– بۇگىنگى جالپى وتىرىستا ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ورىنباسارىنا الەۋمەتتىك ماسەلە, ونىڭ ىشىندە مۇگەدەكتەردىڭ جانايقايىن جەتكىزدىڭىز. جانىڭا جارا باتپايىنشا ەشنارسەنىڭ بايىبىنا تەرەڭدەي بويلاي بەرمەيتىن بەيقامدىعىمىز بار جالپى. پروتەز جاسايتىن مامانداردى وقىتاتىن وقۋ ورنىنىڭ جوقتىعىنان وسى كاسىپ يەلەرىنە دەگەن زارۋلىكتىڭ باسىم بوپ تۇرعانىن ايتتىڭىز.
– ەلىمىزدە ءبىر وڭىردە عانا ەمەس, بارلىق ايماقتا كاسىبي تۇردە پروتەز جاسايتىن پروتەزيست مامان جوق. ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ اقپاراتىنا سايكەس وسى جىلدىڭ ناۋرىز ايىنداعى دەرەك بويىنشا ەلىمىزدە 715 مىڭنان اسا مۇگەدەكتىگى بار تۇلعالار تۇرادى. وڭىرلەر بويىنشا الساق, 5 وڭىردە وسى جانداردىڭ تەڭ جارتىسى ءومىر سۇرەدى ەكەن. ولاردىڭ جارتىسىنا جۋىعى تۇركىستان وبلىسىندا (97,1 مىڭ), قاراعاندى وبلىسىندا (66,3 مىڭ), الماتى وبلىسىندا (64,5 مىڭ), شىعىس قازاقستان وبلىسىندا (50,2 مىڭ) جانە الماتى قالاسىندا (57,1 مىڭ) تىرشىلىك كەشىپ كەلەدى. ال اۋىلدىق جەرلەردە تۇراتىنى 305,5 مىڭ نەمەسە 42,7%-نا تەڭ. بۇدان قوسا 200 مىڭنان استام ادامنىڭ تىرەك-قيمىل اپپاراتى بۇزىلعان. مەملەكەتىمىز ءى,ءىى,ءىىى توپ مۇگەدەكتەرىنە پروتەزدى تەگىن جاساتۋعا كەپىل بولعانىمەن, جۇزەگە اسىرۋعا كەلگەندە جۇمىستىڭ ىلگەرى باسۋى وتە-موتە باياۋ. كەزەكتە تۇرعان جاندار قانشاما. بۇل نورمالار مۇگەدەكتەردى پروتەزدى-ورتوپەديالىق كومەك جانە تەحنيكالىق كومەك قۇرالدارىمەن قامتاماسىز ەتەتىن, پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى, ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءمينيسترىنىڭ 2023 جىلدىڭ 30 ماۋسىمداعى №287 بۇيرىعىمەن بەكىتىلگەن. 3 جىلدا ءبىر رەت پروتەزدى اۋىستىرىپ, جىلىنا ءبىر رەت جوندەۋ جاسالۋى كەرەك. ورتوپەديالىق اياق كيىم جىلىنا ءبىر رەت اۋىستىرىلۋى قاجەت.
– ءوزىڭىز جولداعان دەپۋتاتتىق ساۋالىڭىزدا ەلىمىزدە پروتەز جاسايتىن مامانداردى وقىتاتىن وقۋ ورىن مۇلدە جوق دەدىڭىز. سوندا ءبىز 30 جىلدان بەرى پروتەز جاسايتىن مامانداردى كاسىبي باۋلۋدى جۇزەگە اسىرا المادىق پا؟
– اياقتىڭ, قولدىڭ, كوزدىڭ, مۇرىننىڭ, قۇلاقتىڭ پروتەزىن جاسايتىن ماماندى ەمگە تاپپايسىز. ەڭ الدىمەن پروتەزيست ماماندار مەديتسينا سالاسىنا قاجەت. نەگە؟ مىسالى حيرۋرگ ەم الۋشىنىڭ ءبىر اياعىن كەسۋدەن باسقا امالدىڭ جوق ەكەنىن ايتادى. جانىندا پروتەزيست بولۋى كەرەك, سۇيەكتى قاي تۇستان كەسكەن ءتيىمدى, پروتەزدى ءىلىندىرۋ ءۇشىن ەتىن قالاي ءبۇرىپ تىككەن دۇرىس دەگەن جايتتى اقىلداسادى. ماماندىقتى وقىتۋ دەيسىز, قازاقستان بويىنشا پروتەز جاسايتىن ادام ساۋساقپەن سانارلىق قانا. بىزدە وقىتپايتىندىقتان كورشى رەسەي مەملەكەتىنە بارىپ ايلىق كۋرس وقىپ, سونىڭ دەڭگەيىندە پروتەز جاساپ ءجۇر. مەديتسينالىق كوللەدجدەردە دە, ۋنيۆەرسيتەت, اكادەميالاردا دا پروتەز جاسايتىن ماماندى وقىتپايدى. شەتەلدەن پروتەز ساتىپ الۋ قالتاسى كوتەرەتىن ادامنىڭ ءوزىن قالتىراتىپ جىبەرەدى, وتە قىمبات. پروتەز – ادامنىڭ جاساندى دەنە مۇشەسى. بۇعان قالاي ءاتۇستى قاراۋعا بولادى؟ تەمىر تەحنيكانى دا ءجيى-ءجيى تەكسەرىستەن وتكىزەدى. سول سەكىلدى پروتەزدى دە جىلىنا كەم دەگەندە ەكى مارتە تەكسەرتىپ, قاداعالاپ وتىرۋ قاجەت. ال بالالاردىڭ پروتەزىن اي سايىن دەمەيمىن, ەكى ايدا ءبىر رەت تەكسەرۋدەن وتكىزۋ كەرەك. سەبەبى بالانىڭ دەنە تۇرقى كۇن ساناپ وسەدى. ءبىزدىڭ ەلدە مۇلدە وقىتىلمايتىن پروتەزيست ماماندىعى بويىنشا رەسەيدىڭ سانكت-پەتەربۋرگ قالاسىنداعى ءبىر ەمەس, ەكى وقۋ ورنى كادر دايارلايدى. كادىمگى «پروتەزدىك-ورتوپەديالىق جانە وڭالتۋ تەحنيكاسى» دەگەن ارناۋلى ماماندىق بار. گەرمانيا, اقش ەلدەرىندە دە پروتەزيستكە دەگەن زارۋلىك جوق, جىل سايىن ماماندارىن دايارلاپ شىعارادى. كادرلار وقۋدى تامامداعان سوڭ ناۋقاستاردىڭ جاعدايىن تالداۋعا, اياق, قول پروتەزدەرىنىڭ ءتۇرىن, ديزاينىن, ورتوز ءتۇرىن تاعايىنداۋعا, اياققا ورتوپەديالىق اياق كيىم مەن تۇزەتۋ قۇرالدارىن تاعايىنداۋعا, پاتسيەنتتىڭ قوزعالىسىن جەڭىلدەتەتىن كومەكشى قۇرالداردى تاعايىنداۋعا, تومەنگى اياق پروتەزدەرىن جاساۋعا قاتىسا الادى. شەتەلدە حيرۋرگتار وپەراتسيا جاسار الدىندا پروتەزيست مامانمەن پاتسيەنتكە وتا جاساۋ كەرەك پە نەمەسە قالاي جاساۋ كەرەكتىگىن اقىلداسادى. سەبەبى دۇرىس جاسالماعان پروتەز اۋرۋدى ۋشىقتىرۋى دا مۇمكىن. ال بىزدەر مەديتسينالىق وقۋ ورىندارىنا وسى ماماندىقتاردى ەنگىزە الماي كەلەمىز. بەلارۋس ەلىندەگى ۇلتتىق تەحنولوگيالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە, ۆيتەبسك تەحنولوگيالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە «بيوتەحنيكالىق, مەديتسينالىق اپپارات جانە جۇيە» بويىنشا وقىتىلادى ەكەن.
– مەديتسينالىق وقۋ ورىندارىنا پروتەزيست ماماندىعىن ەنگىزە الماي كەلەمىز دەدىڭىز. قول ۇشىن سوزام دەيتىن شەتەلدىك ينۆەستور تارتۋ كەرەك شىعار, قاراجات ماسەلەسىن شەشۋ ءۇشىن.
– تەحنولوگيا كۇن اۋناعان سايىن تۇرلەنىپ, تۇلەپ جاڭارىپ, جاڭعىرىپ وتىرادى. الەمدە جىل سايىن جاڭارتىلعان يننوۆاتسيامەن ءتۇرلى پروتەزدەر ءوندىرىلىپ, پايداعا اسىپ جاتىر. ينۆەستور دەمەكشى, «مەديكەر ينتەرنەيشنل» كومپانياسىمەن بىرلەسە تۇرىكتەر ەلىمىزدە پروتەزيست ماماندارىن دايىنداۋعا قۇمبىل بولىپ وتىر, تەك ولارعا ءورىس اشىپ, وراي تۋعىزىپ بەرۋ كەرەك. دامىعان ەلدەردەگىدەي بىرنەشە وقۋ ورنىندا وقىتپاساق تا تىم بولماعاندا ەلىمىزدەگى كوللەدجدەردە «پروتەزدى-ورتوپەديالىق جانە وڭالتۋ تەحنيكاسى» بولىمدەرىن استانا, الماتى, قاراعاندى قالالارىندا نەمەسە تاعى وزگە وڭىرلەردەگى مەديتسينالىق وقۋ ورىندارىندا وقىتۋعا مۇمكىندىكتەر بەرىلسە دەگەندى كوتەرىپ وتىرمىز.
– مۇگەدەكتىك ماسەلەسىندە ولاردىڭ الەۋمەتتىك ستاتۋسىنا قاتىستى دا كەرەعارلىق بار. قولىنان نەمەسە اياعىنان, كوزىنەن ايىرىلعان جانداردىڭ جىل سايىن قۇجات جيناپ, ون ەكى مۇشەسى تولىق ەمەس ەكەنىن دالەلدەيمىن دەپ تابانىنان توزۋى قانشالىقتى ادىلەتتى؟ كەسىلگەن قول مەن اياقتىڭ وسپەيتىنى, اققان كوز قايتا قالپىنا كەلمەيتىنى ايداي اقيقات قوي.
– الەۋمەتتىك ستاتۋسقا قاتىستى تاعى ءبىر تۇيتكىل بار. ءبىر قولى, ءبىر اياعى جوق ازاماتتاردىڭ كوپشىلىگى ءىىى توپ مۇگەدەگى سانالادى. الەۋمەتتىك جەڭىلدىكتەردىڭ باسىم بولىگى ءى مەن ءىى توپتاعى مۇگەدەكتەرگە بەرىلەدى دە, ءىىى توپتاعىلار شەتقاقپاي كورەدى. سوندىقتان ونسىز دا تاعدىردىڭ تەپەرىشىن از كورمەگەن قايسار ازاماتتاردىڭ الەۋمەتتىك ستاتۋسىن تومەندەتپەگەن ءجون. مىسالى ماعان الماتى قالاسىنان ءبىر كىسى وسى ماسەلەگە قاتىستى حات جولدادى. ول كىسىنىڭ باسىندا دا وسى كەپ. 50 جىلدان بەرى ءىىى توپ مۇگەدەگى, تۋمىسىنان ءبىر قولىنىڭ كەمىستىگى بار, جەتىلمەي قالعان. بىراق ءىى توپقا وتە الماي كەلە جاتقانىنا جارتى عاسىر. وسىعان قاراپ تا الەۋمەتتىك تەڭسىزدىكتىڭ اراسالماعى قانشالىقتى ەكەنىن باعامداي بەرىڭىز.
– ءى جانە ءىى توپ مۇگەدەكتەرىنە بولىنەتىن الەۋمەتتىك تولەم سوماسى دا ءىىى توپتاعى جاندارعا قاراعاندا ەداۋىر عوي.
– ول دا بار, بىراق ءبىز تەك قاراجات ءۇشىن ەمەس, الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىكتى ىزدەپ ساۋال جولدادىق. كەلەشەكتە №260 بۇيرىقتى ينكليۋزيۆتى پارلامەنتپەن بىرگە تالداۋ قاجەتتىگى تۋىنداپ وتىر. قايتا قارايتىن, سارالاپ ساراپتايتىن, ابدەن ءيىن قاندىرىپ بارىپ قابىلدايتىن جايت وتە كوپ.
– ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ورىنباسارى تامارا بوسىمبەكقىزىنا جولداعان دەپۋتاتتىق ساۋالىڭىزدا مۇگەدەكتەردىڭ ارباسىنا قاتىستى دا سىن ايتتىڭىز. ساپاسىز اربامەن ءجۇرۋ مۇگەدەك جانداردىڭ قاۋىپسىزدىگىنە قانشالىقتى كەپىل؟
– ءسوزىڭىزدىڭ جانى بار, ساپاسى سىن كوتەرمەيتىن, «ارزاننىڭ جىلىگى تاتىماس» دەپ العان اربامەن ارىقتان ءبىر-ەكى رەت وتسەڭىز بولدى سىر بەرەدى. ال برەندتىك ۇلگىدەگى اربانىڭ قۇنى دا قوماقتى – 1-2 ميلليون تەڭگەنىڭ شاماسىندا. جاڭا پروتەزيست مامانداردى دايارلاۋدىڭ كەمشىن سوعىپ تۇرعانىن ايتتىم. بىزدە مۇگەدەكتەردىڭ ارباسى دا شىعارىلمايدى. ەل ىشىندە 720 مىڭنان استام تۇلعا مۇگەدەكتەر ساناتىندا. سونىڭ ىشىندە 200 مىڭنان استامى قوزعالىس اپپاراتى جۇيەسىنىڭ اقاۋلىعى بويىنشا تىركەۋدە تۇر. 25 345 ادام اربامەن جۇرەدى. شەتەلدىڭ وندىرگەن ءونىمىنىڭ باعاسى دا قوماقتى. كۇتىمدەپ ۇستاساڭ 10 جىلعا جۋىق جۇرىسكە شىدايدى دەيتىن «وتتوبوك» كومپانياسىنىڭ ارباسى 2 ميلليون تەڭگەگە دەيىن جەتەدى. بۇلاردىڭ كەپىلدىك مەرزىمى دە ارقيلى. ءۇي ىشىندە مىنەتىن ارباڭىزدىڭ كەپىلدىك مەرزىمى 7 جىل بولسا, سىرتتا جۇرۋگە ارنالعان ارباعا 5 جىل دەپ جازىلادى. ءموبيلدى اربانىڭ دا كەپىل مەرزىمى وسى مەجەدە. ال شىنتۋايتىنا كەلگەندە قولدانىستاعى اربانىڭ جارامدىلىعى ارى كەتكەندە ەكى جىلعا ازەر شىدايدى.
– بۇزىلسا, جوندەيتىن ورتالىق بار ما؟
– بار, تەك استانا مەن الماتى قالاسىندا عانا. ءسوزىمنىڭ اراسىندا ايتتىم مۇگەدەكتەردىڭ كوپشىلىگى وبلىستا, اۋدان, اۋىلداردا تۇرادى. ولار قايدا اپارىپ جوندەتەدى ارباسى بۇزىلسا؟ جاۋابىن ەستي الماي كەلەمىز. اربالاردىڭ بولشەكتەرىن اكەلىپ ەلىمىزدە قۇراستىراتىن شاعىن زاۋىت سالسا, باعا دا ايتارلىقتاي تومەندەپ, قولجەتىمدىلىك ارتار ەدى. مۇنى دا كوتەرىپ, ايتىپ كەلە جاتقانىمىزعا كوپ بولدى. دەپۋتاتتىق ساۋالىمىزدا قازاقستاندا پروتەزيست مامانداردى دايىنداۋ جۇيەسىن جولعا قويىپ, قولدانىسقا ەنگىزۋدى, وسى مۇگەدەك ارباسىن جاساۋدى ىسكە قوسۋدى تالاپ ەتتىك. بۇزىلسا جوندەيتىن ينۆا ورتالىق اشۋدى, مۇگەدەكتىكتى راستاۋ جونىندەگى №260 بۇيرىقتى قايتا قاراۋدى قولعا الۋ قاجەتتىگىن ەسكەرتتىك. ءسوزىمىز حاكىم اباي اتقانداي «جارتاسقا باردىم, كۇندەي ايعاي سالدىم» بولىپ قالماسا ەكەن دەيمىز.
