«ارسەلورميتتال تەمىرتاۋ»: قايعىلى كۇندەر ارتتا قالدى ما؟

مامىلە مانىنە ۇڭىلسەك

ونەركاسىپ جانە قۇرىلىس ءمينيسترى قانات شارلاپاەۆتىڭ ايتۋىنشا, 2022 جىلعى 9 جەلتوقساندا ۇكىمەت پەن «ArcelorMittal» اراسىندا «Standstill Agreement» كەلىسىمىنە قول قويىلدى, بۇل قازاقستاندىق تاراپقا كاسىپورىندى باعالاۋ مەن اۋديت جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەردى. شارلاپاەۆتىڭ سوزىنشە, قارسى تاراپتىڭ 3,5 ملرد دوللار سۇراۋى كەلىسسوز ۇدەرىسىنىڭ ۇزاققا سوزىلۋىنا اسەر ەتتى.

ء«بىزدىڭ ماقساتىمىز قىمبات جانە ۇزاققا سوزىلعان حالىقارالىق سوت ۇدەرىستەرىنە جول بەرمەي, كومبيناتتى ءادىل باعامەن ساتىپ الۋ بولدى. كاسىپ­ورىن جۇمىسى توقتاپ قالماس ءۇشىن كەلىسسوزدەردىڭ جەدەل ءارى شۇعىل ءجۇرۋى ما­ڭىزدى ەدى. كەلىسسوزدەر ۇدەرىسى 11 راۋند­تان تۇردى, ناتيجەسىندە ەكى تاراپ تا ءپرينتسيپتى ۇستانىمعا قول جەت­كىزدى. قازاقستان ۇكىمەتى مەن «ArcelorMittal» اراسىنداعى كەلىسىمدى مەگا-مامىلە دەپ اتاۋعا بولادى, ول ءبىز­دىڭ ەلىمىز ءۇشىن ايرىقشا ماڭىزعا يە. ءبىز باسقا ەلدەردىڭ ۇكىمەتى تاپ بولعان كوپ­تەگەن تاۋە­كەلدەن اۋلاق بولدىق», دەپ ءتۇ­سىن­دىردى مينيستر.

ونىڭ سوزىنشە, مامىلەنى ىسكە اسىرۋعا مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن ءبىر تەڭگە دە جۇمسالمادى. ال مامىلە سوماسى بولعان 286 ميلليون دوللار – تولىق جۇمىس ىستەيتىن ەكى كاسىپورىننىڭ قۇنى. جاڭا ينۆەستور ArcelorMittal باس كومپانيا­سى الدىندا 4 جىل ىشىندە 250 ملن دوللار قىسقامەرزىمدى قارىزدى جانە 450 ملن دوللار ۇزاقمەرزىمدى قارىزدى وتەۋ بويىنشا مىندەتتەمەلەردى وزىنە الادى. ال ArcelorMittal قازاقستان ۇكىمەتىنە ەشقانداي تالاپ قويمايدى. سونىمەن قاتار ونەركاسىپ جانە قۇرىلىس مي­نيسترلىگى مەن ادىلەت مينيسترلىگى وكىلدەرىنەن قۇرالعان قازاقستاندىق كەلىسسوزدەر توبىنىڭ ArcelorMittal كومپانياسىن «قازاقستان حالقىنا» قايىرىمدىلىق قورىنا 16 ملرد تەڭگەگە جارنا جاساۋعا كوندىرۋىن دە ءتاۋىر جەتىستىك دەپ ايتىپ وتسەك بولادى.

كومپانيا بۇدان بىلاي QARMET دەپ اتالماق.

وتكەنگە از-كەم شولۋ

ءۇندى بيزنەسمەنى لاكشمي ميتتال «قاراعاندى مەتاللۋرگيا زاۋىتىن» سوناۋ 1995 جىلى 200 ملن دوللاردان ءسال اساتىن سوماعا ساتىپ العان. بۇل اقشانىڭ ءوزى بىردەن تولەنبەي, تولەم 5 جىلدا العان پايدا ەسەبىنەن جابىلىپ وتىرعان. ءارتۇرلى باق-تاعى جاريالانعان اقپاراتتارعا سۇيەنسەك, 1996 جىلى «قارمەتتىڭ» احۋالى ءماز بولماعان, تيىسىنشە 50 ملن دوللار كولەمىندە شۇعىل قاجەتتىلىكتەر بەرە­شەگى جانە 11 ملن دوللار كولە­مىن­دە جالاقى قارىزى بولعان. باس اكتسيونەر ميتتال بۇل بەرەشەكتەردى ءبولىپ-ءبولىپ تولەگەن. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, وسىنشاما قارىزدىڭ ءبارىن كومبينات جالعىز بولات ءوندىرىسىنىڭ تابىسىمەن اق وتەۋگە قاۋقارلى بولعان ەكەن. ياعني كاسىپورىن بولات ەكسپورتىنىڭ وزىنەن ايىنا 40-50 ملن دوللار تابىس تۇسىرگەن.

ەل ۇكىمەتى دە ميتتالعا مىرزالىق تانىتىپ, ونىڭ شيكىزات, ەلەكتر قۋاتى جانە تەمىرجول تاريفتەرىن ەلدەگى ەڭ تو­مەن باعامەن الۋىنا مۇمكىندىك بەردى. «يسپات-قارمەت» 2004 جىلى جەلتوقساندا «ميتتال ستيل تەمىرتاۋ» اق بولىپ وزگەردى. قازىرگى اتاۋىنا 2007 جىلى يە بولدى.

كومپانيانىڭ اۋديتتەلگەن سوڭعى ەسەبى 2021 جىلى جاريا ەتىلگەن. سوعان سۇيەنەر بولساق, كومپانيانىڭ جالپى كىرىسى – 215 ملرد تەڭگە. ەكى جىل بۇرىن كومپانيانىڭ اكتيۆى – 1 ترلن تەڭگە, مەنشىك كاپيتالى – 570,5 ملرد تەڭگە جانە مىندەتتەمەسى 424 ملرد تەڭگەگە باعالانعان. «ارسەلور­ميتتالتەمىرتاۋدىڭ» ءبىراز وبلىستا 15 كومىر كەنىشى مەن تەمىر رۋداسى جۇمىس ىستەيدى. اقتاۋداعى قۇبىر زاۋىتى, تەمىرتاۋداعى مەتاللۋرگيالىق زاۋىت پەن جىلۋ ەلەكتر ستانساسى, قارا­عاندىداعى ەلەكر جەلىسى ينفرا­قۇرىلىمى دا وسى امت-عا تيەسىلى.

قاندى كۇنتىزبە

قازاق جەرىنە ارسەلوردىڭ اياق باسۋىمەن قارالى كۇندەر باستالىپ جۇرە بەردى دەسەك قاتەلەسپەيمىز. سوڭعى 15 جىلدا قازا تاپقان كەنشىلەر سانى 100-دەن اسادى. 2008 جىلى 11 قاڭتاردا «اباي» شاحتاسىندا 400 مەتر تەرەڭدىكتەگى مەتان جارىلىسىنان 30 ادام قازا تاۋىپ, 14 ادام جارالاندى. اپاتتان كەيىن تەك 7 ادامنىڭ دەنەسى جەر ۇستىنە شىعارىلدى. 23 ادامنىڭ سۇيەگى جەر استىندا قالدى.

2008 جىلى ماۋسىم ايىندا «تەن­تەك» شاحتاسىنداعى اپاتتان 5 شاح­تەر قازا تاپتى. 100 ادامنىڭ 95-ءى ارەڭ دەگەندە جەر ۇستىنە شىعارىلدى. اپات­قا كومىر مەن گازدىڭ كەنەتتەن تارالىپ كەتۋى سەبەپ بولعان. «تەن­تەكتەگى» كەلەسى اپات 2009 جىلدىڭ ماۋسى­مىندا تىركەلدى. بۇل جولى دا كومىر مەن گازدىڭ تارالۋى اپات تۋدىر­عان. سول ساتتە شاحتادا 94 كەنشى جۇ­مىس ىستەپ جاتىپتى.

سونىڭ توقسانى امان-ەسەن ەۆاكۋا­تسيالاندى.

قارالى كۇنتىزبە كەلەسى جىلى دا جالعاستى. 2010 جىلدىڭ ماۋسىمىندا «كۇزەمباەۆ» شاحتاسىندا كومىر مەن گازدىڭ شىعىپ كەتۋىنەن ءتورت ادام زارداپ شەكتى. ەكەۋىن جەر ۇستىنە الىپ شىعۋ مۇمكىن بولدى, قالعان ەكەۋى اقىرى شىعارىلماعان كۇيى كوز جۇمدى. سول كەزدە وبلىستىق توتەنشە جاعدايلار دەپارتامەنتى «كۇزەمباەۆتاعى» اپاتتى الدىن الا بولجاپ ءبىلۋ مۇمكىن ەمەس, سەبەبى بۇل تابيعي توسىن جاعداي دەپ ما­لىمدەدى. ارادا بىرنەشە اي وتكەندە «ارسەلورميتتال تەمىرتاۋ» مەتال­لۋر­گيالىق كومبيناتىندا گاز قۇبىرىنىڭ ور­تەنۋى سالدارىنان ەكى ادام اجال قۇش­تى.

2012 جىلى «ارسەلورميتتال تەمىر­تاۋ» زاۋىتىنداعى ءورت اپاتى سال­­دارىنان 2 ادام, 2017 جىلى «قا­زاقستان» شاحتاسىنداعى اپاتتان 3 ادام قازا بولدى. مەتان جارىلىسى كەزىندە شاحتادا 136 ادام بولعان, ال اپاتتى ايماقتا 3 ادام قالىپ كەتكەن ەكەن. 2021 جىلى اپات كەزەگى «اباي» شاحتاسىنا قايتا اينالىپ سوقتى. مەتان تارالۋى سالدارىنان 6 ادام قايتىس بولىپ, 2 ادام اۋىر حالدە اۋرۋحاناعا ءتۇستى. 2022 جىلى ماۋسىمدا «قۇرىلىسمەت» تسەحىندا بولعان اپات ءتورت ادامنىڭ ءومىرىن جالمادى. سول جىلدىڭ قاراشاسىندا لەنين اتىنداعى شاحتادا بەس جۇمىسشى قازا تاپتى.

2023 جىلى 17 تامىزدا «قازاق­ستان» شاحتاسىندا تاڭعى ۋاقىتتا كونۆەيەرلىك لەنتا ورتەنىپ, بەس ادام قازا تاپتى.

ەل تاريحىنداعى ەڭ سۇمدىق اپات بيىل 28 قازاندا بولىپ, بۇكىل ەلدى ءدۇر سىلكىنتتى. «كوستەنكو» شاحتا­سىن­­داعى جارىلىس 42 ازاماتىمىزدى اجال تىرناعىنا ىلىكتىردى. پرەزي­دەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ 29 قازاندى جالپىۇلتتىق ازا تۇتۋ كۇنى دەپ جاريالاپ, ۇكىمەتكە «ارسەلور­ميت­تال­تەمىرتاۋ» تاعدىرىن شەشۋدى تۇبە­گەي­لى تاپسىردى.

ۇكىمەت باسشىسى ءاليحان سمايى­لوۆتىڭ ايتۋىنشا, قايعىلى اپاتتارعا كاسىپورىن يەلەرى تىكەلەي كىنالى.

«ولار ءتيىستى قاۋىپسىزدىك تالاپتا­رىن ساقتاماي اق پايدا تابۋعا داع­­دىلانىپ الدى. سونىڭ سالدارى­نان اپات كوبەيدى. وڭىردەگى ەكولوگيا ماسەلەسىنە دە نازار بۇرۋ كەرەك. كاسىپورىن بىرنەشە جىل بويى مودەرنيزاتسيا جاساماي كەلە جاتىر جانە جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزىپ جات­قان جوق. جەكەشەلەندىرۋ ساتىنەن بەرى وندىرىستىك كورسەتكىشتەرى ەكى ەسە تو­­مەن­دەپ كەتكەن. ءوندىرۋ كولەمى – 6 ملن توننادان 3 ملن تونناعا تو­مەندەدى. كومىر ءوندىرۋ كولەمى تورت­تەن بىرگە قىسقاردى. قىزمەتكەر سانى دا 72 مىڭنان قازىرگى 28 مىڭعا دەيىن ازايدى», دەدى ۇكىمەت باسشىسى.

كاسىپورىنعا سالىنۋعا ءتيىس 305 ملرد تەڭگە كولەمىندەگى ينۆەستيتسيا دا قۇيىلماعان. 2021 جىلى قول قويىلعان 3 ملرد دوللاردان اسا كولەمدەگى سوما­عا مودەرنيزاتسيا جاساۋ مامىلەسى دە تولىق ورىندالماي, باسشىلىق تەك 1 ملرد دوللار تۇراتىن جوبانى ۇسىنۋمەن شەكتەلگەن.

«كوستەنكوداعى» اپاتتان كەيىن پرەزي­دەنتتىڭ ءوزى «ارسەلورميتتال تەمىرتاۋدى» ەل تاريحىنداعى ەڭ ناشار كومپانيا دەپ اتادى.

ساراپشىلار نە ايتادى؟

ەكونوميست ماقسات حالىق كەلىس­سوز­دىڭ ۇزاققا سوزىلماعانى جاقسى بولعانىن, ايتپەسە بۇل ءوندىرىس­تىڭ تىعىرىققا تىرەلۋىنە – دومنا پەشى­نىڭ توقتاۋى, شاحتالاردى سۋ باسۋ, جۇمىسسىزدىققا الىپ كەلەتىنىن ايتادى.

«2012 جىلدىڭ قاراشاسىندا فرانتسۋز ونەركاسىپ ءمينيسترى ارنو مونتەبۋر ارسەلورميتتالدى ەلدە كور­گىسى كەلمەيتىنىن ايتتى, ويتكەنى ول فرانتسيانى قۇرمەتتەمەيدى. مونتەبۋردىڭ ايتۋىنشا, كومپانيا مەملەكەت الدىنداعى مىندەتتەمەلەردى ۇنەمى بۇزعان. بۇل ترانسۇلتتىق كوم­پانيانىڭ باسشىلىعى مەن رەسمي پاريج اراسىنداعى وتكىر قاقتىعىسقا اكەلدى. فرانتسيا بيلىگى 2012 جىلدىڭ 1 قازانىندا ArcelorMittal-عا ەكى ايلىق ۋلتيماتۋم جاريالادى. كوم­پا­نيا باسشىلىعى ەگەر ۇكىمەت كاسىپ­ورىندى تولىق ساتۋدى تالاپ ەتسە, زاۋىتتىڭ دومنا پەشتەرىن تولى­عىمەن توقتاتۋعا ۋادە بەرەدى. فرانتسيا بيلىگى كەيىن ۇلتتاندىرۋ ساياساتىنان باس تارتاتىنىن مالىمدەگەن, سوعان قاراماي ArcelorMittal ەكى دومنا پە­شىن توقتاتتى. بۇل وقيعالار جۇمىس­شى­­لاردىڭ نارازىلىعىن تۋدىرىپ, ارتى اۋقىمدى ەرەۋىلگە ۇلاسقان. سوندىقتان بۇل كەلىسسوزدىڭ ەلىمىزدىڭ يگىلىگىنە شەشىلگەنىن قۇپتاپ وتىرمىن. ينۆەستورمەن كەلىسپەي, ۇزاققا سوزىلاتىن حالىقارالىق سوت ۇدەرىستەرى ورىن السا, وندا مەملەكەتىمىز ءبىراز شىعىنعا ۇشىرايتىن ەدى», دەيدى.

سونىمەن قاتار ول بۇل مىسال وزگە ينۆەستورلارمەن 90 جىلدارى جاسالعان باسقا دا كەلىسىمدەردى قايتا قاراۋ قاجەتتىگىن مەڭزەيدى دەيدى.

مۇناي-گاز سالاسىنىڭ ساراپشىسى نۇرلان جۇماعۇلوۆتىڭ ايتۋىنشا, توقاەۆتىڭ بيلىككە كەلۋىمەن امت-نىڭ سالىق تولەمدەرى بىرنەشە ەسە ارتقان. بىراق كومپانيا 2022 جىلى قارجىلىق ەسەپتىلىگىن سول كۇيى جاريا­لامادى.

«2021 جىلدىڭ سوڭىندا امت 400 ملرد تەڭگەدەن اسا ۇلەستىرىلمەگەن كىرىسكە يە بولدى. كومپانيا 1 ملرد دوللاردى ءوندىرىستى مودەرنيزاتسيالاۋعا جۇمساۋعا ۋادە بەردى. بىراق سول كۇيى باستامادى. امت-نىڭ انالىق كومپانيا الدىندا 200 ملرد تەڭگە كرەديتى بولعان (ورتاشا مولشەرلەمەسى – جىلدىق 15 پايىز). قازىر 700 ملن دوللار كرەديتى بار ەكەنى انىقتالدى. امت مەردىگەر مەن جەتكىزۋشىلەر الدىندا جۇزدەگەن ميلليون دوللار بەرەشەك. ەڭ قىزىعى, ەگەر ميتتال 1 ملرد دوللار بولىنبەگەن تابىستى الىپ ۇلگەرگەن بولسا, وندا ونىڭ جاعدايى كەرەمەت دەگەن ءسوز. جاڭا ينۆەستور كرەديت جانە مەردىگەر مەن جەتكىزۋشىلەر الدىنداعى اۋقىمدى قارىزدى وتەۋى ءتيىس. ەڭ ماڭىزدى ساۋال: لاۆرەنتەۆتە مۇنداي اقشا بار ما؟», دەيدى ساراپشى.

لاۆرەنتەۆ قايتىپ قوجايىن اتاندى؟

لاۆرەنتەۆ دەمەكشى, كومبيناتتىڭ جاڭا قوجايىنى – اندرەي لاۆرەنتەۆ, كوپشىلىككە Allur Auto-نىڭ يەسى رە­تىن­دە تانىمال.

تەلەگرامداعى Finmentor كانالى­نىڭ ساراپشىلارى ءبىز بۇل جاڭالىقتى (جاڭا قوجايىن تۋرالى – رەد.) قاراشا ايىندا ءبىلىپ قويعانبىز دەيدى.

«بۇل تۋرالى AIX بيرجاسىنداعى وبليگاتسيالىق باعدارلاما ليستينگىنەن بىلدىك. باستاپقىدا اكتسيالار مەملەكەتكە بەرىلدى, سوسىن Qazaqstan Steel Group (QSG) Holding ساتىپ الدى. 20 قاراشادا QSG Holding 1 ميلليارد دوللارعا بەس جىلدىق باعدارلاما اياسىندا جىلدىق مولشەرلەمەسى 15 پا­يىز بولاتىن 355 ميلليون دوللارعا وبليگاتسيالار شىعاردى. قالعان 645 ملن دوللار قارىزدى تولەۋگە (700 ملن دوللار) جانە مودەرنيزاتسياعا ينۆەستيتسيا رەتىندە تارتىلاتىن شىعار. امت مەن «ارسەلورميتتال اقتاۋ» كاسىپورىندارىنىڭ جيىنتىق باعاسى – 286 ملن دوللار. سول سەبەپتى, قارىزداردى قوسا العاندا جالپى قۇن 986 ملن دوللار بولادى. بۇل – AIX-تاعى وبليگاتسيالىق باعدارلامانىڭ ۇقساس سوماسى», دەيدى كانال ساراپشىلارى.

Qazaqstan Steel Group (QSG) Holding – اندرەي لاۆرەنتەۆتىڭ كومپانياسى. ءتۇسىنىپ وتىرعانىمىزداي, بۇل كومپانيا ArcelorMittal-دىڭ بۇرىن­عى اكتيۆىن ساتىپ الۋ ءۇشىن AIX-تا وب­ليگاتسيالىق زايم ورنالاستىرىپ, جەكە قارجىلاندىرۋ (355 ملن دوللار) تارتىپ وتىر. كۋپون مولشەرلەمەسى – 15 پايىز, وتەۋ مەرزىمى – 2027 جىل. ارقايسىسى 500 مىڭ دوللار تۇراتىن 710 وبليگاتسيا شىعارىلعان.

ەلەكتروندى ۇكىمەت پورتالىنىڭ دەرەگىنشە, لاۆرەنتەۆ Qazaqstan Steel Group-تى 2023 جىلدىڭ 30 قازانىندا قۇرعان. كومپانيا قىزمەتىنىڭ ءتۇرى بولات قۇيۋ دەپ كورسەتىلىپ, كومپانيا جەتەكشىسى سالتانات سارسەمباەۆا دەلىنگەن.

مامىلە شارتى بويىنشا, QSG امت اكتيۆىن 286 ملن دوللارعا ساتىپ العان, سونداي-اق 450 ملن دوللار كولەمىندەگى كەپىلدەندىرىلگەن كەيىنگە قالدىرىلعان بەرەشەكتەردى وتەيدى. تاعى 250 ملن دوللار امت-نىڭ وتەلمەگەن توپىشىلىك قارىزىن تولەۋ رەتىندە مامىلە جابىلعان كەزدە تولەنەدى. ينۆەستور 3 ملرد دوللار سوماعا ينۆەستيتسيا قۇيۋ مىندەتىن موينىنا الىپ وتىر. ونىڭ 1,3 ملرد دوللارى كەلەسى جىلى سالىنۋعا ءتيىس.

قىسقامەرزىمدى كەزەڭدە ينۆەستور كەلەسىدەي مىندەتتەردى اتقارۋى كەرەك: قازىرگى ۇجىمدىق كەلىسىمشارت پەن ەڭبەكاقى تولەۋ جۇيەسىن ساقتاۋ; وندىرىستىك قاۋىپسىزدىك جانە ەكولو­گيالىق احۋال كورسەتكىشتەرىن تۇبە­گەي­لى جاقسارتۋ; ءوندىرىستى قايتا ۇيىم­داس­تىرۋ جانە مودەرنيزاتسيالاۋ; شى­عارىلاتىن ونىمدەر ءتۇرىن, كولەمىن جانە نومەنكلاتۋرانى كوبەيتۋ.

جالپى, كاپيتالى 800 ملرد تەڭگەدەن اساتىن «سارىارقااۆتوپروم», «اگ­رو­ماشحولدينگKZ», QazTehna, KamaTyreskz, Kamlitkz, Silk Road Electronics لاۆرەنتەۆتىڭ بيزنەس-جوبالارى سانالادى. ونىڭ كومپانيا توبىنىڭ جيىنتىق ءوندىرىس كولەمى 1,5 ترلن تەڭگەدەن اسادى. جۇمىس ورىندارىنداعى ادام سانى 20 مىڭنان اسادى, بۇل امت-داعى ادام سانىمەن شامالاس.