سۋرەتتى تۇسىرگەن – نۇرمانبەت قيزات ۇلى
ەرلىك جاسايمىن دەپ ويلاپپىن با؟..
– ول كەزدە مەن ەرلىك جاسايىن دەپ ويلادى دەيسىڭ بە؟ بىراق قورىققان جوقپىن, اۋىرىپ قالامىن دەسەم, جاڭبىر ارالاس قار توپەلەگەن ىزعارلى جەلتوقساندا سىرت كيىمىمدى شەشىپ, سۋعا قويىپ كەتەم بە؟ ىلەنىڭ ار جاعىندا دا, بەر جاعىندا دا قاراقۇرىم ەل قاپتاپ تۇردى. ەشكىمنىڭ جۇرەگى داۋالاپ سۋعا تۇسكەن جوق. بالالار شىرقىراپ جىلاعاندا ادامنىڭ جانى شىعىپ كەتە جازدايدى ەكەن...
بەيسەتاي اعانىڭ ەش بۇكپەسىز شىن جۇرەكتەن ايتقان ءسوزى: «ەرلىك جاسايىن دەپ ويلادى دەيسىڭ بە؟» بىراق ول ەرلىك جاساعان. ەرلىك بولعاندا قانداي, تەڭدەسسىز ەرلىك! ءيا-ءا... شىرىلداعان اتا-انا قايىق اۋدارىلىپ كوز الدىندا وزەنگە اعىپ بارا جاتقان بالالارىنا قولۇشىن بەرە الماعان عوي...
اۋداندىق كىتاپحانانىڭ فويەسىندە مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ بىرەۋلەرى قالىڭ قاتتى قاعازدان جاسالعان قايىققا ىركەس-تىركەس وتىرىپ, بىرەۋلەرى التى قۇلاش كوك ماتانى قايىقتىڭ بۇيىرىنەن جەلپىلدەتىپ سەڭ كوشكەن وزەننىڭ كورىنىسىن جاساپ قىم-قۋىت ارەكەتتە. بۇرىشتاعى دىبىس كولونكاسىنان ۇسكىرىك جەلدىڭ, شىلپىلداعان وزەن اعىسىنىڭ, بالالاردىڭ داۋىسى ەستىلەدى... كەنەت, قايىق اۋدارىلىپ, ۋ-شۋ باستالدى... شام جارتىلاي ءوشىرىلىپ, كەش قاراڭعىلىعىن ءبىلدىردى. ۇمىر-جۇمار, قاراڭ-كۇرەڭ... «قۇتقارىڭدار! اپا-ا!.. ما-ما-ا! قۇتقارىڭدار!.. ۆوۆا, كومەكتەس!..» جىلاعان قىز داۋىسى. كىشكەنتاي اكتەرلەردىڭ ءوز رولدەرىن سونشالىقتى نانىمدى سومداعانى, بەيسەتاي اعا قالتاسىنان بەت ورامالىن الىپ, كوزىنىڭ جاسىن ءسۇرتتى.
– اينالايىندار-اي, كوزىمنەن جاس شىعاردى عوي... اناۋ ايقايلاپ «ۆوۆا!..» دەپ جىلاعان قىزدىڭ زىڭگىتتەي ەكى اعاسى سول كەزدە جاعادا تۇرعان, كەڭشاردىڭ گاراجىندا بىرگە جۇمىس ىستەيمىز, بالا كەزدەن بىرگە وسكەنبىز. ەكەۋىنىڭ دە سۋعا سەكىرۋگە ءداتى جەتپەگەن... جەلتوقساندا كەش تەز تۇسەدى. توپەلەي قار جاۋىپ, اياق استىنا جەل كوتەرىلىپ, وزەن بەتىندە ءبىر اپتا بۇرىن قاتىپ, سول كۇنى مورت-مورت سىنعان سەڭ كوشكىنى جۇرە باستادى. قايىقتىڭ ورتا جولدا اۋدارىلعانىن ءوز كوزىمەن كورگەن جاعاداعى جۇرتتىڭ زارەسى ۇشىپ, قورقىپ كەتكەن دە...
ول كەزدە بەيسەتاي اعامىز 34 جاستا ەكەن. قۇلاشتاي ءجۇزىپ ايقاي-شۋدىڭ ورتاسىنا جەتكەن كۇيدە الدىمەن توڭكەرىلگەن قايىقتى اۋدارىپ ورنىنا قويادى دا, ونى جانۇشىرعان قايىقشىعا ۇستاتىپ, ءوزى تارىداي شاشىراعان بالالاردى ءبىر-بىرلەپ قايىققا يكەمدەپ جەتكىزىپ, جانتالاسا ءجۇزىپ ءجۇرىپ جينايدى. ون بەس بالانىڭ 12-ءسىن جينايدى, ۇشەۋىن اعىس الىپ كەتەدى...
– ۇرەيى ۇشقان بالالاردىڭ بىرەۋى شاشىمنان, بىرەۋى قولىمنان, بىرەۋى اياعىمنان تاس قىپ ۇستاپ, جابىسىپ قالعان. مەنىڭ ءوزىم سۋعا كەتىپ قالۋىم مۇمكىن, قۇدايدىڭ قۇدىرەتى عوي, اتا-بابالارىمنىڭ ارۋاعى دەمەگەنى شىعار, ايتەۋىر, جۇلقىنىپ ءجۇزىپ ءجۇرىپ قايىقتى تولتىردىم... سودان قايىقتى سۇيرەي-مۇيرەي جاعاعا ۇمتىلدىم.
«سەرەيىپ قاتىپ قالعام...»
بالالارىنا قولى جەتىپ اسىعىس كۇيدە ءۇيدى-ۇيىنە تاراعان اتا-انا ەسىن جيىپ, ءوز-وزىنە كەلگەن سوڭ بارىپ قۇتقارۋشى بەيسەتايدى ىزدەمەي مە؟ سويتسە, ابدەن قالجىراعان بەيسەتاي كيىمىن دە كيىپ ۇلگەرە الماي, ەسىنەن تانىپ, جاعاداعى شوق سەكسەۋىلدىڭ تۇبىندە سەرەيىپ جاتىر دەيدى. ماشيناسىن الدەكىم ءمىنىپ كورشى اۋىلدان كومەك سۇراۋعا كەتىپتى... دەنە يىلمەيدى, مۇز بوپ قاتىپ قالعان. جۇرت جيىلىپ, جۇگىرىپ ءجۇرىپ بەيسەتايدى بورەنە اعاش كوتەرگەندەي قىلىپ ۇيىنە جەتكىزەدى.
– ايەلىم ەكى بالامەن ارعى بەتتەگى توركىنىنە كەتكەن. «كۇن بۇزىلىپ تۇر. اشىلسىن, سول كەزدە قايتارسىڭدار» دەپ تەلەفونمەن ءوزىم سالەم ايتقام. ايتپەسە, سول كۇنى جولعا شىقسا, ەكى ورتاعا جۇرەتىن جالعىز قايىق, قۇداي بىلەدى اقىرى نە بولارىن... ۇيدەگى جالعىز انام سۇڭگى مۇزداي قاتىپ قالعان, نە دەم جوق, نە قيمىل جوق بالاسىن كورگەن بويدا, بوتاداي بوزداپ, ەسى كىرەلى-شىعالى جۇگىرىپ ءجۇرىپ, كورشىمىزدى شاقىرتادى... مەنى «كوز جۇمدىعا» ساناعان كورشىمىز جۇنىسبەك اتا, مولدالىعى بار ەدى, دارىگەرلەردىڭ رەزىڭكە قاپشىعىنا ىستىق سۋ قۇيىپ اكەل دەيدى اپاما. اللا تاعالانىڭ قۇدىرەتى عوي ابدىراپ ەسسىز جۇرگەن انام الگى «گرەلكىنىڭ» اۋزىن دا جاپپاعان, اقساقال ونى قولىنا الا بەرىپ قايناپ تۇرعان ىستىق سۋدى مەنىڭ ۇستىمە «قولقىلداتىپ» قوتارىپ الادى... دەنەم ء«دىر» ەتىپ, قايناق سۋدان ء«تىرىلىپ كەتىپپىن...» سودان 23 كۇن ۇيدە جاتتىم. قويدىڭ قۇيرىعى مەن سورپاسى جانىمدى الىپ قالعان.
بولعان وقيعانىڭ ەرتەسىنە كۇللى اۋدان تىك تۇرىپ, 12 بالانى ارنايى تىكۇشاقپەن الماتىداعى ەڭ ۇلكەن ەمحاناعا الىپ كەتەدى. ەسىن ءالى جيىپ ۇلگەرمەگەن بەيسەتاي داۋرەنبەكوۆ «ۇيدە انام جالعىز, ايەلىم, بالا-شاعام توركىنىنەن كەلگەن سوڭ بارايىن...» دەپ ۇيدە قالادى. ءوز-وزىنە كەلىپ, اياعىنا تۇرعان كۇنىن كۇتىپ وتىرعان ەكەن نۇسقاۋشىلار «باقاناستىڭ باتىرىنىڭ» اياق-قولىن جەرگە تيگىزبەي تۋرا سول كۇنى اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءزاۋلىم عيماراتىنا جەتكىزەدى.
– اۋداننىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بەكبولات تۇرىسجانوۆ دەگەن قاتال كىسى ەكەن, پارتيا كوميتەتىنىڭ بيۋروسىندا اۋداننىڭ كۇللى باسشىسىن تىك تۇرعىزىپ قويىپ «بۇيرالادى-اي» كەپ. الدىمەن ماعان العىس ايتتى. مەن كەڭشار ديرەكتورىنىڭ تاپسىرماسىمەن ەكى كىسىنى ارعى بەتتەن – ءۇشجارمادان كەلەتىن قايىققا مىنگىزۋ ءۇشىن جاعاعا جەتكىزگەم سول كۇنى. سولاردىڭ ءبىرى سوت, ەكىنشىسى ىشكى ىستەر ءبولىمىنىڭ قىزمەتكەرى ەكەن. حاتشى ەكەۋىنە «پارتبيلەتتەرىڭدى ۇستەلگە قويىڭدار. وزدەرىڭدەي جاپ-جاس جىگىت, ناعىز كوممۋنيست داۋرەنبەكوۆ ويلانباي سۋعا ءتۇستى. سەندەر تۇسكەندە الگى ءۇش بالا دا امان قالار ەدى» دەپ ايقايلادى. ول ەكى بايعۇستا جازىق جوق. ءبىرىنىڭ سۋدان شوشيتىن كەسەلى بار دەگەن دارىگەرلىك انىقتاماسى بولسا, ەكىنشىسى, اعىسى قاتتى, ارناسى كەڭ وزەندە ءجۇزىپ كورمەگەنىن ايتىپ جىلامسىرادى. ال ولارعا قاراعاندا مەن ىلەنىڭ اعىسىنا قارسى ءجۇزىپ, وسكەنمىن عوي ەندى... – دەگەن ەدى بەيسەتاي اعا سول كۇنگى ايرىقشا «بيۋرونى» ەسكە الىپ.
ەكى اپتادان سوڭ الماتىدان ارنايى وكىل كەلىپ قۇتقارۋشى بەيسەتاي داۋرەنبەكوۆتىڭ قولىنا سوچي كۋرورتىندا دەمالاتىن جولداماسىن ۇستاتىپ, قالتاسىنا 24 كۇنگە جەتەرلىك پۇل سالىپ, ۇشاققا وتىرعىزادى.
سوچيدە قۇرمەتكە بولەنگەن باتىر
ءسوچيدىڭ ەڭ تاماشا دەمالىس ورنىنداعى العاشقى 4-5 كۇن ەلەۋسىز وتكەن. ءبىر كۇنى ءتۇس اۋا جاس شامالارى تەتە وزبەك, تاجىك جانە ءوزىمىزدىڭ ماڭعىستاۋدان بارعان جىگىت – بارلىعى ءتورت جىگىت ادەتتەگىدەي كۋرورتتىڭ كىتاپحاناسىندا «ساۋات اشىپ» وتىرماي ما؟
كەنەت, «پراۆدا» گازەتىن وقىپ وتىرعان وزبەك جىگىتى «و, مىنا قارا, مىنا قارا... قازاقستاندا ءبىر جىگىت وزەنگە اعىپ بارا جاتقان 12 بالانى اجالدان قۇتقارىپ الىپتى... قىستىڭ كۇنى... وي, ناعىز جىگىت, وي جىگىت!..» دەيدى. ءبارى جاپا-تارماعاي «پراۆداعا» ۇمتىلادى. گازەتكە كوز جۇگىرتكەن بەيسەتاي داۋرەنبەكوۆتە بوتەن وي جوق, «وي, مىناۋ مەن عوي...» دەيدى تاڭدانىسپەن. الگى ءۇش دوس گازەتتى قولدارىنا ۇستاپ, توتەلەپ كۋرورتتىڭ ديرەكتورىنا تارتادى. بەيسەتايدىڭ «ە, نەعىلاسىڭدار, كەرەگى جوق, وتكەن ءىس قوي...» دەگەنىنە قاراماعان. قازاقستاننان كەلگەن باتىرعا تەڭدەسسىز قۇرمەت كورسەتۋ سول كۇننەن باستالادى دا كەتەدى.
– كۇندە كەزدەسۋ, كۇندە ماقتاۋ ءسوز... ءتىپتى جەرگىلىكتى گازەتتەردەن جۋرناليستەر كەلىپ قايتا-قايتا سۇحبات تا الدى. قانداي جيىن بولسا, مەنى دەرەۋ «بۇل جىگىت تە باتىر» دەپ, كسرو-نىڭ ءار بۇرىشىنان كەلگەن كەڭەس وداعىنىڭ باتىرلارىمەن, سوتسياليستىك ەڭبەك ەرلەرىمەن توردە قاتار وتىرعىزادى. سونىمەن, كۇللى دەمالۋشىلاردىڭ نازارى مەندە... قوياتىندارى ءبىر-اق سۇراق: «قالاي ەرلىك جاسادىڭىز؟» مەن ايتامىن: «ويلانۋعا ۋاقىتىم بولمادى, قار بوراپ تۇر, جەل كوتەرىلدى, قايىق كوز الدىمىزدا اۋدارىلدى, بالالار شىرىلداپ سۋدا اعىپ بارادى. شەشىندىم دە, سەكىردىم...» قىسقاسى, 24 كۇن دەمالىستىڭ سالتاناتپەن قالاي وتكەنىن سەزبەي قالدىم. قايتار كۇنى كۇللى كۋرورت اياعىنان تىك تۇرىپ, ء«بىزدىڭ باتىرىمىز, ءبىزدىڭ باتىرىمىز» – دەپ ۇزاق قول شاپالاقتاپ, مۋزىكامەن شىعارىپ سالدى. ول ءبىر عاجاپ, ۇمىتىلماس كۇندەر ەندى... – دەپ, كوپ كۇلمەيتىن بەيسەتاي اعا وسى جولى جايدارلانا ءبىر ك ۇلىپ, ەستەلىكتەردى ەسكە الىپ جاتتى.
– ون ەكى بالانى اجالدان امان الىپ قالۋ شىنىندا دا ەرلىك, سىزگە سول كەزدە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن بەرۋ كەرەك ەدى عوي! – دەيمىن اعامىزعا.
– العاشىندا «باتىر» اتاعى بەرىلەدى ەكەن, سونداي اتاققا ۇسىنىپتى دەگەن سوزدەر شىققان! كەيىن كسرو ۇكىمەتى «قۇرمەت بەلگىسى» وردەنىمەن شەكتەلدى. ءوز باسىم «التىن جۇلدىزدى» ويلايتىنداي حالدە بولعانىم دا جوق. ونىڭ ۇستىنە ء«تورت ۇلتتىڭ وكىلدەرىن قۇرايتىن قايىقتاعى اپاتقا ۇشىراعان بالالاردىڭ سۋعا كەتكەن ۇشەۋى ۇلى ورىس حالقىنىڭ وكىلدەرى ەكەن. سوندىقتان باتىرلىققا دەگەن ۇسىنىستى ۇكىمەت قولداماپتى-مىس» دەگەندى ءوز قۇلاعىممەن ەستىدىم. اينالايىندار-اۋ, انانداي جانۇشىرعان الاساپىراندا, قاراڭعى تۇسە باستاعان كەز... مەن ءوز بالامدى دا تانىمايتىن ەدىم, قولىما ىلىنگەنىن قايىققا يكەمدەپ سالا بەردىم, سالا بەردىم دە قايىقتى اسىعىس جاعاعا سۇيرەدىم. اۋدان قۇرمەتتەدى, وبلىس قۇرمەتتەدى. سوچيدەگى جاعدايدى جاڭا ايتتىم! كەڭەس وداعىنىڭ بارلىق بۇرىشىنان مەكتەپتەردەن – بالالاردان سۇيسىنگەن, مەنى ماقتان تۇتاتىندارى تۋرالى حاتتار ەسەپسىز كەلىپ تۇردى. ەلىم وسى كۇنگە دەيىن قۇرمەتتەيدى. قاجەت ەتسەڭ, ايتايىن, مەنىڭ قۇتقارعانىم – 2 چەشەن, 3 ۋكراين, 4 ورىس, پولياگى بار, قالعاندارى قازاق بالالارى... مەن – شوفەر, بۋلىگا مەن اعايىندى ياششەنكولار – ۆولوديا, الەكسەي, ستەپان سلەسارلار, گاراجدا وتىرىپ ءبارىمىز ەڭكىلدەپ, تالاي جىلادىق. نە وزدەرى قارىنداستارى ءۇشىن ىلەگە سەكىرىپ تۇسە الماعان, نە مەنى قۇتقارمادىڭ دەپ كىنالاي المايدى... وي, باسقا بەرمەسىن مۇنداي قاسىرەتتى؟ قايىقشى ۆاسيا بازارنوۆ دەگەن كىسى ەدى, جەكە موتورلى قايىعىمەن ادام باسىنا ءبىر سومنان الىپ ءارلى-بەرلى جولاۋشى تاسىمالدايتىن... ونى ءۇش جىلعا سوتتادى.
ىلەنىڭ تولقىنىنا قاراي المايمىن...
...سول كەزدە ايداربەك تەگىسباەۆ پەن سەرگەي پروتسەنكو ءبىرىنشى سىنىپتا وقيتىن. ولارعا «ەكىنشى ءومىر سىيلاعان اكەلەرى» بەيسەتاي داۋرەنبەكوۆتى ورتاعا الىپ, ءبارىمىز ايتۋلى وقيعا بولعان جاعالاۋعا كەلدىك.
– وسى وزەننىڭ بەتىنە, تولقىنىنا قاراي المايمىن, – دەپ ءبىر كۇرسىنگەن بەيسەتاي اعا سوندا, – قايىقتان قۇلاعان الگى ءۇش بالا دەيسىز بە, بۇل ىلەنىڭ اعىسى تالاي ادامنىڭ وبالىنا قالدى عوي, تالاي ادامنىڭ ءومىرىن ءۇزدى. كەيىن كوكتەمدە سەڭ بۇزىلعاندا الگى ءۇش بالانىڭ ءبىرى تابىلدى, اپالى-ءسىڭلىلى ەكى قىز ءىز-ءتۇزسىز كەتتى... توتەلەپ كەلسە وت پەن سۋدىڭ كەساپاتىنان ەشكىم قۇتىلماعان, – دەگەن-ءدى اينالاعا ويلانا كوز تاستاپ.
سەرگەي قازاقشا تازا, انىق سويلەيدى.
– بەيسەتاي اعاما باتىر اتاعىن بەرمەسە دە ناعىز باتىر, ءبىزدىڭ ەكىنشى اكەمىز. سول جولى مەنىڭ اپكەم ۆاليا دا قۇتقارىلدى عوي, قىسقاسى, ول كىسى ءبىزدىڭ اۋلەتكە ءومىر سىيلادى... ءوزىمنىڭ بالالارىم دا ەرجەتىپ قالدى. ولار مەنىڭ ماڭگى-باقي كىمگە قارىزدار ەكەنىمدى ەش ۇمىتپايدى.
– بەيسەتاي اعانىڭ پالتومنىڭ جاعاسىنان قارۋلى قولىمەن ءىلىپ الىپ قايىقتىڭ ەرنەۋىنەن اسىرىپ تاستاعانى ەسىمدە... موتوردان تاس قىپ ۇستاي الدىم. گازەتتەردەن وقيمىز, سۋدان ەكى ادامدى قۇتقارعانعا باتىر بەرىپ جاتىر دەگەندى. ءبىزدىڭ بەيسەتاي اعامىز 12 بالانى قۇتقاردى. بىراق باتىر اتاعىن بەرمەدى. ەگەر سول كۇنى جاعالاۋدا بەيسەتاي اعا بولماسا, شە... ويلانىپ كورىڭىزشى, – دەيدى ايداربەك.
ايداربەك پەن سەرگەي سۋ شايعان ىلەنىڭ جاعاسىندا تۇرىپ, وتكەن كۇندى قينالا ەسكە الدى. سول كۇنى ءۇشجارما ينتەرناتىندا وقيتىن بالالار ادام تاسىمالداۋشى جالعىز قايىقتى كەشكە دەيىن كۇتكەن ەكەن. ينتەرناتتا بۇلاردان باسقا اقكول, كوكتال, كولجيدە اۋىلدارىنىڭ دا بالالارى وقيتىن. كۇن جەكسەنبى. ەرتەسىنە وسى موتورلى قايىقپەن كەرى قايتۋ كەرەك. «ەكى رەيس جاسايىن» دەگەن قايىقشى بازارنوۆتىڭ سوزىنە بالا ەمەس پە, ۇيلەرىنە اسىققان وقۋشىلار شۋىلداپ, قۇلاق اسپاعان. ۇلكەندەر جاعى بالالارعا ەسكەرتۋ جاساپ, سەس كورسەتپەگەن. جاڭبىر ارالاس قار جاۋعان, –20 گرادۋس اياز. جەل كوتەرىلگەن, سەڭ جۇرگەن.
...بەيسەتاي اعانىڭ ۇيىنە الماتىدان, نوۆوسىبىردەن, ماحاچكالادان, كراسنودار مەن كراسنوياردان ءوزى قۇتقارعان بالالار مەن ولاردىڭ ۇرپاقتارىنان قۇتتىقتاۋلار وسى كۇنگە دەيىن ەش ءۇزىلىسسىز كەلىپ جاتادى... جىل سايىن 18 جەلتوقسان كۇنى.
ەرلىكتىڭ تەگى بولا ما؟..
ءيا, ەرلىكتىڭ دە شىعۋ تەگى بولادى ەكەن... اتى بۇكىل كەڭەس وداعىنا جايىلعان قۇتقارۋشى بەيسەتاي داۋرەنبەكوۆتىڭ ءومىر تاريحىن زەردەلەپ, زەيىن سالىپ, كوڭىل قويار بولساڭىز تاڭعاجايىپ تاريحي دەرەكتەرگە قانىعاسىز! قادىرمەندى قاريا وزىنە حالىق بەرگەن «باقاناس باتىرى» اتاعىن 46 جىل بويى داق سالماي, قىلاۋ تۇسىرمەي ارقالادى. بالقاش اۋدانىنىڭ ارالتوبە اۋىلىندا باقۋات ءومىر ءسۇردى. اتا-باباسىنان قالعان, ءوزى ايتاتىنداي, قارا مىلتىق پەن قارا قاقپاندى ەرمەك ەتتى. ايتپاقشى, بۇگىنگى اڭشىلاردىڭ وزىنە تاڭسىق كورىنەتىن ءداۋىر جالعاستىرعان سول شويىننان قۇيىلعان قارا قاپاننىڭ تىستەۋىك اۋزىن ەكىنىڭ ءبىرى «كۇشەنگەنمەن» اشا المايتىنىنا كۋا بولعانىمىز بار... ىلە وزەنىنىڭ ساعاسىنداعى قالىڭ قامىستا كادىمگى جولبارىستىڭ جورتقانى, ونىڭ كيەلى حايۋانعا كيەلى مەكەن بولعانى تۋرالى دا سول جولى بەيسەتاي اعادان ەستىگەن ەدىم. بەيسەكەڭ اعامىزدىڭ اتاسى جاڭادان قۇرىلعان كەڭەس وكىمەتىنىڭ حايۋاناتتار پاركىنە بالقاش جولبارىسىنىڭ ەكى كۇشىگىن سىيلاپ, سىياقى العان. جولبارىس اۋلاۋدا اتاسىنىڭ ءوز ءتاسىلى بولعان!..
قوقىشباي ەسىمدى ەندى ءبىر اتاسى تۋرالى اڭىز ءتىپتى قىزىق... الگى كىتاپحاناداعى سالتانات كەزىندە (2014 جىل) ءسوز سويلەگەن اۋداندىق ءماسليحاتتىڭ سول كەزدەگى جاۋاپتى حاتشىسى, بەلگىلى جۋرناليست مارات قاشقىمباەۆ: «بەيسەكەڭ اعامىزدىڭ ءبىر اتاسى قوقىشباي بابامىز ىلەنىڭ ەڭ اعىسى قاتتى يىرىمىنەن ەكى قولىمەن باس ۇستاعان كۇيى ونى ءمۇجىپ, اياعىمەن-اق ءجۇزىپ وتەدى ەكەن دەگەن اڭىز شىندىققا جاقىن. ىلەنىڭ جاعاسىن بالىقشا جۇزگەن كىسىلەر عانا مەكەندەگەن...» دەگەن ەدى.
...ەكى-ءۇش جاسار كەزى ەكەن. جىڭعىلدىڭ اراسىندا ەشكى-لاقتىڭ سوڭىنا ەرگەن جالاڭ-اياق, جالاڭبۇت بالا ءىزىم-قايىم جوعالىپ, شاعىن اۋىلدى دۇرلىكتىرەدى. ءبىر ءتۇن ىزدەيدى, ءبىر كۇن ىزدەيدى. سوعىس باستالعان. جۇرتتىڭ ءبارى مايدان ءۇشىن ەڭبەكتە. قولى بوس جۇرگەن ادام جوق. تاڭ قىلاڭ بەرە بورپىلداق توپىراقتى باسىپ جۇرگەن بالانىڭ ىزىنە تۇسەدى ءىز كەسۋشىلەر. ول كەزدە اققول اۋىلىندا تۇراتىن ادام دا كوپ ەمەس ەكەن. ءىز جول بويىنداعى قۇدىققا الىپ كەلەدى. ىزدەۋشى توپ «بالا ءوز سۋرەتىن كورەم دەپ قۇلاپ كەتتى مە؟» دەپ, قۇدىقتى ءسۇزىپ شىعادى. جوق.
– سودان... كۇن-ءتۇن قاتپاي شارۋادا جۇرگەن اكەمدى شاقىرتقان. اۋىلداعىلاردىڭ شاپشاڭى سول كىسى بولعان دەگەندى كەيىن تالاي ەستىدىم! جانۇشىرعان اكەم توڭىرەكتى تۇگەل شارلاپ مەنىڭ شىعىسقا بەت العان ءىزىمدى تابادى. تۇپ-تۋرا زيراتتاعى الدابەرگەن اتامىزدىڭ كۇمبەزىنە كىرىپپىن. بورپىلداق توپىراقتاعى بالانىڭ ىزىنەن كەيىنگى تۇسكەن ەكى قاسقىردىڭ ءىزىن كورگەندە ىزدەۋشى جۇرت بىردەن «ويبۇي, قاسقىر جەپ قويدىعا» توقتايدى. ەكى قورقاۋ دا مەنىڭ ىزىممەن كۇمبەزگە كىرگەن... مىنا قىزىقتى قاراڭىز, ىشتە جالاڭ اياق, جالاڭ بۇت, تىرجالاڭاش ءابدان قالجىراعان مەن تاستاي قاتىپ ۇيىقتاپ جاتىپپىن. شەشەمنىڭ ايتۋىنشا, ەمشەكتەن شىقپاعان كەزىم ەكەن...
ماعان ويلانا ءبىر كوز تاستاعان باتىر اعا كەنەت: «دەنى ماما-قاسقىر جارىقتىق ءتىلى شىقپاعان بالاعا تيىسپەيدى ەكەن دەگەندى ەستيتىنبىز. مەنىڭ بىلدىرلاپ سويلەپ جۇرگەن كەزىم ەكەن. نە بولعانىن, باسىمنان نە وتكەنىن ايتىپ بەرە الماپپىن. بىراق ابدەن قورقىپ قالعان ەكەنسىڭ دەيتىن. بالانى قاسقىر ەمىزىپتى دەگەندى كىتاپتاردان وقىعانمىن» دەپ بارىپ, ءبىر توقتاعان. تەڭدەسى جوق جاسالىنعان ەرلىكتىڭ نەگىزى وسىناۋ اڭىز تەكتەس اڭگىمەلەردە جاتقان جوق پا ەكەن دەپ مەنىڭ دە تاڭدانعانىم راس سوندا...
* * *
2018 جىلى 3 قازاندا ەرلىگى باعالانباعان حالىق باتىرى بەيسەتاي داۋرەنبەكوۆ 80 جاسىندا دۇنيەدەن ءوتتى. ارالتوبەدە جەرلەندى. ەرلىك يەسى تۋرالى ەڭ العاش باق-تا تەبىرەنە, توگىلدىرىپ ەسسە جازعان بەلگىلى اقىن ءارى جۋرناليست ءنۇسىپباي ءابدىراحيم حالىق باتىرىنىڭ قابىر تاسىنا مىناداي ەپيتافيا جازدى:
اق جانىمەن اقتارىلا كۇلەتىن,
جۇرتتىڭ ءبارىن باۋىر ساناپ جۇرەتىن.
ۇرپاق ءۇشىن ولىمگە باس تىگەتىن
جاتىر مۇندا بەيبىت كۇننىڭ باتىرى
ءومىردى ۇلكەن جۇرەگىمەن سۇيەتىن!
ەرلىگىنە ەلى باسىن يەتىن,
اقشا قارداي كىر شالماعان نيەتىن,
يماندى بول, ارداعىم!
ال مەنىڭ ەسىمدە... مەنىڭ ەسىمدە «قاسيەتىڭنەن اينالايىن ديماش اعا ءبىزدىڭ اۋدانعا ءۇش رەت كەلدى, سودان وسى اۋماقتان كوپىر سالىپ بەرىپ كەتتى. ويتكەنى ول كىسى وسىنداعى وتكەن قايعىلى وقيعادان ابدەن حاباردار ەدى. حالىق كەيىن وعان «دىنمۇحامەد قوناەۆ اتىنداعى كوپىر» دەگەن اتاق بەردى. مەنىڭ جاساعان ەرلىگىمنىڭ وتەۋى – وسى كوپىر!» دەگەن بەيسەتاي اعانىڭ ءبىر اۋىز ءسوزى قالىپتى...
تالعات ءسۇيىنباي,
جۋرناليست
الماتى
