ۇلت قارجىسىنىڭ سۇراۋى بار

باسقاسى باسقا, بيۋدجەت, ءتىپتى ينفا­قۇرىلىمداردى قارجىلاندىرۋ ماسە­لەسىن شەشۋ ءۇشىن دە بجزق-عا قول سوزا باستادىق.

پرەمەر-مينيستر ءاليحان سمايى­لوۆ بۇل جاعداي بۇرىن ەكونو­مي­كا­نى جاڭعىرتۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيادا قولداۋ تاپ­قانىن, الىنعان قارجىنىڭ قاي­تا­رىلۋى­نا ۇكىمەتتىڭ ءوزى كەپىلدىك بەرەدى دەگەنى بار-تىن.  اڭگىمە 1,5 ترلن تەڭگە تۋرالى بولىپ وتىر.

«قازىرگى ۋاقىتتا ءبىز ۇلتتىق بانكپەن بىرلەسىپ, قاراجات تارتۋ شارتتارى بويىنشا ماسەلەلەردى پىسىقتاپ جاتىرمىز. ۇكىمەتتىڭ بورىشتىق مىن­دەت­تەمەلەرىن ورىنداۋ اياسىندا قار­جى قايتارىلاتىن بولادى»,  دەدى پرەمەر-مينيستر. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇلتتىق قوردىڭ ترانس­فەر­تىن ازايتۋ تۋرالى شەگەلەپ تۇرىپ ايتسا دا, ۇكىمەت «ۇلتتىق قورعا دەگەن تاۋەل­دىلىكتى  كەزەڭ-كەزەڭگە ءبولىپ شەشىپ تاس­تايمىز» دەپ ۋادە بەرسە دە, 2023 جىل بىزگە جاعىمدى  جاڭالىق الىپ كەلگەن جوق. 

بيۋدجەتكە قاتىستى ماسەلەلەردى رەت­تەۋ ءۇشىن ۇكىمەت ەلدىڭ ۇلتتىق قو­رى­نان رەكوردتىق سوما – 5,3 ترلن تەڭگەنى العانىن جاقىندا بىلدىك. ال بيۋدجەتتىڭ جىرتىعى سىرتقى قارىزدار ارقىلى شەشىلگەنى تۋرالى مالىمەتتەر ءالى جاڭارتىلعان جوق.

سونىمەن, سەنات سپيكەرى ماۋلەن اشىمباەۆ قاراشا ايىنىڭ سوڭىندا ەل قازىناسىنا تۇسۋگە ءتيىس 11 ترلن تەڭ­گەنىڭ 9,3 ترلن تەڭگەسى عانا تۇس­كەنىنە نازار اۋداردى, «سامۇرىق-قازىنا» قورىنىڭ باعالى قاعازدارى قوردىڭ اقشاسىنا ساتىپ الىنادى, ناتيجەسىندە ولار ءتيىمسىز بولىپ شىق­قا­نىن اشىپ ايتتى.

سەنات سپيكەرىنىڭ پىكىرىنشە,  وبلي­گا­­تسيا­لارعا قويىلاتىن تالاپتار مەن ەرەجەلەردى نارىق قالىپتاستىرۋعا ءتيىس. «سامۇرىق-قازىنا» وبليگاتسيا­لاردى شىعارىپ, ولاردى نارىققا بەرسە, ولاردىڭ قانشالىقتى ورىندى جانە تارتىمدى ەكەنىن نارىقتىڭ ءوزى باعالاۋعا ءتيىس. ءبىز بۇل جەردە «سامۇرىق-قازىنا» وبليگاتسيا شى­عاراتىن, ۇلتتىق قور ساتىپ الاتىن جانە قانداي دا ءبىر راسىمدەردى وڭايلاتىلعان تۇردە جۇرگىزۋگە بولاتىن تەتىكتى كورىپ وتىرمىز. وسى جوبالاردىڭ پروتسەدۋرالارى مەن پى­سىقتالۋىن كىم باعالايدى؟ راسىمدەر تۋرالى ماسەلە جوعارى اۋدي­تور­لىق پالاتاعا جەتتى مە؟»  دەپ اتاپ ءوتتى سەنات سپيكەرى.

ۇلتتىق قوردان قارجى الۋ ماسەلەسى پارلامەنت ارقىلى شەشىلۋگە ءتيىس ەكەنىن زاڭ قۇپتايدى. بۇل تالاپتان ەشكىم اتتاپ وتپەۋى كەرەك. بىراق ولاي بولماعانىن بۇگىن ءبىلىپ وتىرمىز. مەملەكەت ەمەس, ءبىر وتباسىنىڭ تابىسى مەن شىعىسى اراسىندا تەپە-تەڭدىك ورناماسا, ول وتباسىنىڭ «بانكروت» بولاتىنىنان كەز كەلگەن جان حاباردار دەپ ويلايمىز. ال بۇل قۇبىلىس مەملەكەتتىك دەڭگەيدە بايقالسا, بيۋدجەت ساياساتىنىڭ ىرگەتاسى عانا ەمەس, ەكونوميكانىڭ دا ىرگەتاسى سىر بەرە باستادى دەگەن ءسوز. 

سەنات توراعاسىنىڭ ايتۋىنشا, پايىزدىق مولشەرلەمەلەردىڭ  سۋب­سي­ديا­­لانۋى ۇلتتىق قور تۇجىرىم­دا­­ما­سىنا دا قايشى كەلەدى. ەگەر مۇنداي نارىق زاڭىنا قايشى كەلەتىن شەشىمدەر جالعاسا بەرسە, ءبىز وسىعان دەيىن بەرىل­گەن ءبىراز ۋادەنى ورىنداي الماي قالا­مىز. ولاردىڭ ىشىندە مەملەكەت باسشى­سى­نىڭ تىكەلەي باقىلاۋىندا تۇرعان تاپسىرمالار دا بار.

جالپى, ۇكىمەتتىڭ ەكونوميكالىق بلوگىنىڭ وسى جىلعا ارنالعان جوس­پارى تىم جاقسى ەدى. 2023 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي ۇكىمەت 14,6 ترلن تەڭگە سالىق تولەمدەرىنىڭ ءتۇسۋىن قامتاماسىز ەتۋگە ۇمىتتەنگەن. بىراق ونىڭ  قانشا پايىزىنىڭ ورىندالعانىنا سەنات توراعاسىنىڭ ءوزى كۇمان كەلتىرىپ وتىر.

«بەرىلگەن ۋادەنى جۇتىپ قويۋ ءبىزدىڭ مينيسترلەر كابينەتى ءۇشىن قالىپتى قۇبىلىسقا اينالىپ كەتكەن بە؟» دەگەن قاۋىپتىڭ سالماعى اۋىرلاپ بارادى. ۇكىمەت 2024 جىلعا 16 ترلن تەڭگە كىرىس جوسپارىن بەلگىلەپ تاستادى.

«بۇل جايت قالاي جانە قايتىپ ورىندالادى؟» دەگەن ساۋالعا وتكەن اپتادا قارجى ءمينيسترى ەرۇلان جاماۋ­باەۆ­تىڭ ءوزى  جاۋاپ بەرۋگە تىرىستى. «كەلەسى جىلى قوسىلعان قۇن سا­لىعى قابىلدانبايدى. ول ءالى دە تالقى­لا­نىپ جاتىر. ول 2025 جىلدان باس­تاپ جاڭا سالىق كودەكسى اياسىندا قاراس­تى­رىلادى»,  دەپ جاۋاپ بەردى قارجى ءمينيسترى.

ءمينيستردىڭ پىكىرىنە سۇيەنسەك, شەنەۋ­نىكتەر ءالى دە سالىق جيناۋدى جاق­سارتۋ ارقىلى ەل بيۋدجەتىنە قاجەت­تى قاراجاتتى جيناۋعا ۇمىتتەنەدى.

«كەلەسى جىلدان باستاپ سالىق تۇ­سىم­دەرىن تولىعىمەن قامتاماسىز ەتە­مىز, ءبىز بۇعان سەنەمىز»,  دەپ ۋادە بەردى ە.جاماۋباەۆ.

وسىلايشا, وسى جىلدىڭ كىرىس جوس­پارى ءىس جۇزىندە ورىندالمادى, بىراق ەشكىم شىعىنداردى جويعان جوق. ەلدىڭ ستراتەگيالىق رەزەرۆى – ۇلتتىق قور ءداستۇر بويىنشا مينيسترلەر كابي­نەتىنە بيۋدجەتتىك كەمشىلىكتەردى جويۋعا كومەكتەسەدى.

ۇكىمەت 2023 جىلعا پارلامەنت ار­قى­لى 4 ترلن تەڭگە بولۋگە قول جەت­كىزدى, ونىڭ 2,2 ترلن-نى – كەپىل­دىك بەرىلگەن ترانسفەرت, 1,8 ترلن – نىسانالى ترانسفەرت.

الايدا مينيسترلەر كابينەتى مۇ­نى­­مەن توقتاپ قالمادى.

جۋىردا ۇلتتىق بانك باسشىسى تيمۋر سۇلەيمەنوۆ ۇكىمەتتىڭ ۇلتتىق قور ەسەبىنەن «قازمۇنايگاز» اق (قمگ) اكتسيالارىن 1,3 ترلن تەڭگەگە ساتىپ الۋ تۋرالى شەشىمىنىڭ كەيبىر جاي-جاپسارىن جاريا ەتتى.

«وكىنىشكە قاراي, كىرىس جوسپارى تولىق ورىندالماي جاتىر. سونى­مەن قاتار بيۋدجەتىمىزدىڭ الەۋمەتتىك باعى­تىن ەسكەرە وتىرىپ, ءبىز بيۋدجەت­تىك جوبالاردى, الەۋمەتتىك جانە ينفرا­قۇرىلىمدىق جوبالاردى تولىق كولەم­دە قارجىلاندىرۋعا مىندەتتىمىز. وسى­لاي­شا, جەتىسپەيتىن سالىق تۇسىم­دەرىن وتەۋ ءۇشىن ۇكىمەت ۇلتتىق قوردىڭ قارا­جا­تىن قمگ اكتسيالارىنا ينۆەستيتسيا­لاۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى», دەدى ت.سۇلەيمەنوۆ.

مۇنداي «ستاندارتتى ەمەس» شەشىم ەل پارلامەنتىن اينالىپ ءوتىپ قابىل­دانعان. بىراق ۇلتتىق بانك باسشىسى اتاپ وتكەندەي, ۇلتتىق قور قازاقستان ۇكىمەتىنە تيەسىلى, سون­دىق­تان ونىڭ ءوز قاراجاتىنا بيلىك ەتۋگە قۇقىعى بار.

وسىلايشا, 2023 جىلى ۇلتتىق قوردان الىنعان قاراجاتتىڭ جالپى سوماسى 5,3 ترلن تەڭگەگە جەتتى.

ۇلتتىق بانك (ۇب) توراعاسى مو­يىن­­دا­عان­داي, بۇل – ۇلتتىق قور­دان بارلىق ۋاقىتتاعى ەڭ جوعارى قاراجاتتى الۋ جاعدايى. ۇب توراعاسى ت. سۇلەيمەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, قار­جى­لىق-ەكونوميكالىق بلوك بۇل پروب­لە­ما­لاردىڭ بارلىعىن جاقسى تۇسىنەدى. پارلامەنت تە تۇسىنۋگە ءتيىس. بىزدە بۇ­دان وزگە جول قالماي بارا جاتىر. باس بانكيردىڭ پايىمداۋىنشا, بۇل جولى ءتيىمسىز سالىق جەڭىلدىكتەرىن الىپ تاستاپ, اكىمشىلىكپەن جۇمىس ىستەۋ كەرەك.

«سامۇرىق-قازىنا» اكتيۆىنىڭ ءىجو-دەگى ۇلەسىن 10-15 پايىزعا ءتۇسىرۋ كەرەك», دەگەن ماسەلە وسىعان دەيىن ءجيى كوتەرىلگەن. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ 2020 جىلى 8 ءساۋىر كۇنى  «سامۇرىق-قازىنا» ۇلتتىق ءال-اۋقات قورىنىڭ پايداسىنان زيانى كوپ ەكەنىن مەڭزەپ, قورعا اۋقىمدى رەفورما قاجەت ەكەنىن ايتقان بولاتىن. ونىڭ سول كەزدەگى توراعاسى الماسادام ساتقاليەۆكە ءبىر اي ۋاقىت بەرىپ, شارۋانى تىندىرا الماسا, قىزمەتىنەن كەتىپ قانا قويماي, ۇلتتىق كومپانيا دا جۇمىسىن توقتاتاتىنىن كەسىپ ايت­قان ەدى. ساراپشىلاردىڭ سوزىنە سەن­سەك, «سامۇرىق-قازىنانى» قالاي ۇتىمدى ترانسفورماتسيالاۋ قاجەت ەكەنىن قوردىڭ بۇگىنگى مەنەدجمەنتى دە, ۇكىمەت تە تولىق بىلمەي وتىر. بيۋد­جەتتى قارجىلاندىرۋ نەمەسە ين­فرا­­قۇرىلىمدى جاڭعىرتۋعا قارجى ءبولۋ شەتەلدىك ينۆەستورلاردىڭ مىندەتى ەمەس. ولار وزىنە قاراستى نىساندارعا عانا جاۋاپ بەرەدى. ال وزگە ماسەلە ىشكى نارىقتىڭ اسەرى, سالىق ارقىلى شەشىلۋى كەرەك. بىزدە ەكەۋىنىڭ دە مىندەتىن ۇلتتىق قور اتقارىپ كەلدى. ۇلتتىق قوردىڭ مىندەتى شەكتەلە باس­تاعاندا, بجزق-عا اۋىز سالدى.

قارجى ساراپشىسى بەيسەنبەك زيابەكوۆ الەۋمەتتىك تولەمدەر نەمەسە ينفراقۇرىلىمدى قار­­جىلان­دىرۋ ءتارىزدى حالىقتىڭ الەۋ­­مەتتىك جاعدايىنا تىكەلەي اسەر ەتە­­تىن ماسە­لە­لەر تىعىرىققا تىرەلىپ قالا­­تىنىن ايتادى. بۇل قۇبىلىس ۇكى­مەتتىڭ وسىعان دەيىنگى نەمەسە بۇگىنگى قۇرامىنىڭ ماسىلدىق پيعىلدان ارىلا الماي جۇرگەنىن بىلدىرەدى.

2009 جىلى «سامۇرىق»  پەن «قا­زىنا» قورلارى  ارتىق قارجى شى­عىن­دارىن شەكتەپ,  ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى ۇيلەستىرىپ, ۇكىمەت تاراپىنان قاداعالاۋ ءۇشىن بىرىكتىرىلدى, ءىجو-ءنىڭ 60 پايىزىن ۋىسىندا ۇستادى. قۇرامىنا «KEGOC», «قازاقگاز», «قازاقستان تەمىر جولى» جانە باسقا الپاۋىت كومپانيالار ەنەتىن «سامۇرىق-قازىنانىڭ» ەكونوميكامىزعا ەنگەنىنە 14 جىلدان اسىپ بارادى.  «سامۇرىق-قازىنا» تۋرالى ءوز سوزىندە پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ: «قور ءوزىنىڭ نەگىزگى مىندەتىن ورىنداپ وتىر ما؟ ۇلتتىق بايلىقتى ەسەلەي الدى ما؟ قورداعى قوماقتى جالاقى الاتىن قىزمەتكەر مەن ديرەكتورلار كەڭەسى نەمەن اينالىسادى؟ قىزمەتى وتە قىمبات كونسالتينگ كومپانيالار مەن شەتەلدىك مامانداردى جۇمىسقا تارتقاننان پايدا بار ما؟ وسىعان بايلانىستى ۇكىمەتكە ستراتەگيالىق جوسپارلاۋ جانە رە­فورمالار اگەنتتىگىمەن بىر­لەسىپ, «سامۇرىق-قازىنانىڭ» جۇ­مىسىنا قاتىستى كۆازيمەملەكەتتىك سەك­توردى تۇبەگەيلى وزگەرتۋ ءۇشىن ۇسى­نىستار ازىرلەۋدى تاپسىرامىن. ەگەر «سامۇرىق-قازىنانى» رە­فورمالاۋ مۇم­كىن بولماسا, ونداي قۇرىلىمنىڭ ەكونوميكامىزدا بولماعانى دۇرىس» دەگەن ماسەلەنى توتەسىنەن قويعان. بۇل ساۋالدىڭ جاۋابىن تەك مەملەكەت باسشىسى ەمەس, حالىق, بيزنەس 14 جىلدان بەرى كۇتىپ كەلەدى.

ەكونوميست ساپارباي جۇباەۆ وسى­عان دەيىن جۋرناليستەرمەن كەزدەس­كەن كەزدە «سامۇرىق-قازىنانى» رەفورمالاۋ ماسەلەسى كۇردەلى جاعدايدا قا­لىپ وتىرعانىن,  مەنشىگىندەگى كا­سىپورىنداردى جەكەگە وتكىزسە, ۇكىمەت جانە مينيسترلىكتەرمەن جەكەشە­لەن­دىرىلگەن كاسىپورىندار اراسىندا «سامۇرىق-قازىنا» سياقتى قۇرىلىم قاجەت بولماي قالاتىنىن ايتىپتى.

«سامۇرىق-قازىنا» حولدينگى 900 ملرد تەڭگە تابىسىنىڭ 110 ملرد تەڭ­گەسىن عانا بيۋدجەتكە بەرەدى» دەگەن پىكىر ەل ىشىندە ارا-تۇرا ايتىلىپ قالادى. تاۋەلسىز ساراپشىلار كەيبىر حولدينگتەردىڭ ساياساتىنان مەملەكەتكە باعىنعىسى كەلمەيتىن كوزقاراس ءجيى اڭعارىلاتىنىن ايتادى. ءتىپتى  گاز باعاسىن ءوسىرىپ, حا­لىقتىڭ شىدامىن سىناۋدى جاقسى كورەتىن «قازترانسگاز» «سامۇرىق-قازىنانىڭ» قۇرامىنا كىرسە دە, وعان  جەكەلەگەن مونوپوليستەر يەلىك ەتىپ كەلدى. بىراق ناتيجەسى از, ۇلتتىق كومپانيالاردان قوماقتى تەندەر الىپ, داۋلەت جيناعان ادامداردىڭ  ءبىرازى شەتەلدە, ءبىرازى «ەسكى قازاقستانمەن» قالسا, ەندى بىرەۋلەرى تۇرمەنىڭ ارعى جاعىندا وتىر.

«ۇكىمەت «سامۇرىق-قازىنا» ار­قىلى ەكونوميكاداعى ۇلەسىن ساقتاپ قا­­لۋعا جانتالاسۋى نارىق زا­ڭىنا قايشى ەدى. مەملەكەت باسشىسى  قاسىم-جومارت توقاەۆ مەملەكەت پەن حالىقتىڭ مۇددەسىنە باعىت­تال­عان تابىستاردى ارتتىرۋ ءۇشىن «سامۇرىق-قازىنا» مەن ۇكىمەت ارا­سىنداعى ءوزارا قاتىناستاردىڭ سيپاتىن وزگەرتۋ قاجەت ەكەنىن ايتتى. مەملەكەت ەكونو­ميكاسىنىڭ 60 پايىزعا جۋىق الەۋەتىن قولىنا بىرىكتىرىپ وتىر. دامىعان  ەلدەردە بۇل كورسەتكىش – 10-15 پايىز.  ءبىز تىم بولماسا بۇل كورسەتكىشتى 15-20 پايىزعا ءتۇسىرۋى­مىز كەرەك. سول كەزدە عانا بيزنەس كولەڭ­كە­دەن شىعادى, داميدى»,  دەدى ساراپشى.

ۇلتتىق كومپانيالارعا ءوزىن-ءوزى باسقارۋ مۇمكىندىگىن قايتاراتىن كەز كەلدى. ۇكىمەت «سامۇرىق-قازىنا» شوب-تىڭ ءىرى كومپانيالارعا اينالۋ مۇم­كىندىگىن, سول ار­قىلى ۇلتتىق ينۆەستورلاردىڭ قا­لىپ­­تاسۋىن شەكتەپ وتىر. 

«30 جىل ىشىندە قازاقستاندا بىردە-ءبىر جىلۋ ورتالىعى نەمەسە زاۋىت سا­لىن­عان جوق. الماتىنىڭ جەو-2-ءسىن قارىز الىپ, گازداندىرۋعا كىرىسىپ جاتىرمىز.  جىل باسىندا ەكىباستۇز بەن ريددەردە جەو جارىلعاندا, ۇكىمەت وعان ينۆەستور تابا الماي داع­دارىپ قالدى. ەل ىشىنەن شىققان  ۇلتتىق ينۆەستورلار مۇنداي ءىرى جوبانى قار­جى­لاندىرۋعا قاۋقارسىز بولىپ شىقتى. ءاربىر كومپانيا ءوزىنىڭ دامۋ ستراتەگياسىن, كادرلىق ساياساتىن, ءونىم ساتۋدان تۇسكەن تابىسىن ءوندىرىستىڭ قاجەتتىلىگىنە, جۇمىسشىلاردىڭ الەۋ­مەت­تىك جاع­دايىن جاقسارتۋعا جۇمساۋعا ءتيىس. بىزدەگى قولدانىستاعى زاڭدار لوب­بيس­تەردىڭ, مونوپوليستەردىڭ كەز كەل­گەن تەسىكتەن جول تاۋىپ شىعۋىنا مۇم­كىندىك بەرەدى. زاڭ جەتىلدىرىلمەي, زامان تۇزەلمەيدى», دەيدى س.جۇباەۆ. 

الماتى