كوللاجدى جاساعان – الماس ماناپ, «EQ»
سونداي-اق الاياقتاردىڭ الەۋمەتتىك ينجەنەريا تاسىلدەرى مەن ادىستەرىن قولدانۋى ناتيجەسىندە اقشالاي قاراجاتتىڭ ۇرلانۋ تاۋەكەلدەرىن بارىنشا ازايتۋعا باعىتتالعان شارالاردى كەزەڭ-كەزەڭىمەن قابىلداپ, ىسكە اسىرۋ وزەكتى بولماق.
بيىلعى 10 ايدا قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنە ازاماتتاردان 49,8 مىڭ ءوتىنىم كەلىپ تۇسكەن. ازاماتتار مەن ۇيىمدار وتىنىمدەرىنىڭ نەگىزگى ۇلەسى بانك سەكتورىنا تيەسىلى, بۇل 55% نەمەسە 27,1 مىڭ ءوتىنىشتى قۇرايدى. ميكروقارجى ۇيىمدارىنىڭ قىزمەتى ماسەلەلەرى بويىنشا – 27% نەمەسە 13,6 مىڭ ءوتىنىش, ساقتاندىرۋ نارىعى سۋبەكتىلەرىنە – 2% نەمەسە 1,2 مىڭ ءوتىنىش, قارجى نارىعىنىڭ وزگە دە سۋبەكتىلەرىنە 16% نەمەسە 7,9 مىڭ ءوتىنىش كەلگەن.
قارجىلىق قىزمەتتەردى تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى الەكساندر تەرەنتەۆتىڭ ايتۋىنشا, جىل باسىنان بەرى قارجى ۇيىمدارىنا قاتىستى جالپى سوماسى 162,6 ملن تەڭگەگە 153 شارا مەن 130 اكىمشىلىك جازا قولدانىلىپتى. حالىقتىڭ كرەديتتەرى بويىنشا مەرزىمى وتكەن بەرەشەكتى رەتتەۋدىڭ بىرىڭعاي ءتارتىبى تۋرالى زاڭنامالىق نورمانىڭ شەڭبەرىندە بانكتەر 523,4 مىڭ قارىز الۋشىنىڭ قارىزىن, 590,3 مىڭ قارىز الۋشىنىڭ ميكروكرەديتىن قايتا قۇرىلىمدادى.
كرەديتتەرىن وتەۋدە قيىندىققا تاپ بولعان قارىز الۋشىلاردىڭ پروبلەمالارىن شەشۋ ءۇشىن دەپۋتاتتار «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە كرەديت بەرۋ كەزىندە تاۋەكەلدەردى بارىنشا ازايتۋ جانە قارىز الۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىنا تۇزەتۋلەرگە باستاما جاساعان ەدى. زاڭنىڭ نەگىزگى باعىتتارى:
- كەشىكتىرۋ مەرزىمىنىڭ ەڭ از مەرزىمىن 24 اي مولشەرىندە ەنگىزۋ, وسى مەرزىمنىڭ ىشىندە بانكتەر مەن مقۇ جەكە تۇلعالاردىڭ پروبلەمالىق بەرەشەگىن رەتتەۋ جونىندەگى ءراسىمدى جۇرگىزۋگە مىندەتتى جانە وسى مەرزىم وتكەننەن كەيىن عانا مۇنداي كرەديتتەردى كوللەكتورلىق اگەنتتىكتەرگە بەرۋگە قۇقىلى بولادى;
- ەسەپتەلگەن ايىپاقىنى, ءوسىمپۇلدار مەن ايىپپۇلداردى ەسەپتەن شىعارۋ جولىمەن رەتتەۋ شەڭبەرىندە قارىز الۋشىنىڭ بورىش جۇكتەمەسىن ازايتۋدى قامتاماسىز ەتۋ;
- وزدەرى ساتىپ العان ازاماتتاردىڭ كرەديتتەرى بويىنشا كوللەكتورلاردىڭ مەرزىمى وتكەن بەرەشەكتى رەتتەۋ ءراسىمىن وتكىزۋ مىندەتىن ەنگىزۋ.
تۇتىنۋشىلار مەن قارجى ۇيىمدارىنىڭ اراسىندا تۋىنداعان داۋلاردى شەشۋ تەتىگىن جەتىلدىرۋ ءۇشىن اگەنتتىك ازاماتتاردىڭ بارلىق كرەديتى بويىنشا داۋلاردى قاراۋ تۋرالى نورمانى ەنگىزۋ ارقىلى بانك ومبۋدسمانى ينستيتۋتىنىڭ وكىلەتتىكتەرىن كەڭەيتۋدى ۇسىنادى.
«قازىرگى كەزدە بانك ومبۋدسمانى يپوتەكالىق قارىزدار مەن كوللەكتورلىق اگەنتتىكتەرگە بەرىلگەن قارىزدار بويىنشا وتىنىشتەردى عانا قارايدى. نورما ەنگىزىلگەننەن كەيىن ول قارايتىن ماسەلەلەر اياسىنا كرەديتورلاردىڭ بانك ومبۋدسمانىنىڭ شەشىمدەرىن ورىنداۋ مىندەتى بەلگىلەنە وتىرىپ, تۇتىنۋشىلىق بانكتىك قارىزدار مەن ميكروكرەديتتەر ەنگىزىلەدى», دەدى قارجى رەتتەۋشىسىنىڭ وكىلى.
الەۋمەتتىك ينجەنەريانىڭ ءتۇرلى تاسىلدەرى مەن ادىستەرىن قولدانۋ ناتيجەسىندە الاياقتاردىڭ اقشا قاراجاتىن ۇرلاۋى – ازاماتتاردىڭ اگەنتتىككە جۇگىنۋىنىڭ تاعى ءبىر سەبەبى. 2022-2023 جىلدارى بانكتەردە 14,6 ملرد تەڭگە سوماعا الاياقتىق تاسىلمەن رەسىمدەلگەن 7 759 كرەديت بەرىلگەن. بۇل رەتتە مۇنداي كرەديتتەردىڭ 82%-ىن ازاماتتار الاياقتاردىڭ ىقپالىمەن بانكتەردىڭ ءموبيلدى قوسىمشالارى ارقىلى رەسىمدەگەن. 2022 جىلدان باستاپ بانكتەر 111,9 ملن تەڭگە سوماعا الاياقتىق كرەديتتەردى ەسەپتەن شىعاردى. كليەنتتەردىڭ كارتوچكالىق جانە دەپوزيتتىك شوتتارىنان 6,1 ملرد تەڭگە زاڭسىز الىنعان, بانكتەر ازاماتتارعا 343 ملن تەڭگە سومادا وتەماقى تولەدى.
قارجى ۇيىمدارى كليەنتتەرىنىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ ءۇشىن اگەنتتىك ازاماتتاردىڭ كرەديت الۋدان ەرىكتى تۇردە باس تارتۋىن ەنگىزۋدى, كەلتىرىلگەن زياندى وتەۋ بويىنشا قارجى ۇيىمىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن زاڭنامالىق دەڭگەيدە ەنگىزۋدى نەمەسە اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك راسىمدەرىن بۇزا وتىرىپ جۇرگىزىلگەن الاياقتىق وپەراتسيالار بويىنشا كليەنتكە قويىلاتىن تالاپتاردى توقتاتۋدى كوزدەيتىن تۇزەتۋلەر ازىرلەدى.
قارجىلىق قىزمەتتەردى تۇتىنۋشىلاردىڭ وتىنىشتەرى نەگىزىندە اگەنتتىك حالىقتىڭ قارجىلىق ساۋاتىن ارتتىرۋ ءۇشىن اقپاراتتىق, ءتۇسىندىرۋ جانە ءبىلىم بەرۋ جۇمىسىنىڭ ۆەكتورىن قالىپتاستىرادى. حالىققا قارجىلىق قىزمەتتەر مەن ونىمدەر جانە ولاردى دۇرىس پايدالانۋ تۋرالى اقپارات بەرۋ ماقساتىندا 2020 جىلدان باستاپ Fingramota.kz ينتەرنەت-پورتالى جۇمىس ىستەيدى. ينتەرنەت-پورتال ىسكە قوسىلعان ساتتەن باستاپ پورتالعا بىرەگەي كىرۋشىلەر سانى 1,04 ملن ادامعا جەتكەن. اگەنتتىك Fingramota Online ءموبيلدى قوسىمشاسىن جانە اگەنتتىكتىڭ سall-ورتالىعىن ىسكە قوستى. بۇل ارقىلى 52 مىڭ ازاماتقا كەڭەس بەرىلدى.
«حالىقتىڭ قارجىلىق ساۋاتىن ارتتىرۋدىڭ ماڭىزدى قۇرالىنىڭ ءبىرى – ءبىلىم بەرۋ ءىس-شارالارى. مۇنداي ءىس-شارالاردى اگەنتتىك اۋديتوريانىڭ گەوگرافيالىق, الەۋمەتتىك-دەموگرافيالىق جانە جاس ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرە وتىرىپ, بارلىق نىسانالى توپتار ءۇشىن قارجى ۇيىمدارى مەن مەملەكەتتىك ورگاندارمەن بىرلەسىپ وتكىزەدى», دەيدى ا.تەرەنتەۆ.
2023 جىلى 20 مىڭنان اسا تىڭداۋشىلاردى قامتي وتىرىپ, 337 ءبىلىم بەرۋ ءىس-شارالارى وتكىزىلگەن. بۇل تىڭداۋشىلاردىڭ 3,4 مىڭى – جالپى ءبىلىم بەرۋ مەكتەپتەرى مەن ليتسەيلەردىڭ وقۋشىلارى, 7 مىڭى – كوللەدجدەر مەن جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ستۋدەنتتەرى مەن وقىتۋشىلارى. شالعاي ەلدى مەكەندەردەگى تۇتىنۋشىلاردى قامتۋ ءۇشىن 2,2 مىڭ ازاماتقا 60 كوشپەلى ترەنينگ ۇيىمداستىرىلعان. ناتيجەسىندە, ەل تۇرعىندارىنىڭ قارجىلىق ساۋاتى 2023 جىلى 40,5%-دى قۇرادى. بۇل 2022 جىلى – 40,3%, 2021 جىلى – 39,52%, 2020 جىلى 39,07% بولعان ەدى. ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمىنىڭ (ەىدۇ) زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ ەكىنشى فازاسىنىڭ دەرەكتەرىنە سايكەس 2021 جىلى تمد بويىنشا قارجىلىق ساۋاتتىلىقتىڭ ورتاشا كورسەتكىشى 55,8%-عا تەڭ. قازاقستان الدىڭعى ءۇش كوشباسشىنىڭ قاتارىنا ەندى – 59,6%. ەڭ جوعارى كورسەتكىشكە بەلارۋس (61,4%) قول جەتكىزدى. سوڭعى ورىندا – ازەربايجان (45,9%). تۇتاستاي العاندا, 8 ەلدىڭ تورتەۋىندە ورتادان تومەن كورسەتكىشتەر تىركەلگەن.
تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ سالاسىنداعى تاعى ءبىر ماڭىزدى باعىت – قارجىلىق ينكليۋزيا. 2023 جىلى اگەنتتىكتىڭ باستاماسى بويىنشا ساۋدا جانە ينتەگراتسيا مينيسترلىگىنىڭ تەحنيكالىق رەتتەۋ جانە مەترولوگيا كوميتەتى «مۇمكىندىگى شەكتەۋلى ادامدارعا قىزمەتتەر ۇسىنۋ بويىنشا قارجى ۇيىمدارىنا قويىلاتىن تالاپتار» ۇلتتىق ستاندارتتى بەكىتتى. اتالعان قۇجات مۇگەدەكتىگى بار ادامداردىڭ جەكە ساناتتارى ءۇشىن قارجى ۇيىمدارىنىڭ بولىمشەلەرى مەن فيليالدارىنىڭ ناقتى قولجەتىمدىلىگىنە, اقپاراتتىق رەسۋرستاردى – سايتتار مەن ءموبيلدى قوسىمشالاردى بەيىمدەۋگە قويىلاتىن تالاپتاردى ايقىندايدى. سونداي-اق قارجى ۇيىمدارى قىزمەتكەرلەرىنىڭ مۇگەدەكتىگى بار ادامدار مەن حالىقتىڭ ءجۇرىپ-تۇرۋى شەكتەۋلى توپتارىمەن ءوزارا ءىس-ارەكەتىنىڭ تەتىگىن ايقىندايدى.
