مۇعالىمدىكتى تاڭداعانداردى ۇكىمەت قولدايدى

ەلدەگى ترانزيتتىك تاسىمال 5 ەسەگە ۇلعايادى

كولىك ۆيتسە-ءمينيسترى ءساتجان ابلاليەۆ بايانداعانداي, بيىلعى 9 ايدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا رەسپۋبليكادا جۇك تاسىمالىنىڭ كولەمى 5,5 ملن توننانى قۇرادى. بۇل وتكەن جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 22%-عا ارتىق. تاسىمالداعى وتاندىق وپەراتورلاردىڭ ۇلەسى 42%-دى قۇراپ وتىر.

ترانزيتتىك تاسىمالداردا دا وڭ ءۇردىس بايقالادى. وتكەن جىلمەن سالىس­تىرعاندا 44% دەڭگەيىندە – 2,5 ملن توننادان 3,6 ملن تونناعا دەيىن ءوسىم بار. نەگىز­گى جۇك كولەمى قىتاي ەلىنە تيەسىلى. اتال­عان باعىت بويىنشا جۇك تاسىمالى 2 ەسەگە, ياعني 1,5 ملن تونناعا دەيىن كوبەيدى. سونى­مەن قاتار قىتايدان ەۋروپاعا بارا­تىن ترانزيتتىك جۇكتەردىڭ كولەمىن ودان ءارى ارتتىرۋدىڭ ۇلكەن الەۋەتى بار. وڭ سەرپى­لىستى ساقتاي وتىرىپ, قازاقستان اۋماعى ار­قى­لى وتەتىن ترانزيت دەڭگەيىن 2029 جىلعا قاراي 5 ەسەگە ۇلعايتۋ كوزدەلگەن. بۇل ەل ەكو­نو­مي­كاسىنىڭ دامۋىنا وڭ اسەر ەتەرى انىق.

تەڭىز ارقىلى جەتكىزىلەتىن جۇكتەردى اۆتوكولىككە تيەۋ جانە تاسىمالداۋدا وتاندىق وپەراتورلاردىڭ ۇلەسىن ۇلعايتۋ ءۇشىن بوند قويمالارىن ۇيىمداستىرۋ, وتكىزۋ بەكەتتەرىنىڭ قۋاتىن ارتتىرۋ, ىشكى اۆتوپاركتى كەڭەيتۋ, سونداي-اق رۇقسات بەرۋ قۇجاتتارىن ءبولۋدىڭ ءتيىمدى جۇيەسىن ەنگىزۋ جونىندە ءتيىستى شارالار قابىلداناتىن بولادى. جەتىسۋ وبلىسىنىڭ اكىمى بەيبىت يساباەۆ «قورعاس» كولىك تورابىن كەڭەيتۋ جۇمىستارى تۋرالى, قاراعاندى وبلىسىنىڭ اكىمى ەرماعانبەت بولەكپاەۆ بالقاش قالاسىنىڭ اينالما جولىندا جول بويىنداعى قىزمەت كورسەتۋ نىساندارى ءۇشىن ۋچاسكەلەردى ءبولۋ راسىمدەرىن جەدەلدەتۋ جونىندە ايتتى. سونداي-اق قىزىلوردا وبلىسىنىڭ اكىمى نۇرلىبەك نالىباەۆ جول بويىنداعى قىزمەت كور­سەتۋ نىساندارىن ۇلتتىق ستاندارتقا سايكەس­تەندىرۋ تۋرالى باياندادى.

ۇكىمەت باسشىسى اۆتوموبيل كولىگى­مەن جۇك تاسىمالداۋ سالاسىنىڭ دامۋى ەكو­نو­مي­كانىڭ بارلىق سەكتورىنا وڭ اسەرىن تيگىزەتىنىن اتاپ ءوتتى. قازىرگى تاڭدا قازاقستان ارقىلى 8 حالىقارالىق اۆتو­موبيل ءدالىزى وتەدى. ولاردىڭ جالپى ۇزىن­دىعى شامامەن 13 مىڭ كم-ءدى قۇ­رايدى. نەگىزگى كۇرە جولداردىڭ قاتارىندا باتىس ەۋروپا-باتىس قىتاي, سولتۇستىك-وڭتۇستىك, تراسەكا جانە باسقالارىن ايتۋعا بولادى.

«اتالعان باعىتتار بويىنشا جۇك تاسىمالىن ۇلعايتۋ جانە جۇكتەردىڭ جىلدام ءوتۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن بۇل سالاداعى كەدەرگىلەردى بارىنشا قىسقارتۋ قاجەت. ولاردىڭ قاتارىنا شەكاراداعى كەپتەلىس­تەر مەن قۇجاتتاردىڭ ۇزاق رەسىم­دەلۋىن, ينفراقۇرىلىم ساپاسىن, ۇيىم­داستىرۋ جۇمىستارىنىڭ ناشارلىعىن جانە كوپتەگەن باسقا دا جايتتى جات­قىزۋعا بولادى. كولىك يەلەرىنەن كەلىپ تۇسە­تىن شاعىمدار كوبىنە وسى ماسە­لەلەر­گە قاتىستى», دەدى ءا.سمايىلوۆ.

ونىڭ ايتۋىنشا, جۇكتەر مەن قۇجات­تاردىڭ تىم ۇزاق تەكسەرىلۋى دە نارا­زىلىق تۋعىزادى. بۇل رەتتە تسيفرلىق تەحنولوگيا­لار مەن اقپاراتتىق جۇيەلەردىڭ ينتەگراتسياسى ارقىلى مۇنداي ولقىلىقتاردى وسى ۋاقىتقا دەيىن ءبىر جۇيەگە كەلتىرۋگە بولاتىن ەدى. سونىمەن قاتار جۇكتەردى ءبولىپ تاراتۋدىڭ اسا ماڭىزدى ينفرا­قۇرى­لىمدىق بۋىنى بولىپ تابىلاتىن بوند قويمالارىن دامىتۋ قاجەت. «مۇنداي الەمدىك تاجىريبە بىزدەگى وتكىزۋ پۋنكتتەردىڭ جۇكتەمەسىن ازايتىپ, تاسىمال كولەمىن ۇلعايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى», دەپ اتاپ ءوتتى ول.

بۇلارمەن بىرگە حالىقارالىق جۇك تاسىمالىن جۇزەگە اسىرۋعا رۇقسات بەرەتىن بلانكىلەردى بولۋدە دە پروبلەمالار بار ەكەنىن ايتتى. قازاقستان مۇنداي رۇق­ساتتاردى كوپتەگەن مەملەكەتپەن تەپە-تەڭدىك نەگىزدە الىپ وتىر. وسىعان بايلانىستى ۇكىمەت باسشىسى وتاندىق جۇك تاسىمالداۋشىلارعا بلانك بەرۋ مەحانيزمىن قايتا قاراپ, ولارعا ارتىق تالاپ قويماۋدى تاپسىردى. جول بويىنداعى قىزمەتتىڭ ساپاسىنا دا نازار اۋداردى. ماسەلەن, باتىس ەۋروپا-باتىس قىتاي تران­زيتتىك ءدالىزىنىڭ ىسكە قوسىلعانىنا 5 جىل­دان اسسا دا, جول بويىنداعى سەرۆيستى ءالى كۇنگە دەيىن دامىتا الماي كەلەدى.

«حالىقارالىق جولدار مەن ىشكى مارشرۋتتىڭ بارىندە دە وسىنداي جاعداي. قىزمەت كورسەتۋ نىساندارى ءۇشىن جول بويىنان جەر ۋچاسكەسىن بەرۋدى اكىمدىكتەر سوزىپ جىبەردى. وسىعان بايلانىستى ينفراقۇرىلىمنىڭ دامۋى توقتاپ تۇر», دەپ ەسكەرتتى ول.

سونداي-اق جول بويىنداعى سەرۆيس نىساندارى مەن كورسەتىلەتىن قىزمەتتەرگە قويىلاتىن تالاپتار بەلگىلەنگەن ۇلتتىق ستاندارت باياعىدا قابىلدانىپ قويعانىن ەسكە سالدى. بۇل قوسىمشا ترانزيت كولەمىن تارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. الايدا سەرۆيس وبەكتىسىنىڭ كوبى ءبىزدىڭ ستاندارتقا سايكەس كەلمەيدى. سوندىقتان جىل سوڭىنا دەيىن وتكىزۋ پۋنكتتەرىنىڭ قابىلەتتىلىگىن ۇلعايتۋدىڭ ناقتى شارالارىن ازىرلەۋدى تاپسىردى. اتاپ ايتقاندا, تسيفرلىق دامۋ, يننوۆاتسيالار جانە اەروعارىش ونەركاسىبى مينيسترلىگىمەن بىرلەسىپ, وتكىزۋ پۋنكتتەرىن تولىق تسيفرلاندىرىپ, بارلىق اقپاراتتىق جۇيەنى ينتەگراتسيالاۋ قاجەت. وعان قوسا كولىك-لوگيستيكا ورتالىقتارى مەن بوند قويما­لارىن دامىتۋ جونىندەگى جول كارتاسىن ازىرلەۋ, سەر­ۆيس نىساندارىن سالۋ ءۇشىن بيزنەس سۋبەك­تىلەرىنە جەر ۋچاسكەلەرىن بەرۋگە قاتىس­تى راسىمدەردى سوزا بەرمەي, 2 اي مەر­زىم­دە جۇرگىزۋ, سونداي-اق ينۆەستورلار تار­تۋ جانە جول بويىنداعى سەرۆيس جوبالارىن ىسكە اسىرۋ بويىنشا جەڭىلدەتىلگەن مەحا­نيزم­دى پىسىقتاۋ قاجەتتىگىن قاداپ ايتتى.

«كولىك مينيسترلىگى وتاندىق كومپانيالار ءۇشىن شەتەلدىك رۇقسات بلانكىلەرىن ءبولۋدىڭ ءتيىمدى مەحانيزمىن ازىرلەپ, نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەرگە ءتيىستى وزگەرىستەر ەنگىزۋى كەرەك», دەدى پرەمەر-مينيستر.

ۇلاعاتتى ۇستاز – ۇلت ۇيىتقىسى

وتىرىستا رەسپۋبليكاداعى بارلىق دەڭگەيدەگى پەداگوگ كادرلاردى دايارلاۋ جونىندەگى شارالار دا تالقىلاندى. وندا عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم ءمينيسترى ساياسات نۇربەك بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدە 49 جوو-نىڭ پەداگوگيكالىق باعىتتار بو­يىنشا ليتسەنزيالارى بار ەكەنىن, بۇلاردا بارلىعى 186 مىڭنان استام ادام ءبىلىم الاتىنىن مالىمدەدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرمالارىن ىسكە اسىرۋ اياسىندا پەداگوگيكالىق جوعارى وقۋ ورىندارىن اككرەديتتەۋ ستاندارتى جانە جوعارى ءبىلىم مەن عىلىمدى دامىتۋدىڭ 2029 جىلعا دەيىنگى تۇجىرىمداماسى بەكىتىلدى.

كەيىنگى جىلدارى پەداگوگيكالىق با­عىت­­تار بويىنشا تاعايىندالعان گرانت­تار سانى بىرنەشە ەسە ءوسىپ,15 923-كە جەتتى. ولاردىڭ قۇنى دا ەكى ەسە ءوستى. ستۋ­دەنتتەردىڭ شاكىرتاقىلارى دا كوتەرىلدى. پەداگوگيكالىق ماماندىقتارعا قابىلداۋ تالاپتارى كۇشەيتىلدى. پەداگوگيكالىق جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىن جاڭارتۋ بويىنشا جۇمىس جالعاسىپ جاتىر, بۇگىندە 72%-ى جاڭارتىلدى. جالپى, وسى جانە باسقا دا وزگەرىستەر پەداگوگ كادرلاردى دايارلاۋ ساپاسىن ارتتىرۋعا جانە ولاردى زاماناۋي تالاپتارعا بەيىمدەۋگە باعىتتالعان.

وقۋ-اعارتۋ ءمينيسترى عاني بەيسەمباەۆ قازىرگى ۋاقىتتا كوللەدجدەر بازاسىندا پەداگوگيكالىق ماماندىقتار بويىن­شا 80 مىڭنان اسا ستۋدەنت ءبىلىم الا­تى­نىن ايتتى. ولاردىڭ 43 مىڭى مەم­لەكەتتىك تاپسىرىس بويىنشا ءبىلىم الىپ ءجۇر. كوللەدجدەر بالاباقشا تاربيەشىلەرىن, باستاۋىش سىنىپتارى جانە قوسىمشا ءبىلىم بەرۋدەگى, سونداي-اق ەڭبەك پەن مۋزىكا مۇعالىمدەرىن دايارلايدى. مامانداردى دايارلاۋ جانە ادىستەمەلىك قامتاماسىز ەتۋ ساپاسىن ارتتىرۋ ماقساتىندا «پەداگوگ» كاسىبي ستاندارتى بەكىتىلدى. ونىڭ نەگىزىندە كوللەدجدەر جۇمىس بەرۋشىلەرمەن بىرلەسىپ, 554 ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسىن جاڭارتىپ, ىسكە اسىرىپ جاتىر. بۇل رەتتە 6 مىڭنان اسا پەداگوگتىڭ بىلىكتىلىگى ارتتىرىلدى.

رەسپۋبليكاداعى قاجەتتىلىكتەردى ەسكەرە وتىرىپ, جىل سايىن پەداگوگ كادرلاردى دايارلاۋعا مەملەكەتتىك تاپسىرىس ۇلعايىپ كەلەدى. بيىلدان باستاپ پەداگوگيكالىق ماماندىقتاردى اشۋ ءۇشىن كوللەدجدەرگە قويىلاتىن بىلىكتىلىك تالاپتارى كۇشەيتىلدى. ول ءۇشىن ءتيىستى ليتسەنزيالار بولۋى جانە تۇلەكتەردىڭ كەم دەگەندە 90%-ى جۇمىسپەن قامتىلۋى كەرەك. ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, ءبىلىم بەرۋ ۇدەرىسىنىڭ جەتىستىگى, ەڭ الدىمەن, پەدا­گوگتىڭ كاسىپتىك شەبەرلىگىنە تىكەلەي باي­لانىستى. سوندىقتان پەداگوگ-كادر­لاردى دايارلاۋ تاسىلدەرىن قازىرگى زامانعا ساي بەيىمدەپ وتىرۋ – ۋاقىت تالابى.

«بۇگىندە شامامەن 5 مىڭ پەداگوگ جەتىسپەيدى. جىل سايىن 50 مىڭعا جۋىق جاس مامان ۋنيۆەرسيتەت ءبىتىرىپ شىعادى. الايدا ولاردىڭ كوپشىلىگى ءوز كاسىبى بويىنشا جۇمىس ىستەمەيدى. مۇنىڭ سەبەبى ءارتۇرلى», دەگەن ءا.سمايىلوۆ, رەسپۋبليكادا پەداگوگتىڭ بەدەلى مەن مارتەبەسىن ارتتىرۋ ءۇشىن زاڭنامالىق تۇرعىدان كوپ جۇمىس اتقارىلعانىن ايتتى. «مۇعالىمدەردىڭ جالاقىسىن كوتەردىك, ولاردى قوسىمشا جۇكتەمەلەردەن, ارتىق ەسەپ بەرۋدەن بوساتتىق. اعارتۋشىلىق سالاعا دارىندى جاستاردى تارتۋ بو­يىنشا شارالار كەشەنى قابىلداندى. پەداگوگيكالىق جوعارى وقۋ ورىندارىنا تۇسۋگە قويىلاتىن تالاپتار كۇشەيتىلدى. مۇنىڭ بارلىعى دۇرىس», دەدى ول.

ونىڭ ايتۋىنشا, پەداگوگيكالىق جوعارى وقۋ ورىندارىنا ءتۇسۋ بالى قان­شالىقتى جوعارى بولسا, ەڭ مىقتى تالاپ­كەرلەردى ىرىكتەۋ مۇمكىندىگى دە سونشالىقتى ارتا تۇسەدى. ەگەر 5 جىل بۇرىن وسى ماماندىقتارعا 50 بالل جيناعان تالاپكەرلەر وتسە, قازىر ورتاشا بالل – 111. «الايدا مەكتەپتەردە وقىتۋ ۇدەرىسىنىڭ كۇردەلى بولۋى, شامادان تىس تالاپ قويۋ جانە قالىپتاسىپ قالعان «بارىنە مۇعالىم كىنالى» دەگەن قوعامدىق پىكىر وسى ماماندىققا دەگەن قىزىعۋشىلىقتى تومەندەتىپ جىبەردى. سوندىقتان مەملەكەت مۇعالىم ماماندىعىن قالايتىن جاستاردى ودان ءارى قولدايتىن بولادى», دەدى ۇكىمەت باسشىسى. ءسويتىپ, پەداگوگ ماماندىعى بويىن­شا وقيتىن ستۋدەنتتەردىڭ ستيپەن­ديا­سى 2,5 ەسەگە ۇلعايتىلعانىن ەسكە سال­دى. بيىل مەملەكەتتىك گرانت الۋعا ۇمىتكەر­لەردىڭ ءاربىر ءتورتىنشىسى جانە 1,5 مىڭنان اسا «التىن بەلگى» يەگەرى مۇعالىم بولۋعا نيەت بىلدىرگەنىنە نازار اۋداردى.

«ەندى وقىتۋ ساپاسىن ارتتىرىپ, پەداگوگيكالىق جوعارى وقۋ ورىندارى مەن كوللەدجدەردىڭ ستۋدەنتتەرىن وقىتۋ ادىستەمەسىن قايتا قاراۋ قاجەت. وقۋ باعدارلامالارىن جاڭعىرتىپ, ولارعا سۇرانىسقا يە قۇزىرەتتەردى قوسۋ كەرەك. قازىرگى زامانعى تالاپتىڭ بارلىعى ەسكەرىلۋگە ءتيىس», دەدى پرەمەر-مينيستر. الدىمەن ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنداعى بولجامدى سۇرانىستى ايقىنداپ الىپ, پەداگوگتەردى دايارلاۋعا مەملەكەتتىك تاپسىرىستى سونىڭ نەگىزىندە قايتا قاراۋدى تاپسىردى. «جەرگىلىكتى جەرلەردەگى كادر تاپشىلىعىن ازايتۋدىڭ ءتيىستى وڭىرلىك باعدارلامالارىن ازىرلەپ, 15 اقپانعا دەيىن قابىلداۋ كەرەك», دەدى.

وعان قوسا جاس مۇعالىمدەردىڭ وسى كاسىپكە بەيىمدەلىپ كەتۋىنىڭ ءتيىمدى مەحا­ن­يزم­دەرىن ويلاستىرىپ, تالىمگەرلىك جۇيەسىن جانە جاڭا قۇزىرەتتەر بويىن­شا پەداگوگتەردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتى­رۋ جۇيەسىن جاساۋ قاجەت. «ۇزدىكسىز پەدا­گو­گيكالىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن, وقىتۋ باعدارلامالارى مازمۇنىنىڭ بالاباق­شادان ۋنيۆەرسيتەتكە دەيىنگى ساباقتاس­تىعىن قامتاماسىز ەتكەن ءجون. بۇدان باسقا مەكتەپكە دەيىنگى, ورتا, تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىن ادىستەمەلىك قولداۋ جۇمىسىن كۇشەيتكەن دۇرىس», دەپ تۇيىندەدى ءا.سمايىلوۆ.