماتتاردى الداعان. وسى جەردە ناقتى ساۋال تۋىندايدى. وزدەرىنىڭ قۇرىعىنا تۇسىرەتىن الاياقتار ازاماتتاردىڭ جەكە دەرەكتەرىن, تەلەفون نومىرلەرىن قايدان الادى؟ ولارعا بۇل دەرەكتەردى كىم بەرەدى؟ قانشا جەردەن ادامداردىڭ جەكە دەرەكتەرىن زاڭمەن قورعاپ, ونىڭ تارالۋىن شەكتەسەك تە الاياقتار توقتايتىن ەمەس. جەكە دەرەكتەر ەشكىمگە قۇپيا بولماي تۇر», دەدى.
دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, جاقىندا ءبىر تانىسى جەكە كومپانياسىن اشىپ, قۇجاتتارىن Egov ەلەكتروندى ۇكىمەتى ارقىلى تىركەتكەن. بۇل ۇدەرىس ەشكىمنىڭ قاتىسۋىنسىز, تەك پورتالدا جاسالعان. دەگەنمەن سول كۇنى وعان ءۇش بىردەي بانكتەن قوڭىراۋ شالىپ, ارنايى ەسەپتىك شوت اشۋعا ۇسىنىس تۇسكەن. ەرتەسى كۇنى زاڭگەرلىك-بۋحگالتەرلىك قىزمەت كورسەتەتىن جەكە كومپانيا وكىلدەرى حابارلاسىپ, ءوز قىزمەتتەرىن ۇسىنعان. ەڭ سوراقىسى, جەكە تاكسوپارك وكىلدەرى تىنىمسىز حابارلاسىپ, كولىك قىزمەتىن ۇسىنىپتى. «بۇل مەكەمەلەر جاڭادان سەرىكتەستىك قۇرىلعانىن, ونىڭ باسشىسى كىم ەكەنىن جانە كەشە عانا رەسمي تىركەلگەن كاسىپكەردىڭ جەكە ۇيالى تەلەفون ءنومىرىن قايدان الىپ وتىر؟ بۋحگالتەرلىك كومپانيالار مەن تاكسوپارك وكىلدەرىنىڭ قولىنا تۇسكەن اقپارات الاياقتاردا دا جوق دەگەنگە كەپىلدىك بار ما؟ ياعني ءبىزدىڭ جاساعان جۇمىستارىمىزدىڭ ناتيجەسىز ەكەنى ايقىن كورىنىپ تۇر. بۇل ماسەلە بويىنشا دەر كەزىندە شارا قابىلداۋلارىڭىزدى سۇرايمىز. جەكە دەرەكتەردى قورعاي الماساق, ەلدى قالاي قورعايمىز؟», دەگەن الاڭداۋشىلىعىن ءبىلدىردى.
