جاقىپ اسانوۆ,
سەنات توراعاسىنىڭ ورىنباسارى:
– ازاماتتاردىڭ قۇقىعى مەن بوستاندىعىن قورعاۋ تاقىرىبى كۇن تارتىبىنەن تۇسپەيتىن بولدى. ارينە, بۇل وتە ماڭىزدى. ادام قۇقىعى تۋرالى ايتپاس بۇرىن ەكى وقيعانى مىسال رەتىندە كەلتىرەيىن. ءبىز نازارىمىزدى قايدا بۇرۋىمىز قاجەت؟ قازىرگى قوعامدا ادامدار قىزىعۋشىلىقتارى مەن مۇددەسىن كىمگە ايتقىسى كەلەدى؟ وسىنداي ساتتە كىم كومەك قولىن ۇسىنۋعا مىندەتتى؟ قوعامنىڭ كوڭىل كۇيى كىمگە بايلانىستى وزگەرىسكە ۇشىرايدى؟ بۇل – شەنەۋنىكتەر, كۇشتىك قۇرىلىمداردىڭ قىزمەتكەرلەرى, سۋديالار, ادۆوكاتتار مەن زاڭگەرلەر, تاعىسىن تاعى. قازاقستاندا ولاردىڭ سانى كەم دەگەندە 200 مىڭ. ولار مەملەكەتتىك جانە جەكەمەنشىك قۇرىلىمداردا دا بار. ولار دا وزدىگىنشە ەرەجە شىعارىپ, قاتەلىكتى تۇزەتكىسى, كىمنىڭ دۇرىس نەمەسە كىمنىڭ بۇرىس ەكەنىن دالەلدەگىسى كەلەدى. ءدال وسى تۇستا «ال ولاردىڭ ءوزى وسى جەرگە قالاي جانە قانداي جولمەن كەلدى؟» دەگەن سۇراق تۋىندايدى. ونىڭ جاۋابىن ءۇش وقيعا ارقىلى جەتكىزەيىن.
ەكى اپتا بۇرىن قىتايدىڭ 237 قالاسىندا مەملەكەتتىك قىزمەتكە ەمتيحان تاپسىرىلدى. قىرىق مىڭ ورىنعا 2,5 ملن ادام, سوندا 1 ورىنعا 57 ادام تالاستى. قىتاي مۇنداي ەمتيحاندى جىلىنا ءبىر رەت وتكىزەدى. قىزمەتكەرلەر ەكى جازباشا تەست تاپسىرۋعا مىندەتتى. الدىمەن ولار ماتەماتيكا, لوگيكا, قىتاي تىلىنەن تەست تاپسىرادى. سودان كەيىن ەسسە جازادى. وسى سىناقتان وتكەندەرمەن سۇحبات الىنادى. بىزدە كوبى پروكۋراتۋراعا قىزمەتكە تۇرعىسى كەلەتىنى انىق. ال ساۋالناماعا قاتىسقانداردىڭ 93 پايىزى تامىر-تانىسسىز بۇل قۇرىلىمعا جۇمىسقا تۇرۋ مۇمكىن ەمەس ەكەنىن ايتقان. 2016 جىلى باس پروكۋرور لاۋازىمىنا تاعايىندالا سالا, جۇمىسقا تۇرعىزۋ تۋرالى وتىنىشتەردىڭ اعىنى ارتىپ كەتتى. ولاردىڭ ءوتىنىشىن قابىلداۋعا ەشتەڭە كەدەرگى بولمادى. بىراق ءبىز باسقاشا ارەكەتكە كوشتىك. ءسويتىپ, قىزمەتكە تۇرۋدىڭ جاڭا ەرەجەسىن شىعاردىق. بۇل بويىنشا پروكۋراتۋرا ورگاندارىنا جۇمىسقا تۇرۋ ءۇشىن ۇمىتكەرلەرگە ەسسە جازۋ, ناقتى وقيعالارعا نەگىزدەلگەن تاپسىرمالاردى شەشۋ, پسيحوتەست جانە سۇحبات سىناقتارىنان سۇرىنبەي ءوتۋىن مىندەتتەپ قويدىق. باستاپقىدا 2300 ۇمىتكەر كەلدى. بارلىعىنا كود ءنومىرى بەرىلدى. ىرىكتەۋ PwC, DT جانە NU ارقىلى اتى-ءجونى كورسەتىلمەي جۇرگىزىلدى. ولار 126 ادامدى ۇسىنسا, ارقايسىسى 20 ۇمىتكەرگە كەڭەس بەردى. ەكىنشىسى مىناۋ, ەستەرىڭىزدە بولسا, 2018 جىلعى مەملەكەت باسشىسى جولداۋىندا جوعارعى سوتتىڭ سۋديالارىن ىرىكتەۋدەگى سىبايلاس جەمقورلىق ماسەلەسىن كۇن تارتىبىنە قويدى. بۇل تاپسىرمانى ورىنداۋ ءۇشىن ءبىز زاماناۋي HR قۇرالدارىن ەنگىزدىك. قازىردىڭ وزىندە ەشكىم, ءتىپتى جوعارى سوت توراعاسىنىڭ ءوزى جۇيەنى اينالىپ ءوتىپ, بىرەۋدى سۋديا ەتە المايدى. سونداي-اق بۇۇ مەن نيدەرلاند ساراپشىلارى سۋديالاردى باعالاۋ ادىستەمەسىن جاساۋعا كومەكتەستى. مۇنداي باعالاۋ ءار 5 جىل سايىن جۇرگىزىلەدى. بەس جىلدا 475 سۋديا جازاعا تارتىلسا, ونىڭ ىشىندە جۇمىستان شىعارىلعاندار دا بار. ءار بەسىنشى سۋديا وسىنداي جازاعا تارتىلدى. ونىڭ بارلىعى 2018 جىلعا دەيىن سۋديا بولىپ تاعايىندالعان. مەن بۇل مىسالدى نە ءۇشىن ايتىپ وتىرمىن؟ سەبەبى ادام قۇقىعى ەڭ الدىمەن قۇقىقتى قامتاماسىز ەتۋگە مىندەتتى ادامدارعا بايلانىستى. وكىنىشكە قاراي, بىزدە ولارعا قاتىستى مينيمالدى ستاندارت جوق. ءجۇز جەردەن جاقسى زاڭ قابىلداعانمەن, جاۋاپتىلاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى تومەن بولسا, جۇمىس ناتيجەسىن بەرمەيدى. سول ءۇشىن ۇلتتىق ورتالىقتىڭ الدىنا كادر ساپاسىنا قاتىستى ماسەلەنى كۇن تارتىبىنە ەنگىزۋ كەرەك. بۇل تۇرعىدا الەمدىك تاجىريبەدە جەمىسىن بەرىپ وتىرعان جوبالاردىڭ دا ارتىقشىلىقتارىن تالقىعا سالىپ, جان-جاقتى قاراستىرعان ابزال.
اسلامبەك مەرعاليەۆ,
جوعارعى سوت توراعاسى:
– بيىل ادام قۇقىقتارىنىڭ جالپىعا بىردەي دەكلاراتسياسىنىڭ 75 جىلدىعى بولىپ جاتىر. بۇل – ادام قۇقىقتارىن بەلگىلەپ, زاڭداردى ازىرلەۋ مەن قابىلداۋ, سونداي-اق ساياسي باعىتتى قالىپتاستىرۋ مەن ىسكە اسىرۋ كەزىندە الەمنىڭ بارلىق ەلى ءۇشىن باعدار بولعان قۇجات. ەلىمىز ادام قۇقىقتارى سالاسىنداعى حالىقارالىق ستاندارتتاردى ۇلتتىق زاڭناماعا ەنگىزۋ بويىنشا جوسپارلى جۇمىس جۇرگىزىپ جاتىر. قازاقستان وسى سالاداعى 70-تەن استام كوپجاقتى شارتتاردىڭ تولىققاندى قاتىسۋشىسى رەتىندە ادام قۇقىقتارى مەن زاڭ ۇستەمدىگىن قورعاۋدا ۇزاقمەرزىمدى جانە كەشەندى نىعايتۋعا باعىتتالعان جوسپارلاردى بەكىتتى. مەملەكەت باسشىسى ءتيىمدى سوت تورەلىگى مەن ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ ەرەكشە ورىن الاتىن قوعامدا ادىلەتتىلىك پەن ءتارتىپتى ورناتۋ قاجەتتىلىگىنە ۇنەمى نازار اۋدارادى. بۇل – سوت رەفورمالارىنىڭ نەگىزگى ۆەكتورلارى. سوت جۇيەسىن دەموكراتيالاندىرۋ جانە پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسى بويىنشا سوت تورەلىگىن جۇزەگە اسىرۋعا ازاماتتىق قاتىسۋدى كەڭەيتۋ ماقساتىندا القابيلەر سوتىنىڭ قاراۋىنا جاتاتىن ىستەر ساناتتارى كەزەڭ-كەزەڭىمەن كەڭەيتىلدى. ەكى جارىم جىل بويى اكىمشىلىك ادىلەت قىزمەتى جۇمىس ىستەيدى. وسى ۋاقىت ىشىندە بۇل ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرىن مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ زاڭسىز ارەكەتتەرىنەن قورعاۋدا ءوزىنىڭ تيىمدىلىگىن كورسەتتى. بۇرىن ازاماتتاردىڭ مەملەكەتتەن ۇتىپ الۋ كورسەتكىشى 15 پايىزدى قۇراعان. بۇگىندە ول 60 پايىزدان اسادى. كامەلەتكە تولماعانداردىڭ قۇقىقتارى مەن مۇددەلەرىن قورعاۋدى كۇشەيتۋ ماقساتىندا بيىلدان باستاپ يۋۆەنالدى سوتتاردىڭ سوتتىلىعى كەڭەيدى. اپەللياتسيالىق ساتىنىڭ ءرولى كۇشەيدى. ءىس ءبىرىنشى ساتىعا قايتارىلماي, ءمانى بويىنشا شەشىم قابىلدانۋعا ءتيىس. ال مۇنداي مەحانيزم تورەشىلەردىڭ قاتەلىكتەرىن ازايتادى, سوت اكتىلەرىنىڭ ساپاسىن ارتتىرادى, سوت تاجىريبەسىن بىرىزدەندىرەدى, ازاماتتار مەن كاسىپكەرلەردىڭ بۇزىلعان قۇقىقتارىن تەزىرەك قالپىنا كەلتىرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. سونداي-اق ەلەكتروندىق سوت ءىسىن جۇرگىزۋ ەنگىزىلدى. بۇل دا سوت راسىمدەرىن وڭتايلاندىرىپ, سوت ءىسىن جۇرگىزۋدە بيۋروكراتيانى تومەندەتتى. وسى سەكىلدى جۇمىستار قازاقستاننىڭ قۇقىق ۇستەمدىگى يندەكسىندەگى 142 ەلدىڭ ىشىندە 65-ورىنعا كوتەرىلۋگە مۇمكىندىك بەردى.
ەلۆيرا ءازىموۆا,
كونستيتۋتسيالىق سوت توراعاسى:
– ادام قۇقىعىن قورعاۋ تۋرالى ايتىلعاندا ازاماتتاردى «كونستيتۋتسيالىق سوت ناتيجەلى مە؟» دەگەن سۇراق مازالايدى. بىزگە كەز كەلگەن ادام ءوتىنىش جاساۋعا قۇقىلى. بۇل بىزدەگى ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ سالاسىندا بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە ىلگەرىلەۋ بارىن كورسەتەدى. سەبەبى بىزگە ءوتىنىش جازۋ ارقىلى ادامدار ءوز جاعدايىن عانا ەمەس, سول جەكە باستىڭ ماسەلەسى ارقىلى ەلدەگى نورماتيۆتىك اكتىلەر مەن زاڭنامالاردىڭ كونستيتۋتسياعا سايكەستىگىن تەكسەرتە الادى. وسىلايشا, ارىزدانۋشى ءوزى عانا ەمەس, كوپشىلىكتىڭ قۇقىعىن قورعاپ وتىر. ءبىز وسى ۋاقىتقا دەيىن 37 شەشىم قابىلدادىق. ونىڭ دەنى كوپشىلىكتىڭ قۇقىقتارىنا بايلانىستى بولىپ وتىر. ماقساتىمىز دا سول – ەلدەگى ازاماتتاردىڭ زاڭدىق تۇرعىدا قۇقىعىن قورعاۋ. ەلىمىزدەگى ادامداردىڭ قۇقىعى زاڭنامالىق تۇرعىدا تولىعىمەن قورعالعان. بىراق تاجىريبەدە قابىلدانعان زاڭدار كەيبىر جاعدايدا وزدەرىنىڭ كەمشىلىكتەرىن كورسەتىپ جاتىر. سوندىقتان الدىڭعى كەزەكتە وسى كەمشىلىكتەردى جويۋعا جۇمىس ىستەپ, ناقتى شارالاردى قابىلداۋ ماڭىزدى. كونستيتۋتسيالىق سوت ءوز قۇزىرىنا سايكەس ءار شەشىمدى قابىلداعاندا زاڭعا قايشى كەلەتىن نورمانى توقتاتۋعا قۇقىعى بار. سونداي-اق التى ايدىڭ ىشىندە ناقتى ورگاندارعا كەمشىلىكتەردى جويۋ ءۇشىن شارا قابىلداي الادى. سول جاعىنان العاندا ازاماتتاردىڭ قۇقىعىن قورعاي الامىز.
جىل باسىنان بەرى 5 مىڭعا جۋىق ءوتىنىش ءتۇستى. ونىڭ 27 پايىزدان استامى سۋديالاردىڭ قاراۋىنا ءتۇستى. قالعان وتىنىشتەر كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ قۇزىرەتىنە كىرمەيدى. دەگەنمەن الدىمىزعا كەلگەن ءاربىر ءوتىنىشتى قاراپ, زاڭدىق كەڭەس بەرەمىز. تەك جازباشا ەمەس, تەلەفون نەمەسە ينتەرنەت ارقىلى, نە بولماسا جاڭادان اشىلعان فرونت كەڭسەدە ء«بىر تەرەزە» قاعيداتى بويىنشا جاۋاپ بەرۋگە دەن قويدىق. الدىمىزعا كەلگەن وتىنىشتەردىڭ كوبى سوتتىڭ شەشىمدەرىمەن كەلىسپەۋشىلىك نەمەسە مەملەكەتتىك لاۋازىمدى تۇلعالاردىڭ ءىس-ارەكەتىنە قاتىستى ەكەنىن دە ايتقىم كەلەدى.
ەسبەرگەن الاۋحانوۆ,
زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى:
– ادام قۇقىعىن قورعاۋ سالاسىندا ءتۇرلى جۇمىس اتقارىلىپ جاتىر. ءبىراز ۋاقىت پرەزيدەنت جانىنداعى ادام قۇقىعىن قورعاۋ جونىندەگى كوميسسيا مۇشەسى بولدىم. سول كەزدە كوپتەگەن ارىز-شاعىمدى قارادىق. كونستيتۋتسيانىڭ ءبىرىنشى تاراۋى, ءبىرىنشى بابى ادام قۇقىعىن قورعاۋدان باستالادى. سوندىقتان ەلىمىزدەگى ەڭ قۇندى نارسە – ادام جانە ادامنىڭ قۇقىعى. ەل بولعاننان كەيىن ءتۇرلى نارازىلىقتىڭ بولۋى – زاڭدىلىق. دۇنيەجۇزىلىك تاجىريبەگە قاراساق تا, ادام بالاسىن بارلىق جاعىنان تولىق قاناعاتتاندىرۋ مۇمكىن ەمەس. كەز كەلگەن ەلدە بيلىككە نەمەسە زاڭعا نارازى ادامدار شىعادى. كەيىنگى جىلدارى ادام قۇقىعىن قورعاۋدا قۇقىقتىق زايىرلى مەملەكەت رەتىندە وڭ وزگەرىستەر قابىلدانىپ جاتىر. زاڭدارىمىز جىلدان-جىلعا جەتىلدىرىلىپ, تولىقتىرىلىپ كەلەدى. كوپتەگەن زاڭدا ولقىلىق بار ەكەنىن مويىنداۋ كەرەك. كەيبىر زاڭدار ءبىر-بىرىنە قايشى كەلىپ جاتىر. سونىڭ زاردابىنان حالىق ءوز مۇددەسىن قورعاۋ ءۇشىن ۋاقىتى مەن قارجىسىن جۇمسايدى. سوندىقتان ارىزىن ارقالاپ, كونستيتۋتسيالىق سوتقا جۇگىنۋى ورىندى. ارىزدانۋشىنىڭ ارتۋىنان توقىراۋ جاساۋعا بولمايدى. سەبەبى قوعامنىڭ سانا-سەزىمى وسكەن سايىن قاجەتتىلىگى مەن تالابى ارتا بەرەدى. ءبىز ارىزدىڭ ارتۋىنان ەمەس, بار زاڭنىڭ دۇرىس جۇمىس ىستەمەي جاتقانىنا الاڭداۋىمىز قاجەت. مىسالى, قىتاي, تۇركيادا زاڭ قاتال جۇمىس ىستەيدى. بۇل بىزدەگى زاڭنىڭ ورىندالۋىنا قاداعالاۋدىڭ ءالى دە بولسا وسال ەكەنىن كورسەتىپ وتىر. وكىنىشكە قاراي, ءبىزدىڭ زاڭدارىمىز رەزەڭكە سەكىلدى سوزىلا بەرگەندىكتەن, اركىم ءوز ىڭعايىنا قاراي وزگەرتە بەرەدى. بۇل تۋرالى كوپ جەردە ايتىپ ءجۇرمىن. زاڭدارىمىز سولقىلداق. ال ونى قاداعالايتىن باس پروكۋراتۋرا مىقتى جۇمىس ىستەگەندە عانا ادام قۇقىعى اياققا تاپتالمايتىن ەلگە اينالامىز.
رامازان سارپەكوۆ,
زاڭگەر, قوعام قايراتكەرى:
– بيىل ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ جونىندەگى وكىلدىكتىڭ وزىندە كەيىنگى جىلمەن سالىستىرعاندا ارىزدانۋشىلاردىڭ سانى ارتىپ كەتكەن. الايدا ساننىڭ ارتۋىنا ادام قۇقىعىنىڭ قورعالماۋى دەپ قاراعان دۇرىس ەمەس. شىن مانىندە, بۇل حالىقتىڭ سەنىمى ارتىپ كەلە جاتقانىن كورسەتۋى مۇمكىن. مىسالى, ازاماتتار كونستيتۋتسيالىق سوت ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ ءۇشىن قۇرىلعانىن ءتۇسىنىپ, مۇددەسىن قورعاۋعا دەگەن ۇمىتپەن شىعادى. بۇرىن ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ جونىندەگى وكىلدىگىمىزدىڭ وكىلەتتىگى ايقىنداپ بەرەتىن ۇلتتىق زاڭناما دا بولعان جوق. كەيىنگى جىلدارى عانا بۇل تۋرالى ارنايى زاڭ قابىلدادىق, كونستيتۋتسيالىق رەفورمادان كەيىن مارتەبەسىن كوتەردىك. باس پروكۋراتۋرانىڭ دا مارتەبەسىن ارتتىردىق. بىراق مەملەكەت باسشىسىنان باستاپ ءاربىر ورگان باسشىسىنا دەيىن قابىلدانىپ جاتقان زاڭدار 100 پايىز حالىقتىڭ ماسەلەسىن شەشە الماعانىن كورىپ وتىر. سول ءۇشىن قازىر ادامدار جوعارى ينستانتسيالارعا جۇگىنەدى. مىسالى, ءوزىم باسقاراتىن ادىلەت مينيسترلىگىنىڭ زاڭناما جانە قۇقىقتىق اقپارات ينستيتۋتىنا دا وتىنىشپەن كەلەدى. قازىر ءبىر ادامنان قايتارا شاعىم كەلۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە دەن قويىپ وتىرمىز. ازاماتتاردىڭ شاعىمىن ورتالىققا دەيىن جەتكىزۋگە دەيىن اپارعانداردىڭ ماسەلەسى قاتتى قولعا الىنىپ جاتىر. جاۋاپتى ادامداردا ءاربىر ارىزدى ءوز باسىنا تۇسكەن تاعدىر سەكىلدى ء«ار قازاق – مەنىڭ جالعىزىم» دەگەن كوزقاراسپەن قاراۋ جەتىسپەيدى. كەزىندە تۇرمە دە, قازىرگىدەي قاپتاعان قۇزىرلى ورگاندار دا بولماعان. قازاقى تاربيەنىڭ ءوزى ادامنىڭ قۇقىعىنىڭ اياققا تاپتالۋىنا جول بەرمەگەن. قازىر ءبىز حالىقارالىق قۇقىقتى ۇلتتىق زاڭنامامىزعا ەنگىزۋ تۋرالى ءسوز قوزعاپ ءجۇرمىز. دۇرىس, بىراق ءار ەلدىڭ سالتى باسقا ەكەنىن ۇمىتپاۋ كەرەك.
بيىل ون ءبىر ايدا 7 ميلليوننان استام ادام اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلعان. بۇل – ءبىزدىڭ ەرەسەك ادامداردىڭ تەڭ جارتىسى. سوندا ءاربىر ەكىنشى ادامدى اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتقانبىز. سونىڭ ىشىندە 50 مىڭعا جۋىعى اكىمشىلىك قاماۋعا الىنعان. بۇل دا – ۋاقىتشا باس بوستاندىعىنان ايىرۋ دەگەن ءسوز. وسىنداي كەزدە ادامنىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىعى ساقتالىپ جاتىر ما؟ ءبىز قازىر ادامداردىڭ ءىس-ارەكەتىنە جان-جاقتى باعا بەرمەي جاتىپ, اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتا بەرەتىن بولدىق. بەس بەتتەن تۇراتىن قاعازدى جيناپ, بەس تاۋلىككە قاماپ قويۋ قيسىنسىز. قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ دارەجەسىنە سىرتتاي باعا بەرىپ, جاپپاي جاۋاپكەرشىلىككە تارتقىزىپ, ۋاقىتشا قاماۋدا ۇستاۋ دا ادامنىڭ قۇقىعىن بۇزۋعا اكەلەدى.
اسەت شىنداليەۆ,
باس پروكۋروردىڭ ورىنباسارى:
– ءار زاڭنىڭ ارتىندا ادام قۇقىعى تۇر. سوندىقتان ءار زاڭدى قابىلداۋدىڭ الدىندا وتە كوپ تالقىلاۋ بولادى. مەملەكەتتىك جانە ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار دا, ازاماتتىق قوعامنىڭ دا ۇسىنىستارى ەسكەرىلەدى. سەبەبى ءبىزدىڭ ماقسات – ادام قۇقىقتارىن كەز كەلگەن سالادا قورعاۋ جانە ساقتاۋ. الدىمەن اتقارۋشى ورگاندار وزدەرىنە جۇكتەلگەن مىندەتكە ساي بولۋعا ءتيىس. زاڭعا باعىنۋى كەرەك. ال باقىلاۋشى ورگاندار اتقارۋشى ورگانداردىڭ قالاي جۇمىس ىستەپ جاتقانىنا باعا بەرۋى كەرەك. بۇل تۇرعىدان العاندا باس پروكۋراتۋرا سالاسىندا كوپتەگەن وزگەرىس بار. ءبىزدىڭ جۇمىسىمىز ادام قۇقىعىن قورعاۋعا جانە قالپىنا كەلتىرۋگە باعىتتالىپ وتىر. سول ءۇشىن تەكسەرۋلەر وتكىزەمىز, قاداعالاۋ اكتىلەرىن ەنگىزەمىز. ماسەلەن, بيىلدىڭ وزىندە جوعارعى سوتتىڭ شەشىمدەرى بويىنشا 380 نارازىلىق كەلتىردىك. سوتتالعان 186 ادامنىڭ قۇقىعىن قورعادىق. زاڭعا سايكەس ەكى تاراپتىڭ دا قۇقىعىن ساقتاۋعا جۇمىس ىستەيمىز.
كونستيتۋتسيالىق سوتقا شاعىمنىڭ كوپتەپ ءتۇسۋى ادام قۇقىعىن قورعاۋ مەحانيزمىنىڭ دۇرىس جۇمىس ىستەپ جاتقانىن كورسەتەدى. كەرىسىنشە بۇل ادامداردىڭ ءوز قۇقىقتارىن ءبىلىپ, ءوز مۇددەسىن قورعاۋعا جول اشىپ وتىر. ءبىز قازىر ءوز قۇقىعىن قورعاۋعا مۇددەلى ادامدارعا مەملەكەتتىك سىياقى بەرۋ مەحانيزمىن ۇسىنىپ وتىرمىز. راسىندا دا, ادامدار ادىلدىك ىزدەپ, ءار ەسىكتى توزدىرىپ جۇرەدى. ونىڭ سەبەبى سوتتا ەكى تاراپ بار. ال سوت جابىرلەنۋشى مەن ايىپتالۋشىنىڭ بىرەۋىنە وڭ شەشىم قابىلدايدى. مۇنداي كەزدە ەكىنشى تاراپ سوتتىڭ شەشىمىنە قارسىلىق تانىتۋى دا – زاڭدىلىق. تاجىريبەمدە ارەكەتى زاڭ تۇرعىسىنان قايشى بولىپ تۇرسا دا, «ادىلدىك» سۇراپ بىرنەشە رەت شاعىمدانعان ادامدار بولدى.
انار يبراەۆا,
«قادىر-قاسيەت» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ ديرەكتورى:
– بۇگىنگى كۇنى ادام قۇقىعىن قورعاۋ مەن وسى سالاداعى زاڭداردىڭ ساپاسىن حالىقارالىق ستاندارتتارعا نەگىزدەۋ ماسەلەسى وزەكتى بولىپ وتىر. ادامنىڭ قۇقىعى كوپ سەكىلدى بولىپ كورىنەدى. بىراق ءىس جۇزىنە كەلگەندە قۇقىعىن تالداپ بەرۋ قيىنعا سوعادى. ءتىپتى زاڭگەرلەردىڭ ءوزى دە قينالادى. ماسەلەن, قازىر شارتتى تۇردە كورسەتىلگەن قۇقىعىمىز دا ءىس جۇزىندە تولىق ساقتالمايدى. بۇل تەك ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ەمەس, كەز كەلگەن مەملەكەتتە بار. بىراق قانداي ەلدە ادام قۇقىعى ءجيى بۇزىلادى؟ كۇنى كەشە عانا ادام قۇقىعىنداعى قارا نارىققا قاتىستى ءىس-شارا ۇيىمداستىردىق. سول جەردە بالالاردان باستاپ ەرەسەكتەرگە دەيىن ءوز ويلارىن جەتكىزۋىنە مۇمكىندىك بەردىك. ونىڭ ىشىندە شەتەلدىكتەر دە, مۇگەدەكتىگى بار ادامدار دا بولدى. بارلىعى دا ءبىراۋىزدان ەلىمىزدەگى ادام قۇقىعىن قورعاۋ سالاسىندا اقساپ تۇرعان دۇنيە كوپ ەكەنىن ايتتى.
كونستيتۋتسيا بويىنشا بىزدە كەز كەلگەن ادام سوتقا شاعىمدانا الادى. شىن مانىندە ولاي ەمەس. سەبەبى بىزدە كەم دەگەندە ءۇش ساناتتاعى ادامدار سوتقا شاعىمدانا المايدى. ماسەلەن, قازىر پەدوفيل كوپ. ويتكەنى بىزدەگى بالالاردىڭ زورلىق-زومبىلىق پەن بۋللينگ بويىنشا ءوز ەركىمەن سوتقا شاعىمدانۋىنا زاڭ بويىنشا رۇقسات جوق. بالالار بۇۇ-عا ەمەس, ءوز ەلىمىزدىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا, سوتىنا شاعىمدانا المايدى. بالالاردىڭ اتىنان زاڭدى وكىلى شاعىم جازا الادى. ال ەگەر بالانىڭ زاڭدى وكىلى ۇرىپ-سوعىپ, زورلىق-زومبىلىق كورسەتىپ جاتسا, قايتپەك كەرەك؟ ادام قۇقىعىن قورعايتىن ورگاندار كوپ. بىراق ولار ءتيىمدى جۇمىس ىستەمەي وتىر. بۇل بارلىعى بىردەي جۇمىس ىستەمەي وتىر دەگەندى بىلدىرمەيدى. تەك ولار ۇنەمى قۇقىقتى قورعاۋعا جۇمىس ىستەمەيدى. ال ءبىزدىڭ ايتقىمىز كەلگەنىن وسى ۋاقىتقا دەيىنگى دەپۋتاتتار دا ەستىمەگەن, قازىرگى دەپۋتاتتار دا ءۇنىمىزدى ەستىمەيدى.
بولات بەيىسوۆ,
ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۇلتتىق ورتالىقتىڭ زاڭنامانى جەتىلدىرۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى:
– ادام قۇقىعى كۇندەلىكتى جۇمىستا دا تاپتالىپ جاتقان ساتتەر بار. ايتالىق, بىزدەگى زاڭدا اتا-انالارعا بالالارعا دۇرىس ءتالىم-تاربيە بەرىپ, ءبىلىم الۋىنا مۇمكىندىك جاساۋ جاۋاپكەرشىلىگى كورسەتىلگەن. بىراق سول ايەل ۋاقىتىندا جۇمىسىنان كەتە الا ما؟ باستىقتىڭ سوزىنە باعىنۋى كەرەك. جۇمىس ۋاقىتىن ازايتۋ كەلىسىمشارتپەن جاسالادى, ال وعان بارلىق جۇمىس بەرۋشى كەلىسە مە؟ سوندىقتان ادام قۇقىعى ءاربىر باسشىسىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىنە دە بايلانىستى. ءبىز قازىر ءادىل سوت, ءادىل شەشىمگە ۇلكەن ءمان بەرىپ وتىرمىز. ءادىل مەملەكەت قاعيداسى دۇرىس جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن قوعام كەز كەلگەن ادىلەتسىزدىككە قارسى كۇرەسە ءبىلۋى كەرەك. ونى وزىنەن باستاۋى كەرەك. ەگەر تاربيەنى تال بەسىكتە سىڭىرتە الماساق, ەرتەڭ قىزمەتكە مىڭ جەردەن مىقتى ماماندى وتىرعىزساق تا, قوعامنىڭ ساناسىنا سىلكىنىس جاساپ, ادىلدىك ورناتۋعا شاماسى جەتپەيدى. مىسالى, قىتاي كونفۋتسيدىڭ ىلىمىنە ۇلتتىق زاڭنامالارى سەكىلدى قارايدى. ۇرپاق تاربيەسىنە ءبىز دە ابايدىڭ ءسوزىن زاڭىمىزبەن قاتار قويىپ, مىقتاپ ەنگىزەيىك. جاپونيا نەگە دامىدى؟ سەبەبى جاپون بالالارى ون ءۇش جاسقا دەيىن ءوز تىلىندە تاربيەلەنەدى. ءوز قۇندىلىقتارىنان قاشپايدى. ادام قۇقىعىن قورعاۋ ادامدىق قاسيەت پەن ار-ۇياتتى باعالايتىن ءوز قۇندىلىقتارىمىزدان باستاۋ الۋى كەرەك.
ادام قۇقىعى قورعالىپ جاتىر ما؟ بۇل ساۋالعا ءبىر اۋىز سوزبەن جاۋاپ بەرە سالۋ وتە قيىن. ەل ساناسىنداعى سىلكىنىس ۇلتتىق زاڭنامالاردا كورىنىس تابا بەرسە, تۇتاس جۇيە دە ءتيىمدى جۇمىس ىستەۋگە كوشەرى انىق. ەلىمىزدەگى ادام قۇقىعى تۋرالى ءجيى بايانداما جاساپ جۇرگەن بەلگىلى قۇقىق قورعاۋشى, زاڭگەر ەۆگەني جوۆتيس ايتپاقشى, بۇل ءۇشىن ازاماتتىق قوعام مەن قۇزىرلى ورىندار اشىق ديالوگكە كەلىپ, حالىقتىڭ ايتارىن بيلىككە ەستىرتۋگە ءتيىس. سەبەبى قوعامدىق پىكىر تۋعاندا عانا ەستيتىن ۇكىمەتتىڭ ەلەمەنتتەرى جۇمىس ىستەيدى.
دايىنداعان –
جادىرا ءمۇسىلىم,
«Egemen Qazaqstan»
