ناۋقاستىڭ قاۋپى
دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترى اجار عينيات قىزىلشا اۋرۋىنىڭ اسقىنۋى بويىنشا الەمنىڭ 167 ەلىندە 415 مىڭنان اسا جاعداي تىركەلگەنىن ايتتى. ال ءوز ەلىمىزدە قىزىلشا سىرقاتىنا شالدىققانداردىڭ سانى 17 مىڭنان اسىپ كەتىپتى. ولاردىڭ 82%-دان استامى بالالار, ونىڭ كوپشىلىگى ۆاكتسينا الماعاندار ەكەن. قىزىلشا اۋرۋى بارلىق وڭىردە تىركەلگەن. ەڭ جوعارى دەڭگەيى شىمكەنت پەن الماتى قالالارىندا, جامبىل, الماتى, ماڭعىستاۋ, اقتوبە, قىزىلوردا جانە اتىراۋ وبلىستارىندا بايقالادى. وقۋ ماۋسىمى باستالىپ, ۇيىمداسقان ۇجىمداردا بالالاردىڭ جينالۋىنا بايلانىستى بيىلعى قىركۇيەك ايىنان باستاپ اتى جامان سىرقاتپەن اۋىرۋدىڭ كۇرت ءوسۋى بايقالا باستاعان. سالدارىنان سىرقاتتانۋ دەڭگەيى ەكى ەسەگە دەيىن ءوسىپتى. اياقتالعالى تۇرعان ايدا قىزىلشانىڭ 6 مىڭنان اسا جاعدايى تىركەلىپ ۇلگەرىپتى.
قازىرگى ۋاقىتتا ەلىمىزدە قىزىلشامەن اۋىرعان ناۋقاستار ءۇشىن ينفەكتسيالىق اۋرۋحانالاردا 3,5 مىڭنان اسا توسەك-ورىن ورنالاستىرىلعان. ستاتسيونارلىق ەمدەۋدە 2 375 بالا ەم الىپ جاتىر. بۇگىنگى تاڭدا توسەك-ورىنمەن قامتۋ جۇكتەمەسى 59,5%-دى قۇرايدى, 1 مىڭنان اسا ورىن رەزەرۆتە تۇر. ەمدەۋگە جاتقىزىلعانداردىڭ ىشىندە 30 بالا رەانيماتسيا بولىمشەلەرىندە اۋىر جاعدايدا جاتىر. ولاردىڭ اراسىندا 1 جاسقا دەيىنگى 15 بالا بار. قىزىلشا بويىنشا جاعدايدى تۇراقتاندىرۋ ماقساتىندا 1 جاستان 6 جاسقا دەيىنگى 600 مىڭنان اسا بالا جوسپارلى يممۋنداۋمەن قامتىلدى, بۇل ۆاكتسينالاناتىنداردىڭ 84%-ىن قۇرايدى. بۇل ددۇ ۇسىنىمىنا سايكەس كەلەدى. جىل سوڭىنا دەيىن وسى جاس ارالىعىنداعى 100 مىڭنان اسا بالانى قامتۋ جوسپارلانىپ وتىر.
اۋرۋ وشاقتارىندا 15,4 مىڭنان اسا ادامعا شۇعىل تۇردە ۆاكتسينا جاسالعان. سونداي-اق 18 جاسقا دەيىنگى بۇرىن ەگىلمەگەن 63,2 مىڭ بالاعا ۆاكتسينالاۋ جۇرگىزىلدى. ناۋقاستاردىڭ 65%-ى 5 جاسقا دەيىنگى بالالار ەكەنى ەسكەرىلىپ, قاراشا ايىنان باستاپ 1 جاسقا دەيىنگى سابيلەردى, سونداي-اق 2 جاستان 4 جاسقا دەيىنگى بالالاردى قوسىمشا جاپپاي يممۋنداۋ باستالدى. ءسويتىپ, 94 مىڭ ادام قامتىلدى. بيىل بارلىعى 770 مىڭنان اسا بالا ەگىلگەن. بۇگىندە قىزىلشاعا قارسى ۆاكتسينانىڭ قوسىمشا 1,5 ملن دوزاسى ساتىپ الىنعان. وسى كەزدە 500 مىڭ دوزا كەلىپ ءتۇسىپتى. الداعى جەلتوقسان ايىندا 1 ملن دوزا جەتكىزىلەدى دەپ كۇتىلىپ وتىر. جالپى, قوسىمشا يممۋنداۋدىڭ تيىمدىلىگى 2005, 2015 جانە 2019 جىلدارداعى قىزىلشانىڭ الدىڭعى ءورشۋى كەزىندە دالەلدەنگەن.
پرەمەر-مينيستر ەلىمىزدە اۋرۋدىڭ تارالۋىن مۇمكىندىگىنشە تەزىرەك توقتاتۋ كەرەكتىگىن ايتتى. «قىزىلشا اسقىنىپ كەتسە, بالالار دەنساۋلىعىنا اسا ۇلكەن قاۋىپ توندىرەدى. سوندىقتان ونىمەن تەك دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى عانا ەمەس, بۇكىل قوعام بولىپ كۇرەسۋىمىز قاجەت. بالا دەنساۋلىعى باستى نازاردا بولۋعا ءتيىس», دەدى ءا.سمايىلوۆ.
ءسويتىپ, ۆاكتسينا الۋدان باسقا, مۇنداي قاۋىپتى ۆيرۋسپەن باسقاشا كۇرەسۋ مۇمكىن ەمەس ەكەنىن اتاپ ايتىپ, ءتيىستى جۇمىستى بارىنشا كۇشەيتۋدى تاپسىردى. «دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى مەن اكىمدىكتەر ۆاكتسينا الۋدىڭ قاجەتتىلىگى تۋرالى اقپاراتتىق-ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن كۇشەيتۋى كەرەك. بارلىق اكىم ۆاكتسينالاۋ ماسەلەسىن جەكە باقىلاۋدا ۇستاپ, جۇمىستى دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىمەن ۇيلەستىرۋى قاجەت», دەدى پرەمەر-مينيستر.
الاڭداتقان اۆتوجولدار
ۇكىمەت وتىرىسىندا اۆتوجول سالاسىن ودان ءارى دامىتۋ شارالارى دا تالقىلانىپ, تاپتىشتەلدى. كولىك ءمينيسترى مارات قاراباەۆ بيىل قۇرىلىس-مونتاجداۋ جۇمىستارىمەن 10,7 مىڭ كم اۆتوموبيل جولدارى قامتىلعانىن, ونىڭ ىشىندە 6,5 مىڭ كم رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار تاسجولدار, 4,2 مىڭ كم جەرگىلىكتى جولدار ەكەنىن مالىمدەدى. جۇرگىزىلگەن جۇمىستاردىڭ قورىتىندىسى بويىنشا رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە نورماتيۆتىك جاي-كۇيدەگى جولداردىڭ ۇلەسى 92%-عا, جەرگىلىكتى دەڭگەيدە 87%-عا جەتەدى ەكەن. بۇگىندە ۇلكەن الماتى اينالما جولى, «قاندىاعاش – ماقات» جانە ء«ۇشارال –دوستىق» تاسجولدارى بويىنشا جۇمىستار اياقتالعان. بۇل رەتتە تۇرعىنداردان تۇسكەن شاعىمداردى ەسكەرىلىپ, نەگىزگى كۇش-قۋات 4-5 جىل سوزىلىپ كەلە جاتقان نەگىزگى جولدارعا باعىتتالعان. بۇل – «تالدىقورعان – وسكەمەن», «قاراعاندى – الماتى», «مەركە – بۋرىلبايتال», «اقتوبە – قاندىاعاش», «اتىراۋ – استراحان» اۆتوجولدارى. اتالعان جوبالار بويىنشا ەلدى مەكەندەردەگى اينالما جولداردان باسقا, 923 كم-دە قوزعالىس اشىلعان.
باتىس قازاقستان وبلىسىنداعى جولداردى كۇردەلى جوندەۋ جوبالارىنا ەرەكشە نازار اۋدارىلادى. ولاردىڭ ىشىندە «كازتالوۆكا – جانىبەك» جانە «ونەگە – بيسەن – سايقىن» بار. قازىرگى ۋاقىتتا 220 كم-دە كولىكپەن جۇرۋگە بولادى. بۇل جوبالار الداعى جىلى تولىعىمەن اياقتالادى دەپ كۇتىلىپ وتىر.
پرەمەر-ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, كۇرە جولداردى دامىتۋ ەكونوميكانىڭ ءوسۋ ديناميكاسىنا وڭ اسەرىن تيگىزەدى. سونداي-اق كۇرە جولداردىڭ جەلىسى ىشكى جانە سىرتقى ساۋدانى دامىتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. «قازاقستان تولىققاندى كولىك-لوگيستيكالىق حابقا اينالۋعا ءتيىس. مەملەكەت باسشىسى ءبىزدىڭ الدىمىزعا وسىنداي مىندەت قويىپ وتىر. ول ءۇشىن اۆتوموبيل جولدارىنىڭ قۇرىلىسىن, جول بويىنداعى ينفراقۇرىلىمدى دامىتىپ, قىزمەت كورسەتۋ جوبالارىن ىسكە اسىرۋدى جانداندىرۋ قاجەت», دەدى ءا.سمايىلوۆ.
ونىڭ سوزىنشە, 2025 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن 3,6 مىڭ كم جولدى كۇردەلى جوندەۋدى اياقتاۋ جوسپارلانىپ وتىر. سودان كەيىن ۇزىندىعى 4,7 مىڭ كم بولاتىن جاڭا جوبالاردى ىسكە اسىرۋ باستالادى. «وسىلايشا, 2030 جىلعا دەيىن بارلىق حالىقارالىق اۆتوموبيل ءدالىزىن جاڭعىرتۋ جۇمىستارى اياقتالادى. باستى ماسەلە – جول قۇرىلىسىنىڭ ساپاسىن قامتاماسىز ەتۋ», دەدى ول.
ۇكىمەت باسشىسى جول ساپاسىنىڭ ناشارلىعى تۇرعىنداردىڭ نارازىلىعىنا سەبەپ بولىپ جاتقانىن دا ايتتى. وسى جىلدىڭ وزىندە مەملەكەتتىك ورگاندارعا اۆتوموبيل جولدارىنا قاتىستى 19 مىڭنان اسا ارىز-شاعىم كەلىپ ءتۇسىپتى. «مىسالى, جول ازابىن تارتقان قوستاناي وبلىسىنىڭ تۇرعىندارى «ۇزىنكول» ستانساسى مەن تروەبراتسكوە اۋىلى اراسىنداعى ابدەن توزىپ بىتكەن جولعا قاتىستى ۇجىمدىق حات جازعان. بۇل جول وسى ءوڭىردى كورشىلەس سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىمەن بايلانىستىرادى جانە رەسەيگە قاراي ترانزيتتىك جول بولىپ تابىلادى. بيىل اقتوبە وبلىسىنىڭ «جۇرىن» ستانساسى مەن ورقاش اۋىلى اراسىندا قيىرشىق تاس توسەلمەگەن ساپاسىز جول سالىنعان. تاراز قالاسىنىڭ تۇرعىندارى قاراسۋ شاعىن اۋدانىندا 1 جىلدان استام ۋاقىت بويى بىتپەي جاتقان جول جوندەۋ جۇمىستارىن اياقتاۋدى تالاپ ەتىپ كەلەدى. مۇنداي مىسالدار بارلىق وڭىردە كوپتەپ كەزدەسەدى», دەدى ءا.سمايىلوۆ.
سونداي-اق جەرگىلىكتى جولداردىڭ ساپاسىنا ساراپتاما جاساۋ جۇمىسىن دا دۇرىس جۇرگىزە الماي وتىرعانىن ايتتى. بۇل رەتتە كەيبىر ءوڭىر قۇرىلىس-مونتاجداۋ جۇمىستارىن تەحنيكالىق قاداعالاۋ تاراپىنان باقىلاۋسىز جۇرگىزەدى. بۇعان قوسا بۇل سالادا شەشىلمەي كەلگەن ماسەلەنىڭ ءبىرى – بيتۋم تاپشىلىعى. «بيتۋم بويىنشا پايدالانۋ تەحنولوگياسى ساقتالمايدى. بۇل دا جولداردىڭ ساپاسىنا كەرى اسەرىن تيگىزىپ وتىر. سونىمەن قاتار اكىمدىكتەر قۇرىلىس جانە جول بويىنداعى قىزمەت كورسەتۋ وبەكتىلەرىنىڭ جوبالارىنا ارنالعان جەر ۋچاسكەلەرىن بەرۋ ۋاقىتىن سوزىپ جىبەرەدى. وسى فاكتورلاردىڭ بارلىعى سالانى دامىتۋعا كەدەرگى بولىپ جاتىر. سوندىقتان جول قۇرىلىسىنا دەگەن كوزقاراستى وزگەرتۋ قاجەت», دەدى پرەمەر-مينيستر.
ول اۆتوموبيل جولدارىنا قاتىستى بارلىق جوسپارلانعان جوبانىڭ ۋاقتىلى ىسكە اسىرىلۋىن قامتاماسىز ەتۋدى, بيتۋمدى ساقتاۋ ينفراقۇرىلىمىن قۇرۋ بويىنشا شارالار قابىلداۋدى, ونى ساقتاۋ جانە پايدالانۋ تەحنولوگياسىنىڭ ساقتالۋىن باقىلاۋدى قامتاماسىز ەتۋدى تاپسىردى. جوپەلدەمەدە قۇرىلىس جانە جول بويىنداعى قىزمەت كورسەتۋ نىساندارىن كەڭەيتۋ جوبالارىنا ارنالعان جەر تەلىمدەرىن بەرۋ ءتارتىبىن وڭايلاتۋ ماسەلەسىن پىسىقتاۋ كەرەكتىگىن ايتتى. «اكىمدىكتەر ازاماتتاردان جول ساپاسىنا قاتىستى كەلىپ تۇسەتىن شاعىمدار بويىنشا ۋاقتىلى شارالار قابىلداۋى قاجەت. وڭىرلىك تراسسالار – جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىندە. جول جاعدايىنا تۇراقتى مونيتورينگ جۇرگىزىپ, ولاردى جوندەۋ بويىنشا شۇعىل شارالار قابىلداۋ قاجەت», دەدى ءا.سمايىلوۆ.
بيرجا ەرەجەسى قايتا بايىپتالادى
وتىرىستا تاۋار بيرجالارىن دامىتۋ ماسەلەلەرى دە ۇكىمەت تالقىلاۋىنا ءتۇستى. ساۋدا جانە ينتەگراتسيا ءمينيسترى ارمان شاققاليەۆ بايانداعانداي, مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن بيرجالىق ساۋدا ماسەلەلەرى بويىنشا جاڭا زاڭ جوباسى ازىرلەنگەن. وندا بيرجالارعا قويىلاتىن رەتتەۋشى تالاپتاردى كۇشەيتۋ, جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلاردىڭ ساتىپ الۋ راسىمدەرىن اينالىپ ءوتۋ مۇمكىندىگىن بولدىرماۋ جانە بيزنەس ءۇشىن تاۋار بيرجالارىنا شىعۋ بويىنشا كەدەرگىلەردى جويۋ شارالارىن قاراستىرادى. بۇدان باسقا, كومىر, بيداي, مۇناي ونىمدەرى جانە بىرقاتار الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىن ساتۋ كونكۋرستىق نەگىزدە ۇكىمەتتىڭ شەشىمىمەن ايقىندالاتىن ارنايى تىزىمگە ەنگىزىلگەن تاۋار بيرجالارىندا عانا جۇزەگە اسىرىلاتىن بولادى. بۇل اتالعان تاۋارلارعا اشىق باعا بەلگىلەۋدى قامتاماسىز ەتۋگە, سونداي-اق ەل ىشىندە دە, سىرتقى ەكونوميكالىق قىزمەتتە دە تاۋار اعىنىن باقىلاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
بيرجاعا شىعۋدى ىنتالاندىرۋ رەتىندە: وتاندىق وندىرۋشىلەر ءۇشىن – ققس تولەۋ كەزىندە ەسەپكە الۋ ءادىسىن قولدانۋ; ۇلتتىق ەكسپورتتاۋشىلار ءۇشىن – ققس قايتارۋدىڭ جەڭىلدەتىلگەن ءتارتىبىن ەنگىزۋ, مىسالى, 5 كۇنگە دەيىن; قتج-مەن بىرلەسىپ, بيرجالىق مامىلە جاسالعان جاعدايدا لوگيستيكاعا ارنالعان تەمىرجول تاريفتەرىن قايتا قاراۋ ۇسىنىلادى. قازىرگى تاڭدا قازاقستاندا استىق, مۇناي ونىمدەرى, كومىر جانە باسقا دا تاۋارلار بويىنشا ساۋدا-ساتتىق جۇرگىزەتىن 10 تاۋار بيرجاسى بار ەكەنىن ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ءوزى اتاپ ءوتتى. سونىمەن قاتار بيرجانىڭ باستى مىندەتى – اشىق نارىقتىق باعا مەن باسەكەلەستىكتى قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, ساۋدانى ۇيىمداستىرۋ. ء«بىز بيرجالىق ساۋداعا ۇلكەن ءۇمىت ارتىپ كەلدىك. كەيىنگى 5 جىلدا زاڭناما 2 رەت وزگەردى. سوعان قاراماستان, بيرجالار ءالى كۇنگە دەيىن نارىقتاعى ءوز قىزمەتىن تولىقتاي ورىنداي العان جوق», دەدى ءا.سمايىلوۆ.
پرەمەر-مينيستر ساۋدا-ساتتىقتىڭ قۇقىقتىق بازاسىن جانە ونىڭ قاتىسۋشىلارىنا قويىلاتىن تالاپتاردى تۇبەگەيلى قايتا قاراۋ قاجەتتىگىن مەملەكەت باسشىسى كوتەرگەنىن ەسكە سالدى. بۇل ورايدا, نەگىزگى پروبلەمانىڭ ءبىرى جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلاردىڭ تاۋار بيرجالارىن ءوز مۇددەلەرىنە قاراي پايدالانىپ كەتۋى بولىپ وتىر. «بۇگىندە بيرجالىق ساۋدانىڭ نەگىزگى بولىگى جەرگىلىكتى قامتۋدى ساقتاۋ جونىندە مىندەتتەمەلەرى جوق ءدال وسىنداي ساتىپ الۋلارعا قىزمەت كورسەتۋگە باعىتتالعان. سالدارىنان جىل سايىن 1 ترلن تەڭگەدەن استام قاراجات ءبىزدىڭ بيزنەسكە جەتپەي قالادى. بۇلاي بولماۋ كەرەك. جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلاردىڭ ساتىپ الۋلارى ەل مۇددەسىنە جۇمىس ىستەۋگە ءتيىس. جەرگىلىكتى قامتۋدى كەڭەيتىپ, ءوندىرىستى ءارتاراپتاندىرۋدىڭ ماڭىزى وتە زور», دەدى ول.
تاۋار بيرجالارىن ميكروكاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنە جاتقىزۋ تاعى ءبىر ماسەلەگە اينالىپ وتىر. بۇل ولارعا از سالىق تولەۋگە جانە تەكسەرۋلەردەن قۇتىلىپ كەتۋگە مۇمكىندىك بەرىپ جاتىر. «انىقتالعان كەمشىلىكتەردىڭ بارلىعى جاڭا زاڭناما شەڭبەرىندە جويىلۋعا ءتيىس», دەپ اتاپ ءوتتى پرەمەر-مينيستر.
ءسويتىپ, ەكى كۇن ىشىندە بيرجالىق تاۋارلار ماسەلەسى بويىنشا زاڭ جوباسىنا ۇكىمەت قورىتىندىسىنىڭ جوباسىن كەلىسۋدى, قازىرگى الەمدىك ستاندارتتاردى ەسكەرە وتىرىپ, تاۋار بيرجالارىن باعدارلامالىق قامتاماسىز ەتۋدەگى اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىكتى ارتتىرۋ ماسەلەسىن پىسىقتاۋدى جانە اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسكە تاۋار بيرجالارى مەن ونىڭ قاتىسۋشىلارىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن قاتاڭداتۋ بويىنشا تۇزەتۋلەر توپتاماسىن ازىرلەۋدى تاپسىردى. «ۇلتتىق ەكونوميكا, كولىك مينيسترلىگى جانە «سامۇرىق-قازىنا» قورى بىرلەسىپ, بيرجالىق تاۋارلاردى, ونىڭ ىشىندە بيرجالىق ساۋدا-ساتتىق مەحانيزمى ارقىلى ەكسپورتقا ساتۋدى ىنتالاندىرۋ بويىنشا شارالار كەشەنىن ازىرلەۋ قاجەت», دەپ تۇيىندەدى ءسوزىن ۇكىمەت باسشىسى.
