قۇقىق • 06 جەلتوقسان, 2023

تابىسىن جاسىرعان تاسباۋىر اكە

270 رەت
كورسەتىلدى
6 مين
وقۋ ءۇشىن

بىرەر جىل بۇرىن ەلىمىزدە بالاسىنىڭ الدىنداعى بورىشىن وتەۋدەن جالتارعاندارعا جازا كۇشەيتىلىپ, ايىپپۇل مولشەرى ءوستى. الايدا اتا-انالىق پارىزىن ورىنداۋعا كەلگەندە ق ۇلىقسىزدىق تانىتاتىنداردىڭ سانى ازايعان جوق. سەبەبى بالا اقىسىن بەرمەۋدىڭ سان امالىن قاراستىراتىن بورىشكەرلەردىڭ زاڭدى سىرت اينالىپ كەتۋگە مۇمكىندىگى مول. سوندىقتان قاشقىن اتا-انالاردى جاۋاپكەرشىلىككە تارتقىزىپ, تۇرمەگە قامايتىن سوڭعى تۇزەتۋلەر دە ءتيىمدى بولماي تۇر.

تابىسىن جاسىرعان تاسباۋىر اكە

كوللاجدى جاساعان – الماس ماناپ, «EQ»

ەلىمىزدە اليمەنت تولەۋدەن جالتارعان 6 مىڭ بورىشكەر جاۋاپقا تارتىلعان. ايتالىق, بۇگىندە پروكۋراتۋرا ورگاندارى اليمەنتتەردى ءوندىرىپ الۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە نازار اۋدارادى. سونداي-اق ۇيلەس­تىرۋ شارالارىمەن سوت ورىنداۋشىلارى, پوليتسيا, اكىمدىكتەر جانە باسقا دا ۋاكىلەتتى ورگانداردىڭ كەلىسىلگەن ءىس-قيمىلدارىن قامتاماسىز ەتەدى. وسى باعىتتا ەكى جىل ىشىندە پروكۋراتۋرا 236 ءماجىلىس, القا جانە ۇيلەستىرۋ كەڭەسىن وتكىزگەن. قۇزىرلى ورگان ماماندارىنىڭ ايتۋىنشا, اليمەنتتى تولەمەۋدىڭ نەگىزگى سەبەبى – بورىشكەرلەردىڭ جۇمىسقا ورنا­لاس­پاۋى مەن تۇراقتى تابىستىڭ بول­­ماۋى. سوندىقتان جاعدايدى شەشۋ ءۇشىن تۇراقتى تابىسى جوق بورىشكەر اتا-انالاردى جۇمىسپەن قامتۋعا كوڭىل بولىنگەن. بيىل دا كاسىپكەرلەردى تارتا وتىرىپ 200-گە جۋىق بوس ورىندار جارمەڭكەسى ۇيىمداستىرىلدى. بۇدان باسقا, جۇمىسپەن قامتۋ ورگاندارىندا 20 مىڭ جۇمىسسىز بورىشكەر ەسەپكە­ الىنسا, ونىڭ 9,5 مىڭى جۇمىسقا ورنالاسقان. سونىمەن بىرگە اكتسيا, رەيد, الەۋمەتتىك روليك, بيلبوردتاردى تاراتۋ سەكىلدى 500-دەن اسا ءتۇرلى ىنتالاندىرۋ شاراسى وتكىزىلدى.

بالاسىنىڭ اقىسىن تولەۋگە الەۋمەت­تىك جاعدايى كوتەرمەي جۇرگەندەردەن بولەك, تابىسىن جاسىرىپ, قاشىپ جۇرگەن جاۋاپسىز اتا-انالاردىڭ دا بارى راس. ماسە­لەن, جاۋاپتى ورگاندار اليمەنت وندى­رۋ­دەن جالتارعان وسىنداي 6 مىڭعا جۋىق بورىشكەردى اكىمشىلىك جانە قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىپتى. سونداي-اق 700 قاداعالاۋ اكتىسى بويىنشا 825 جەكە سوت ورىنداۋشىسىنا تارتىپتىك جازا بەرىلگەن. جۇيەلى جانە كەشەندى شارالار قابىلداۋدىڭ ناتيجەسىندە پروبلەمالىق ءىس جۇرگىزۋلەردىڭ سانى ۇشتەن بىرگە دەيىن قىسقارعان. وسىلايشا, 140 مىڭ بالانىڭ پايداسىنا 23 ملرد تەڭگە قارىزى وتەلىپ, بورىشكەرلەردەن 322 م ۇلىك ءوندىرىپ الۋشىلارعا بەرىلدى. دەگەنمەن بالا الدىنداعى قارىز ءالى دە 22 ملرد تەڭگەنى قۇراپ وتىر.

«نەكە جانە وتباسى تۋرالى» زاڭنىڭ 138-بابى ءاربىر اتا-انانى كامەلەتكە تولماعان بالالارىن كۇتىپ-باعۋعا مىن­دەت­تەيدى. قۇجاتتىڭ 60-بابىندا ءار با­لا­نىڭ وتباسىندا ءومiر سۇرۋگە جانە تار­بيەلەنۋگە, اتا-انالارىنىڭ قامقور­لى­عىندا بولۋعا قۇقىعى بار ەكەنى تايعا تاڭعا باسقانداي كورسەتىلگەن. ونىڭ ىشىن­دە بالاسىنىڭ مۇددەسىن قامتاماسىز ەتىپ, جان-جاقتى ءوسiپ-جەتiلۋiنە اتا-انا­سى مۇمكىندىك جاساۋعا ءتيىس. ايت­كەن­مەن وت­باسى, ۇرپاق الدىنداعى جاۋاپ­كەر­شى­لىك دەگەنگە ءجۇردىم-باردىم قاراي­تىن­داردىڭ قۋلىعىنا قۇرىق بايلاۋ قيىن بولىپ تۇر. جەكە سوت ورىنداۋشى­لارى رەسپۋبليكالىق پالاتاسىنىڭ مالى­مە­تىنشە, بالالارىنىڭ نەسىبەسىن بە­رۋ­دەن جالتارۋشىلاردىڭ سانى ءوسىپ كەلەدى ەكەن. ەڭ سوراقىسى, پەرزەنتى ال­دىنداعى پارىزىن وتەمەۋ ءۇشىن جالا­قىسىن جاسىرىپ, ەندى ءبىرى بالاسىنان باس تارتىپ, جاۋاپكەرشىلىكتەن اتتاپ وتۋگە اسىعادى.

ادىلەت مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە, ەلىمىزدە 80 مىڭنان اسا اليمەنت الۋ­شىنىڭ كوبى – ايەلدەر. ونىڭ ءبىرى, ون جىل بۇرىن كۇيەۋىمەن زاڭدى تۇردە اجىراسقان استانالىق تۇرعىن ۇلبوسىن وماروۆا با­لا­سىنىڭ قارجىلىق شىعىندارىن جال­عىز ءوزى جابۋعا ءماجبۇر. سەبەبى ۇلى­نىڭ اكەسى اليمەنت تولەگىسى جوق ەكەنىن ايتقان ول: «بۇرىنعى كۇيەۋىمنەن 2014 جىلدان 2021 جىلعا دەيىن اليمەنت ءوندى­رىپ الۋ ءۇشىن قۋدالاپ كوردىم. زاڭ بار بولعانىمەن, بىزدەگى قۇجات قارىزدى وتە­تۋگە كەلگەندە قاۋقارلى ەمەس. ويتكەنى جەكە كاسىپپەن اينالىساتىن بۇرىنعى كۇيەۋىم قۇجاتتا ءوزىن جاعدايى جوق ەتىپ كورسەتسە جەتىپ جاتىر. شارۋاشىلىق قوجايىنى – قايىن اتامنىڭ كۇيەۋىمنىڭ جاعدايى جوق ەكەنىن, الاتىن جالاقىسى مار­دىمسىز ەكەنىن جازىپ, قول قويعان قا­عازى قارىزدى قايتارتۋعا كەدەرگى كەل­تىرىپ وتىر. وسىلايشا, بالامنىڭ اكە­سىنىڭ قۇجاتتا قاراپايىم مالشى بولىپ ىستەيتىنى جانە ايلىعى شايلىققا جەت­پەي­تىنى كورسەتىلگەن. تۇرعىلىقتى جەر­­­دە­گى سوت ورىنداۋشىلارى ونىڭ تۇر­مىس جاع­دايى جاقسى ەكەنىن بىلسە دە, اليمەنت ءون­دىرتىپ بەرۋگە شاماسى كەلمەيدى», دەيدى.

الماتى وبلىسىنىڭ تۇرعىنى مەرەيلىم قونىسباەۆا دا سوت پەن سوت ورىنداۋشىلارىنىڭ تابالدىرىعىن توزدىرىپ 16 جىل بويى جۇگىرگەنىمەن, بۇرىنعى كۇيەۋى تۋعان قىزىنا ءبىر تيىن تولەمەگەن. اليمەنت ءوندىرتۋ ءۇشىن اكىمدىكتىڭ دە ەسىگىن كۇزەتىپ, سوت ورىن­داۋشىلارىنىڭ سوڭىنان قۋعا­نىمەن, اي سايىنعى ايلىعىن ەسەپتەۋ مۇمكىن ەمەس ەكەن. قىزى ءبىر جاسقا تولماي اليمەنت ءوندىرتۋ تۋرالى سوتقا جازعان تالاپ-ارىزى سول بويى ورىندالماعان مەرەيلىم دە جالاقىسىن جاسىرىپ, «جۇ­مىس­سىزداردىڭ» قاتارىن تولتىرىپ جۇرگەن بۇرىنعى كۇيەۋىنەن كۇدەرىن ۇزگەن.

شىندىعى سول, بالاسىنىڭ نەسىبەسىن بەرگىسى كەلمەيتىندەردىڭ قيتۇرقىلىعى كوپ. سوندىقتان پروكۋراتۋرا ورگاندارى بورىشكەرلەردىڭ ەسەپكە الىنباعان جانە جاڭا كىرىس كوزدەرىن انىقتاۋ ءۇشىن جاڭا تاسىلدەر مەن الگوريتمدەر ازىرلەۋدى قولعا العان. ەندىگى جەردە «ياندەكس», «inDriver», «DiDi», «Uber» سەكىلدى تاكسي قىزمەتىندەگى ءموبيلدى قوسىمشالارى, بۋكمەكەرلىك كەڭسەلەردەگى ستاۆكالارى مەن ەلەكتروندىق امياندارىنداعى كىرىس كوزىنە دە تەكسەرىس جاسالادى. ال بۇل سوت ورىنداۋشىلارىنىڭ دا جۇمىسىن جەڭىلدەتىپ بەرەدى. ولار بورىشكەرلەردىڭ وسىنداي تابىستارى تۋرالى مالىمەتتەردى پروكۋروردىڭ سانكتسياسى ارقىلى الادى ەكەن. مىسالى, قاراعاندى وبلىسىندا پروكۋرورلار ەلەكتروندىق اميان­دارعا اقشاسىن جاسىرعان 86 بو­رىش­كەردى انىقتادى. قازىردىڭ وزىندە زاڭ­نامالىق تۇزەتۋلەر ەنگىزۋ تۋرالى ۇسى­نىستار ادىلەت مينيسترلىگى جانە پار­لامەنت دەپۋتاتتارىنا جىبەرىلگەن. پروكۋراتۋرا ورگاندارى اليمەنتتەردى ءوندىرىپ الۋ جانە بالالاردىڭ قۇقىقتا­رىن ساقتاۋ ماسەلەلەرىن تۇراقتى با­قى­لاۋىن­ا الىپ وتىر. قاشقىن اتا-انا­لار­دىڭ كىرىستەرىنەن ءوندىرىپ الۋعا مۇم­كىندىك بەرەتىن جۇيە جەمىسىن بەرسە, جۇمىسسىزدىقتى سىلتاۋراتىپ, جالاقى كولەمىن جاسىرىپ, جيعان-تەرگەنىن تۋىسىنىڭ اتىنا تىركەپ قوياتىنداردىڭ اياعىنا تۇساۋ سالىنار كۇن الىس ەمەس. 

سوڭعى جاڭالىقتار