ونەردىڭ التىن ورداسى

ەلۋ جىل بۇرىن ىرگەسى قالان­عان الماتى وبلىس­تىق فيلارمونياسىنا 1990 جىلى حا­لىق اقىنى ءسۇيىنباي ارون ۇلىنىڭ ەسىمى بە­رىل­گەن. سودان بەرى ونەر ۇجىمىنىڭ ءار مۇ­شە­سى جىر سۇلەيىنىڭ ەسىمىن ارداقتاپ, سوعان لا­يىق قىزمەت ەتۋگە قارىم-قابىلەتتەرىن جۇ­مىل­دىرىلىپ كەلەدى.

«ونەر دە ەلمەن بىرگە وسەدى, كوكتەم سايىن تۇلەيدى. بۇگىنگى كۇندە فيلارمونيا قۇرامى ونەر­لى جاستارمەن تولىعا ءتۇستى. «جاس كەلسە – ىسكە» دەپ دارىندى جاستارعا ارتار سەنىمىمىز زور. فيلارمونيانىڭ ونەر ۇجىمدارى كاسىبي ورىنداۋشىلىق شەبەرلىك­تەرىن كوتەرىپ, جەتىلدىرە تۇسۋدە جانە رەپەرتۋارلارىن بايى­تۋ جولىندا تىنىمسىز ەڭبەك ەتىپ جاتىر. قايماعى بۇزىلماعان ءتول ونەرىمىزدى ناسيحات­تاۋ, كەلەشەك ۇرپاقتىڭ بويىنا سىڭىرۋدە فيلارمونيانىڭ اتقارىپ جاتقان ەڭبەگى زور. ۇلتتىق ونەر مەملەكەتتىڭ قامقورلىعىنان قالىپ كورگەن ەمەس. جىل سايىن جاڭا مامان­دار جۇمىسقا تارتىلىپ, ماتەريالدىق-تەحني­كالىق بازالارىمىز جاڭارتىلىپ كەلەدى», دەيدى ءسۇيىنباي اتىنداعى الماتى وبلىستىق فيلارمونياسىنىڭ ديرەكتورى, مادەنيەت قايراتكەرى دانيار قۇرامىسوۆ.

وسى ورايدا ايتار بولساق, ەل ىشىنە, الىس-جاقىن شەتەلدەرگە گاسترولدىك سا­پار­عا شىعاتىن ونەر ۇجىمىنا جۋىردا 50 ورىن­دىق­ سۋ جاڭا اۆتوبۋستىڭ كىلتى تابىستالىپ, زور قۋانىشقا كەنەلگەن بولاتىن.

قازاق ونەرىنىڭ كوگىندە ساۋلەلى جارىق جۇل­دىزعا اينالعان ءسۇيىنباي اتىن­داعى الما­تى وبلىستىق فيلارمونياسىنىڭ 50 جىل­­­­دىق مەرەيتويىنا وراي الماتى وبلىسى اكى­مىنىڭ قولداۋىمەن الماتى قالاسىنداعى جامبىل اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك فيلارمونياسىندا «ونەردىڭ التىن ۇياسى» اتتى مەرەكەلىك كونتسەرت ءوتتى.

كونتسەرتتىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا ۇلتتىق ساف ونەرىمىزدى سارى التىنداي ساقتاپ, ونى كەلەر ۇرپاققا جەتكىزۋ جولىندا تەر توگىپ جۇر­گەن ونەر ۇجىمىن 50 جىلدىق مەرەيتوي­مەن­ قۇتتىقتاعان اقجارما تىلەكتەردىڭ تيەگى اعى­تىلدى.

«ساحنا تورىندە جەمىستى ەڭبەك ەتىپ, وتان­دىق ءان جانە كۇي مەكتەبىنىڭ ۇزدىك ۇلگى­لەرىن ساقتاپ, ودان ءارى بايىتا وتىرىپ, كورەرمەندەرگە ءاردايىم الۋان ءتۇرلى, ماز­مۇندى رەپەرتۋار ۇسىنىپ, تولاسسىز شىعارماشىلىق ىزدەنىس پەن جوعارى كا­سى­بي ورىنداۋ شەبەرلىگىن پاش ەتەتىن قىز­مەت­تەرى ءۇشىن العىسىمدى بىلدىرەمىن», دەگەن مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت تو­قاەۆ­تىڭ­ ونەر ۇجىمىنا ارناعان العىسحاتىن پرە­زي­دەنت كەڭەسشىسى مالىك وتارباەۆ فيلارمونيا ديرەكتورىنا سالتاناتتى تۇردە تا­بىس ەتتى.

«ەلۋ جىلدا ەل جاڭا, ءجۇز جىلدا قا­زان» دەگەندەي, كەزىندە ەلىمىزدىڭ ونەر ما­­ي­تالماندارى التىنبەك قورازباەۆ, ناعي­ما­ ەسقاليەۆا, ءمادينا ەراليەۆا, ودان كە­يىن­گى بۋىن مەيرامبەك بەسپاەۆ باستاعان بىر­قاتار ونەر قىراندارى وسى فيلارمونيا­دا ەڭبەك ەتسە, بۇگىندە تالانتتى جاس­تار الدىڭعى اعا-اپكەلەرىنىڭ جولىن جال­عاس­تىرىپ جاتىر. ۇلتتىڭ ونەرى ۇلى بولماي, ءوزى دە ۇلى بولمايدى. فيلارمونيا كەزىن­دە دىنمۇحامەد احمەت ۇلى قوناەۆتىڭ تىكە­لەي باسشىلىعىمەن قۇرىلسا, مۇنداعى ەتنو­گرافيالىق انسامبلدەر­دىڭ اشىلۋى­نا­ وزبەكالى جانىبەك ۇيىتقى بول­عان. وسىن­داي كيەلى شاڭىراقتا ەڭبەك ەتىپ, بۇگىنگى ونەر­دى كەلەشەككە جەتكىزۋدە جان ايانباي تەر توگىپ, حالىقتىق ونەردى ناسيحاتتاپ جۇر­گەن ونەر ۇجىمىنا العىس ايتامىز», دەدى  پارلامەنت  ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى جانار­بەك ءاشىمجان. مۇنداي جىلى لەبىزدى مادە­نيەت جانە اقپارات ۆيتسە-ءمينيسترى ارمان جۇدە­­باەۆ تا جولدادى.

سونىمەن قاتار الماتى وبلىسى اكىمىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى نۇرلان ءابدىراحىم ءوڭىر باسشىسىنىڭ قۇتتىقتاۋىن جەتكىزە وتىرىپ, بىرقاتار ونەر مايتالماندارىن وبلىس اكىمىنىڭ العىسحاتىمەن ماراپاتتادى.

ايتۋلى ءىس-شارا بارىسىندا تۇركسوي حالىقارالىق ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى سانجار مۇلازىموعلى ۇجىم ونەرپازدارىنا شىعارماشىلىق تابىس تىلەپ, ءتول مادەنيەتىمىزدىڭ تاسىن ورگە دومالاتىپ جۇرگەن ونەر ساڭلاقتارىنا ارنايى توسبەلگىلەر تابىس ەتتى.

بۇدان ءارى قۇلاقتان كىرىپ, بويدى العان كونتسەرتتىك باعدارلاماعا ۇلاستى. وندا تىڭدارمان جۇرەگىنە جول تاۋىپ جۇرگەن جاڭاشىل جاستاردىڭ ىزدەنىستەرى جارقىراي كورىنىس تاپتى. سولاردىڭ قاتارىنداعى تىلەۋباي ءاناپيا, جىگەر ومارحان, ايدانا اناپياەۆا, ماعجان ساتىبالدى, ناريمان ءابدىراحمان, ارداق امىرقۇلوۆا, الۋا قوسانوۆالار ءداستۇرلى اننەن شاشۋ شاشتى.

فيلارمونيانىڭ جارتى عاسىرلىق تاري­حىندا قازاق ونەرىنە قالتقىسىز قىزمەت ەتكەن, ءوزى ولسە دە, سوڭىنا ولمەس ونەرىن قالدىرعان تاۋ تۇلعالى تارلاندار رۋحىنا ارنالعان «تۇلعالارعا ارناۋ» اتتى راحمەت قۋانىشتىڭ كۇيىن ابىلايحان سقاقوۆ جەتەكشىلىك ەتەتىن «سازگەن» فولكلورلى-ەتنوگرافيالىق ءانسامبلى ورىندادى. 1981 جىلى الماتىداعى ىقىلاس اتىنداعى رەس­پۋب­­­ليكالىق حالىق اسپاپتارى مۋزەيى جانى­نان قۇرىلعان بۇل انسامبل 1987 جىلى فيلار­مونيا قۇرامىنا اۋىسقان.

سونداي-اق ءسۇيىنباي اتىنداعى ال­ما­­تى وبلىستىق فيلارمونياسىنىڭ قۇ­را­­مىن­داعى ۇلتتىق ونەرىمىزدىڭ شوق جۇل­دى­زى­نا اينالعان «سازگەن», «ادىرنا» فول­كلو­ر­لى­-ەتنوگرافيالىق انسامبلدەرى مەن «اق­جاۋىن» كامەرالىق وركەسترىنىڭ ورىن­دا­­ۋىنداعى نۇرعيسا تىلەنديەۆتىڭ «كوش-كە­­رۋەنى» تىڭدارماندارىن تۇڭعيىق ويعا جە­تە­لەدى.

كەلەسى كەزەكتە قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىر­­­گەن ءارتىسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, كۇ­ي­شى-كومپوزيتور سەكەن تۇرىس­بەكتىڭ «كو­ڭىل­ تولقىنى», «قوڭىر قاز» كۇيلەرىن ءوزى جە­تەك­شىلىك ەتەتىن «اقجاۋىن» كامەرالىق ور­كەس­ترى ورىنداپ, كوپتىڭ ىستىق ىقىلاسىنا بو­لەندى.

ۇلتتىق ونەردە وزىندىك تاريحىمەن, قۇرا­مى­مەن تانىمال بولعان شىعارماشىلىق ۇجىمدار, اتاپ ايتساق, مادەنيەت قايراتكەرى مارات بەردىعۇلوۆتىڭ جەتەك­شى­لى­گىندەگى «ادىرنا» فولكلورلى-ەتنو­گرا­فيالىق ءانسامبلى, مادەنيەت سالا­سىنىڭ ۇزدىگى بەكنازار كاكەلەەۆ باس­قا­راتىن «قوبىز سارىنى» فولكلورلى-ەتنو­گرافيالىق ءانسامبلى,  مادەنيەت سالا­سىنىڭ ۇزدىگى بەكزات اعياردىڭ جەتەك­شىلىگىندەگى «التىناي» مەملەكەتتىك حالىق ءبيى انسامبلدەرى ونەر كورسەتتى.

مەرەيتويلىق كونتسەرتتە فيلار­مو­نيا­دا تالاي جىل قىزمەت ەتكەن قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ارتىستەرى قانات, ايتكۇل قۇداي­بەرگەنوۆتەر, ومىرقۇل اينيازوۆ, گۇلنۇر ورازىمبەتوۆا, ءشابا ادەنقۇل باستا­عان جەزتاڭداي انشىلەرمەن قاتار, كۇيشى-كومپوزيتور عالامات بەيسە­قوجا, حالىقارالىق, رەسپۋبليكالىق بايقاۋ­لار­دىڭ جەڭىمپازدارى كەنجەكەي اقجولوۆا, قاجى­مۇرات شەشەنقۇل ۇلى, سىرىم جازىلبەك, ءازيزا ءابىلباشار, مەدەت ورىنباەۆ, بالاۋسا سامى­رىققىزى, ايبەك جەكەنوۆ, نۇربول سادۋا­قاسوۆ, قۋانىش شاكىروۆ, باعدات سەيىت, ءادىل احمەتجان, مۇسا ءساپارالى سىندى جاس انشىلەر حالىق اندەرى مەن قازاق كومپو­زي­تور­لا­رىنىڭ شىعارمالارىن جاڭا لەپتە تامىلجىتا ورىنداپ, جۇرەكتەرگە جىلۋ سىيلادى.

فيلارمونيا انشىلەرى بيبىگۇل قيلىم­حان, ءمادينا الىپبەكوۆا, كەنجەكەي اقجو­لو­ۆا­لار قازاقتىڭ «اقبايانى» اتانعان ءمادينا ەرا­ليەۆانىڭ اندەرىنەن پوپۋرري شىرقاپ, تىڭدارماندارىن ەلتىپ اكەتتى.

 مەرەكەلىك كونتسەرتتى فيلارمونيادا ۇزاق جىل ەڭبەك ەتىپ كەلە جاتقان كۇمىس كومەي ءانشى ۇلجان ايناقۇلوۆا اقىن جامبىلدىڭ سوزىنە جازىلعان كومپوزيتور جولداسحان قۇرامىسوۆتىڭ «مەنىڭ ءپىرىم – ءسۇيىنباي» انىمەن قورىتىندىلادى. كورەرمەندەر تىك تۇرىپ, ۇزاق قول سوعىپ, زور قوشەمەت كورسەتتى. كەش سوڭىندا اتالعان ونەر ۇجىمىنا مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگىنىڭ جانە الماتى وبلىسى اكىمدىگىنىڭ اتىنان ىقىلاس گۇل شوقتارى تارتۋ ەتىلدى.

ء«سۇيىنباي اتىنداعى الماتى وبلىستىق فيلار­مونياسىندا 1988 جىلدان باستاپ­ قىزمەت ەتىپ كەلەمىن. مىنە, بيىل 35 جىل تولدى. تاعىلىمدى تاريحى الماتى قالا­سى­نان باستاۋ الاتىن فيلارمونيادا اتى ايگىلى ءانشى, جىرشى, كۇيشى مەن بيشىلەر قىزمەت ەتتى. ونەر زەرتتەۋشىسى وزبەكالى جانى­بە­ك­­تىڭ قالدىرعان ءىزى بار. سول جىلدارى فيلار­­مو­نيانىڭ ديرەكتورى بولعان قابيدەن تۇيا­قاەۆتىڭ دا بەرگەن ءتالىمى مول. سونىڭ ارقا­سىن­دا كەشەگى «ادىرنا», «سازگەندە» جۇمىس ىستەگەن ءبىراز ارتىستەر وسى كۇنى قۇر­مان­عازى اتىنداعى قازاق ۇلتتىق كونسەرۆاتورياسىندا ۇستازدىق ەتەدى. بىرقاتارى ءار سالا­دا باسشىلىق قىزمەتتەر جاساپ جاتىر. مۇنىڭ بارلىعى – التىن ۇيامىز ءۇشىن زور ماقتانىش.

1980 جىلداردان فيلارمونيادا ەڭبەك ەتكەن ءمادينا ەراليەۆا, اقجول مەيىر­بە­كوۆ, قالامقاس وراشەۆا, جاقسىلىق سار­سەن­عاليەۆتەردىڭ جارقىن بەينەسى كوز الدىمىزدا. «ارقاس» ءانسامبىلىنىڭ دە دۇركىرەگەن كەز­دەرىن قالاي ۇمىتارمىز؟ مايرا ءىلياسوۆا, جانار ايجانوۆا, باقىت شاداەۆالار شىڭ­دا­لىپ, جەمىستى ەڭبەك ەتتى. «قوبىز سارىنى» ءانسام­بلىن قۇرعان مۇراتبەك جۇنىسبەكوۆتىڭ دە فيلارمونيا تاريحىندا قال­دىرعان وزىندىك قولتاڭباسى بار.

بۇگىنگى كۇنى فيلارمونيانىڭ قۇرامى 80 پايىز جاستارمەن تولىقتى. جاستاردىڭ بارلىعى شەتىنەن تالانتتى. سول سەبەپتى الاتاۋ­دىڭ باۋرايىنا قونىس تەپكەن ءسۇيىن­باي بابامىزدىڭ اتىنداعى كيەلى ونەر شاڭى­را­عىنىڭ ءورىسى كەڭەيىپ, ورلەي بەرەرىنە كامىل سەنەمىز», دەيدى قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى ۇلجان ايناقۇلوۆا.

الماتى وبلىسى