حالىقارالىق نورمالارمەن سايكەستىك
ءىس-شاراعا 16 شەت مەملەكەتتىڭ ورتالىق سايلاۋ ورگانىنىڭ جانە 6 بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمىڭ وكىلدەرى قاتىستى. اتاپ ايتقاندا, دۇنيەجۇزىلىك سايلاۋ ورگاندارىنىڭ قاۋىمداستىعى, ەقىۇ, تمد اتقارۋ كوميتەتى, پارلامەنتارالىق وداق, تۇركى مەملەكەتتەرىنىڭ ۇيىمى, تمد پارلامەنتارالىق اسسامبلەياسى كەڭەسى دەلەگاتتارى كەلدى.
كونفەرەنتسياعا سونداي-اق رەسپۋبليكانىڭ بىرقاتار مەملەكەتتىك ورگانىنىڭ باسشىلارى, پارلامەنت دەپۋتاتتارى, وسك جانىنداعى ساراپشىلىق كەڭەستىڭ, مۇگەدەكتىگى بار ادامداردىڭ سايلاۋ قۇقىقتارىن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى جۇمىس توبىنىڭ, جاس سايلاۋشىلار كلۋبىنىڭ, اۋماقتىق سايلاۋ كوميسسيالارىنىڭ مۇشەلەرى, ساياسي پارتيالاردىڭ, عىلىم, ءبىلىم, قوعامدىق ۇيىمداردىڭ, ماسس-مەديانىڭ وكىلدەرى قاتىستى.
ءىس-شارانىڭ ءبىرىنشى كۇنى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلارعا ارنالعان قۇتتىقتاۋ حاتىن پرەزيدەنتتىڭ كەڭەسشىسى ەرنار باسپاەۆ وقىپ بەردى.
مەملەكەت باسشىسى تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ەلىمىزدىڭ سايلاۋ ورگاندارى دايەكتى دامۋ جولىنان ءوتىپ, مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ اسا ماڭىزدى ينستيتۋتتارىن قالىپتاستىرۋ ىسىنە ەلەۋلى ۇلەس قوسقانىن اتاپ ءوتتى. بۇل ورگاندار سايلاۋ قۇقىعىنا قاتىستى الەمدىك دەڭگەيدەگى جوعارى تالاپتاردى ءاردايىم ساقتاي ءبىلدى. سونداي-اق حالىقارالىق سەرىكتەستەرمەن ىنتىماقتاستىقتى نىعايتىپ, قوعاممەن اشىق ديالوگ ورناتتى. مىسالى, شەتەلدىڭ وزىق تاجىريبەسىن ەسكەرە وتىرىپ, اۋماقتىق كوميسسيالاردىڭ كاسىبي دەڭگەيىن كوتەرۋ, جۇمىسىن جاقسارتۋ جانە ونىڭ ءاربىر مۇشەسىنىڭ مارتەبەسىن ايقىنداۋ ءۇشىن ناقتى شارالار قابىلداندى.
«قازاقستاندا جان-جاقتى وزگەرىستەر كەزەڭىندە سايلاۋ زاڭناماسىن ۇنەمى جەتىلدىرىپ وتىرۋعا باسا ءمان بەرىلەدى. وسى كۇردەلى ءارى جاۋاپتى مىندەتتى ورىنداۋ ءۇشىن ساراپشىلار قاۋىمىمەن تىعىز قارىم-قاتىناس ورناتۋدىڭ ماڭىزى زور. بۇگىنگى باسقوسۋدا بۇل سالانى دامىتۋعا قاتىستى سالماقتى وي-پىكىرلەر ايتىلىپ, تىڭ تاسىلدەر ۇسىنىلادى دەپ سەنەمىن», دەدى مەملەكەت باسشىسى قۇتتىقتاۋ سوزىندە جانە كونفەرەنتسيا قاتىسۋشىلارىنا جەمىستى جۇمىس تىلەدى.
سونداي-اق سەنات توراعاسى ماۋلەن اشىمباەۆ پەن ءماجىلىس توراعاسى ەرلان قوشانوۆ قۇتتىقتاۋ حاتتارىن جولدادى. كونفەرەنتسيا قاتىسۋشىلارىنا ارناعان سوزىندە تمد اتقارۋ كوميتەتى دەلەگاتسياسىنىڭ باسشىسى – تمد باس حاتشىسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى لەونيد انفيموۆ قازاقستاندا حالىقارالىق نورمالارعا ساي كەلەتىن سايلاۋ جۇيەسى قۇرىلعانىن, ول ەلدىڭ ءاربىر ازاماتىنا ءوز ەركىن بىلدىرۋگە, سايلاۋعا جانە سايلانۋعا, وسىلايشا مەملەكەتتى باسقارۋعا قاتىسۋعا قۇقىق بەرەتىنىن اتاپ ءوتتى.
«قازاقستاننىڭ ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى تمد كەڭىستىگىندەگى سايلاۋ قىزمەتىندە شىن مانىندە فلاگمانداردىڭ بىرىنە اينالدى», دەدى ل.انفيموۆ.
پارلامەنتارالىق وداقتىڭ قۇرمەتتى پرەزيدەنتى دۋارتە پاشەكو 2022 جىلعى رەفەرەندۋمدا حالىق قولداعان كونستيتۋتسيالىق رەفورما قازاقستاننىڭ دەموكراتيالىق قاعيداتتارعا قىزىعۋشىلىعىمىزدى ارتتىرىپ, سايلاۋ جۇيەمىزدى جەتىلدىرىپ جاتقانىمىزدىڭ دالەلى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
كونفەرەنتسيا بارىسىندا دۇنيەجۇزىلىك سايلاۋ ورگاندارى قاۋىمداستىعىنىڭ باس حاتشىسى دوكتور ين-سيك دجانگتىڭ, تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسى كۋبانىچبەك ومۋراليەۆتىڭ جانە تمد پارلامەنتارالىق اسسامبلەياسى كەڭەسىنىڭ باس حاتشىسى دميتري كوبيتسكيدىڭ بەينەقۇتتىقتاۋلارى كورسەتىلدى.
ىنتىماقتاستىققا باعىتتالعان قۇجاتتار
سايلاۋ تاريحى تۋرالى جانە قازاقستاننىڭ كەيىنگى 30 جىلداعى سايلاۋ جۇيەسىن دامىتۋدىڭ بارلىق كەزەڭىن قامتيتىن كورمە ۇلكەن قىزىعۋشىلىق تۋدىردى. كورمە ماتەريالدارى كونستيتۋتسيالىق رەفورمانىڭ, سايلاۋ زاڭناماسىن جاڭارتۋدىڭ نەگىزگى ەلەمەنتتەرىن كورسەتەدى, سونداي-اق ميسسيا, پايىم, قۇندىلىقتار, قاعيداتتار, ماقسات, باسىمدىقتار سياقتى وسك ودان ءارى دامۋىنىڭ ستراتەگيالىق نەگىزدەرىنە نازار اۋدارادى.
كونفەرەنتسيا اياسىندا وسك توراعاسى نۇرلان ءابدىروۆ وزبەكستان رەسپۋبليكاسى وسك توراعاسى ز.نيزامحودجاەۆ, ارمەنيا رەسپۋبليكاسى وسك توراعاسى ۆ.وۆاكيميان, تۇركيا رەسپۋبليكاسى جوعارى سايلاۋ كەڭەسىنىڭ توراعاسى ا.يەنەرمەن ءوزارا تۇسىنىستىك تۋرالى مەموراندۋمدارعا قول قويدى. مەموراندۋمدارعا قول قويۋ سايلاۋ جۇيەلەرى مەن سايلاۋ ۇدەرىسىن دامىتۋداعى ەلدەر اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى نىعايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
كونفەرەنتسيا شەڭبەرىندە «كونستيتۋتسيالىق رەفورما مانماتىنىندەگى سايلاۋ زاڭناماسىنىڭ ەۆوليۋتسياسى» جانە «سايلاۋ جۇيەلەرىن دامىتۋدىڭ وزەكتى ترەندتەرى» اتتى ەكى تاقىرىپتىق سەسسيا جۇمىس ىستەدى, ءىس-شارالار بارىسىندا قاتىسۋشىلار مەن قوناقتار باياندامالار جاساپ, اتالعان تاقىرىپتا پىكىر الماستى. اتاپ ايتقاندا, مەملەكەتتەردىڭ قازىرگى زامانعى سايلاۋ جۇيەلەرىنىڭ الدىندا تۇرعان تالاپتارى تالقىلاندى, ەلەكتروندىق داۋىس بەرۋ جانە باسقا دا زاماناۋي سايلاۋ تەحنولوگيالارى ماسەلەلەرى بويىنشا تاجىريبە الماسۋ جۇزەگە اسىرىلدى. شەتەلدىك ارىپتەستەر مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسىمەن جۇرگىزىلگەن قازاقستاننىڭ ساياسي رەفورمالارىنا وڭ باعا بەردى.
سەسسيالاردا ادىلەت ءمينيسترى ا.ەسقاراەۆ, مادەنيەت جانە اقپارات ۆيتسە-ءمينيسترى د.قادىروۆ, سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى ر.ۆاسيلەنكو, تسيفرلىق دامۋ, يننوۆاتسيالار جانە اەروعارىش ونەركاسىبى ۆيتسە-ءمينيسترى ءا.تۇرىسوۆ, گرۋزيا وسك توراعاسى گ.كالانداريشۆيلي, بەلارۋس رەسپۋبليكاسى وسك توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ۆ.يپاتوۆ, قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ سايلاۋ جانە رەفەرەندۋم وتكىزۋ جونىندەگى ورتالىق كوميسسياسىنىڭ توراعاسى ن.شايلدابەكوۆا, وزبەكستان رەسپۋبليكاسى وسك توراعاسى ز.نيزامحودجاەۆ, مولدوۆا رەسپۋبليكاسى وسك حاتشىسى ا.بەرلينسكي, رەسەي فەدەراتسياسى وسك مۇشەسى ك.مازۋرەۆسكي, يوردانيا وسك مۇشەسى دوكتور راەد ءال-ادۆان, ارنايى شاقىرىلعان ەقىۇ ساراپشىسى د.دۋەناس-سيد, ەستونيا ۇلتتىق سايلاۋ كوميتەتىنىڭ مۇشەسى د.ناحكۋر-تامميكساار, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى جانىنداعى مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسىنىڭ ەلەكتورالدىق وقىتۋ ورتالىعىنىڭ باسشىسى ج.بۋقانوۆا بايانداما جاسادى.
نۇرلان ءابدىروۆ ءوز سوزىندە ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى سايلاۋ ورگاندارىنىڭ بىرىڭعاي جۇيەسىن باسقارا وتىرىپ, جالپىمەملەكەتتىك دەڭگەيدە سايلاۋ ۇدەرىسىن باسقارۋ سالاسىنداعى العاشقى ارنايى ورگان بولعانىن اتاپ ءوتتى. وسك قۇرىلعان ساتتەن باستاپ مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ زاڭدى ينستيتۋتتارىن قالىپتاستىرۋعا تىكەلەي قاتىسا وتىرىپ, قازاقستاننىڭ قالىپتاسۋ تاريحىمەن تىعىز بايلانىستى.
كوپتەگەن بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمنىڭ بەلسەندى مۇشەسى بولا وتىرىپ, قازاقستان ەركىن جانە باسەكەلى سايلاۋ وتكىزۋ بويىنشا وزىنە قابىلداعان بارلىق مىندەتتەمەنى ۇستانادى. ەلىمىزدەگى بارلىق سايلاۋ ناۋقانى ۇلتتىق زاڭناماعا جانە ادام قۇقىقتارىنىڭ جالپىعا بىردەي دەكلاراتسياسىندا (1948 جىل), ەقىۇ كوپەنگاگەن كەڭەسىنىڭ قۇجاتىندا (1990 جىل) قامتىلعان دەموكراتيالىق سايلاۋدىڭ جالپىعا بىردەي تانىلعان قاعيداتتارىنا سايكەس وتەدى.
«2022 جىلعى 5 ماۋسىمدا وتكەن رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمدا جالپىحالىقتىق قولداۋ تاپقان پرەزيدەنتتىڭ كونستيتۋتسيالىق رەفورماسىنا تىكەلەي بايلانىستى سايلاۋ زاڭناماسىنىڭ ىرگەلى جاڭاشىلدىقتارى ساياسي جۇيەنىڭ بۇكىل كونفيگۋراتسياسىن وزگەرتىپ, سايلاۋ كەڭىستىگىنە ترانسفورماتسيالىق اسەر ەتە وتىرىپ, قوعامدىق قاتىناستاردىڭ جاڭا ءداۋىرى ءۇشىن جول اشتى. سايلاۋ ۇدەرىستەرى ارقىلى ازاماتتاردىڭ مەملەكەتتى باسقارۋعا قاتىسۋىن كەڭەيتۋگە باسا نازار اۋدارىلدى», دەدى وسك باسشىسى.
ول سونداي-اق كوميسسيانىڭ ودان ءارى دامۋىنىڭ ستراتەگيالىق پەرسپەكتيۆالارىنا جانە ونىڭ كوزقاراسى, ميسسياسى, قۇندىلىقتارى, قاعيداتتارى, ماقساتتارى, باسىمدىقتارى سياقتى ەلەمەنتتەرىن انىقتاۋعا باسا نازار اۋداردى. «ال بۇل ەلەمەنتتەردىڭ بارلىعى سايلاۋ تۋرالى كونستيتۋتسيالىق زاڭدا ايقىندالعان كوميسسيانىڭ مانداتىنان تۋىندايدى: وسك – رەفەرەندۋمدار مەن سايلاۋدى دايىنداۋ جانە وتكىزۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك سايلاۋ ورگانى», دەدى ن.ءابدىروۆ.
وزىق تاجىريبە, ورتاق مۇددە
تۇركيا مىسالىندا سايلاۋ سالاسىنداعى وزىق تاجىريبەلەر تۋرالى ا.يەنەر ايتىپ بەردى. «2023 جىلعى 3 قاراشادا قازاقستاننىڭ توراعالىعىمەن وتكەن تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنىڭ ح سامميتىندە قاسىم-جومارت توقاەۆ تۇركى مەملەكەتتەرىنىڭ سايلاۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىعىن نىعايتۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ءوتىپ, تمۇ-عا مۇشە ەلدەردىڭ ورتالىق سايلاۋ ورگاندارىنىڭ كونسۋلتاتيۆتىك كەڭەسىن قۇرۋدى ۇسىندى. ول بۇل باستاما جۇزەگە اسىرىلاتىنىنا جانە ءبىزدىڭ دەموكراتيالىق باسقارۋدى نىعايتۋعا دەگەن ۇجىمدىق مىندەتتەمەمىزدى پراكتيكالىق دەڭگەيگە كوتەرەتىنىنە سەنىم ءبىلدىردى», دەدى ا.يەنەر.
ال گ.كالانداريشۆيلي گرۋزيانىڭ سايلاۋ جۇيەسىن دامىتۋدىڭ نەگىزگى جولدارى جانە قازىرگى زامانعى سىن-قاتەرلەر تۋرالى بايانداما جاسادى. «وتكەن جىلى وتكىزىلگەن رەفەرەندۋم جانە كونستيتۋتسياعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر جاقسى تاجىريبە بولدى, بۇل ەلدىڭ دەموكراتيالىق دامۋىن جاڭا جولعا اۋىستىردى جانە رەفەرەندۋم ناتيجەسىندە كوپ ۇزاماي سايلاۋشىلار رەفەرەندۋمعا قاتىسۋ جانە ءتيىستى شەشىمدى جاقتاۋ ارقىلى قولداعان جاڭا مانداتى مەن قۇزىرەتى بار ەلدىڭ پرەزيدەنتى مەن پارلامەنتى سايلاندى. سوندىقتان كوميسسيا تاڭداعان كونفەرەنتسيا تاقىرىبى وقيعالاردىڭ ودان ءارى دامۋىن تالقىلاۋ ءۇشىن وتە ۋاقتىلى», دەدى گ.كالانداريشۆيلي.
«قازاقستاننىڭ ۇلتتىق سايلاۋ جۇيەسى 30 جىل ىشىندە ۇلكەن جولدى ءوتتى جانە بۇل ۇدەرىس قازاقستاننىڭ دامۋىمەن, مەملەكەتتىلىكتى جانە دەموكراتيالىق نەگىزدەردى نىعايتۋمەن, ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىن قامتاماسىز ەتۋمەن تىعىز بايلانىستى. دەموكراتيالىق سايلاۋ وتكىزۋ, ماڭىزدى مەملەكەتتىك مىندەتتەردى شەشۋ, ءسىزدىڭ ەلىڭىزدىڭ بولاشاعى وسك مۇشەلەرىنىڭ قۇزىرەتتىلىگىنە, كاسىبيلىگىنە جانە جاۋاپكەرشىلىگىنە بايلانىستى», دەدى وزبەكستان وسك توراعاسى ز.نيزامحودجاەۆ.
سەسسيا بارىسىندا قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ سايلاۋ جانە رەفەرەندۋم وتكىزۋ جونىندەگى ورتالىق كوميسسياسىنىڭ توراعاسى ن.شايلدابەكوۆا سايلاۋ جۇيەسىن دامىتۋ تۋرالى ءوز كوزقاراسىمەن ءبولىستى.
«وسى كەزەڭدە وسك ۇلكەن جولدى ءوتتى جانە بۇگىندە ءبىز ورگاننىڭ ءوز ميسسياسىن, ازاماتتاردىڭ سايلاۋ قۇقىقتارىن لايىقتى جۇزەگە اسىراتىن, قولايلى ورتا قۇرىپ, قۇقىقتى دا, تاجىريبەنى دە ۇنەمى جەتىلدىرىپ وتىراتىن تۇراقتى مەملەكەتتىك ينستيتۋت ەكەندىگىنە كۋا بولدىق. قر وسك قۇقىقتىق تۇرعىدا بارلىق وزگەرىستەردىڭ بەلسەندى قاتىسۋشىسى. ءبىز قىرعىزستاندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭناماسىنا ەنگىزىلگەن ءتيىمدى شەشىمدەرگە نازار اۋدارامىز», دەدى شەتەلدىك سپيكەر.
رەسەي فەدەراتسياسى وسك توراعاسى ە.پامفيلوۆا, ماجارستان ۇلتتىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ توراعاسى ا.ناد, سەربيا رەسپۋبليكاسى رەسپۋبليكالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ توراعاسى ۆ.ديميتريەۆيچ, ءۇندىستان وسك توراعاسى ر.كۋمار, تۇرىكمەنستاندا سايلاۋ جانە رەفەرەندۋم وتكىزۋ جونىندەگى ورتالىق كوميسسيانىڭ توراعاسى گ.مۋرادوۆ بەينەسوزدەرىن جولدادى, تمد پاا دەموكراتيانى دامۋىنىڭ مونيتورينگى حالىقارالىق ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ي.مۋشكەت ونلاين رەجىمدە ءسوز سويلەدى.
سايلاۋ جۇيەسىنىڭ ترانسفورماتسياسى
ەكىنشى كۇن اياسىندا تسيفرلىق ۇكىمەت وفيسىندە تسيفرلىق دامۋ جانە اەروعارىش ونەركاسىبى مينيسترلىگىنىڭ قىزمەتكەرلەرى شەتەلدىك قوناقتار ءۇشىن قازاقستان تسيفرلىق ۇكىمەتىنىڭ تۇجىرىمداماسى مەن فۋنكتسيونالىمەن تانىستىرىپ, جۇمىسىن كورسەتىپ, ەلدەگى تسيفرلىق ەكوجۇيەنىڭ ترانسفورماتسياسى تۋرالى ايتىپ بەردى. وسك باستاماسىمەن جاريالانعان سايلاۋ تاقىرىبىنداعى عىلىمي باسىلىمدار شەتەلدىك قوناقتاردىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرىپ جوعارى باعاعا يە بولدى.
عجبم عك فيلوسوفيا, ساياساتتانۋ جانە ءدىنتانۋ ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى, الەۋمەتتانۋ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, ۇعا اكادەميگى س.سەيدۋمانوۆ ينستيتۋت عالىمدارىنىڭ اۋقىمدى عىلىمي ەڭبەگى – مەملەكەتتىڭ سايلاۋ جۇيەسىن دامىتۋ تۋرالى «قازاقستان رەسپۋبليكاسى ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنا – 30 جىل. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سايلاۋ جۇيەسىن ترانسفورماتسيالاۋ» مونوگرافياسىمەن قوناقتاردى تانىستىردى. جۇمىستا ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ قۇرىلۋى مەن جۇمىس ىستەۋىنە, ەلدىڭ سايلاۋ جۇيەسىن جاڭعىرتۋعا جانە قازاقستاندىق قوعامدى دەموكراتيالاندىرۋ ۇدەرىسىنە سايلاۋدىڭ ىقپالى تالدانعان.
س.سەيدۋمانوۆ مونوگرافيا ساياسي ۇدەرىستەردىڭ جەكەلەگەن اسپەكتىلەرىن عانا ەمەس, سونىمەن قاتار كەيىنگى ءۇش ونجىلدىقتاعى سايلاۋ جۇيەسىنىڭ ەۆوليۋتسياسىنا تۇجىرىمدامالىق كوزقاراستى ۇسىناتىنىن ءتۇسىندىردى. ونىڭ عىلىمي ماڭىزدىلىعى – ەلىمىزدەگى دەموكراتيالىق سايلاۋ ۇدەرىستەرىن قالىپتاستىرۋدا ماڭىزدى ءرول اتقاراتىن وسك باسىنان وتكەرگەن ترانسفورماتسيالاردى تالداۋ مەن تۇسىندىرۋدە. بۇل زەرتتەۋ جۇمىسى عانا ەمەس. ول ساياسي قارقىن تۋرالى تۇسىنىگىمىزدى كەڭەيتۋگە جانە بولاشاققا ءتيىمدى ستراتەگيالاردى قالىپتاستىرۋعا ۇلەس قوسۋعا ارنالعان.
بۇدان ءارى زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور م.قوعاموۆتىڭ باسشىلىعىمەن قۇقىقتانۋشى عالىمدار توبى دايىنداعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى سايلاۋ تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭعا تولىق, ءاربىر باپ بويىنشا تۇسىنىكتەمە تانىستىرىلدى. باسىلىم العاش رەت قازاق, سونداي-اق ورىس تىلدەرىندە جارىق كوردى.
اۆتورلىق ۇجىمنىڭ قۇرامىندا قازاقستاندىق كورنەكتى زاڭگەر عالىمدار, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورلارى, پروفەسسورلار ي.اۋباكىروۆا, ي.بورچاشۆيلي, ل.جاقاەۆا, ل.جانۇزاقوۆا, ە.قاليەۆا, ە.مۇحامەدجانوۆ, ن.تۇرىك, زاڭ عىلىمدارىنىڭ كانديداتتارى, پروفەسسورلار ا.كاراەۆ, ج.قاليشەۆا بار.
پروفەسسور م.قوعاموۆ ءوز سوزىندە بۇل مۇلدەم جاڭا عىلىمي-تاجىريبەلىك باسىلىم ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ەڭبەكتە كونستيتۋتسيالىق زاڭنىڭ بارلىق 15 تاراۋىنىڭ 133 بابىنىڭ نورمالارى ەگجەي-تەگجەي ءتۇسىندىرىلدى, ولار پرەزيدەنت باستاماشىلىق ەتكەن جانە جۇرگىزىلگەن كونستيتۋتسيالىق رەفورما اياسىندا جاڭا قۇقىقتىق يدەيالارمەن تولىقتىرىلدى. وعان اجىراماس قوسىمشا رەتىندە كونستيتۋتسيالىق زاڭدا قولدانىلاتىن 60 نەگىزگى ۇعىمعا انىقتاما بەرەتىن گلوسساريدى قاراستىرۋ كەرەك.
وسك اپپاراتى سايلاۋ ۇدەرىسىن ۇيىمداستىرۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى س.قوزىباەۆا 2012-2023 جىلدار ارالىعىندا وتكىزىلگەن سايلاۋ جانە رەفەرەندۋمدار تۋرالى جاڭا اقپاراتتىق جيناقتى تانىستىردى. بۇل باسىلىمعا سونداي-اق 2018 جانە 2022 جىلدارداعى سايلاۋ زاڭناماسىنا ەنگىزىلگەن جاڭالىقتار, ءماسليحاتتاردىڭ شىعىپ قالعان دەپۋتاتتارىنىڭ ورنىنا, اۋىل اكىمدەرىنىڭ, اۋداندار مەن وبلىستىق ماڭىزى بار قالالار اكىمدەرىنىڭ تىكەلەي پيلوتتىق سايلاۋ تۋرالى اقپارات ەندى.
كونفەرەنتسيانىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى وقيعاسى سايلاۋ تەرميندەرىنىڭ ونلاين-سوزدىگىنىڭ تۇساۋكەسەرى بولدى. ول قازىر وسك election.gov.kz سايتىندا قولجەتىمدى. سوزدىكتىڭ تۇساۋكەسەرىنە تۇسىنىكتەمە بەرە وتىرىپ, پروفەسسور ي.اۋباكىروۆا بۇل جاي تەرميندەر سوزدىگى ەمەس ەكەنىن اتاپ ءوتتى. سوزدىك جاڭا تەرميندەر مەن ۇعىمداردى ەسكەرە وتىرىپ, ۇنەمى جاڭارتىلىپ, تولىقتىرىلىپ وتىرادى.
«ويتكەنى ءبىزدىڭ ويىمىز تەرميندەر مەن ۇعىمداردان تۇرادى, سوندىقتان تەرميندەردى نەعۇرلىم دۇرىس تۇسىنسەك, سوعۇرلىم دۇرىس ويلايمىز. ەلىمىزدەگى سايلاۋدىڭ قانداي ءرول اتقاراتىنىن ەسكەرسەك, بۇل وتە ماڭىزدى. ول ونلاين-سوزدىك ازاماتتاردىڭ, اسىرەسە جاستاردىڭ, مادەنيەتى مەن حاباردارلىعىن دامىتۋدىڭ تاعى ءبىر كوزى بولادى», دەدى بايانداماشى.
ەكى كۇندىك عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيانى قورىتىندىلاي كەلە, وسك توراعاسى نۇرلان ءابدىروۆ ءىس-شارانىڭ اقپاراتتىق باي نەگىزدەرىنە كوز جۇگىرتە وتىرىپ, الەمدە قولدانىلاتىن سايلاۋ تاجىريبەلەرىنىڭ, تەحنولوگيالار مەن جۇيەلەردىڭ الۋان ءتۇرى بار ەكەنىن اتاپ ءوتتى. سايلاۋ قۇقىعى ينستيتۋتىنىڭ نەگىزىندە امبەباپ قاعيداتتار بولسا دا, ولار ەگەمەندى مەملەكەتتەرگە وزدەرىنىڭ كونستيتۋتسيالىق سايكەستىگى مەن قوعامدىق دامۋدىڭ قازىرگى كەزەڭدەرىنە سۇيەنە وتىرىپ, وزدەرىنىڭ سايلاۋ مودەلىن قۇرۋعا جەتكىلىكتى ءدالىز بەرەدى.
بولاشاقتا قازاقستاننىڭ جانە باسقا ەلدەردىڭ سايلاۋ جۇيەلەرى قانداي بولادى دەگەن سۇراققا جاۋاپ ىزدەۋ ءۇشىن پىكىرلەستەرمەن كاسىبي ديالوگ, حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋ ارقىلى ارىپتەستەرمەن جانە ساراپشىلارمەن سىندارلى پىكىر الماسۋ اسا ماڭىزدى. بۇل ترەند مىندەتتى تۇردە ودان ءارى داميدى.
