رەاكتورلاردىڭ العاشقى بۋىنى ءوزىن اقتادى
جيىندا بولعان «قازاقستان اتوم ەلەكتر ستانتسيالارى» جشس باسشىسى تيمۋر جانتيكيننىڭ ايتۋىنشا, قۋاتى 8,1 گۆت-قا دەيىنگى ەلەكتر ستانسالارى 2035 جىلعا قاراي توقتاتىلۋى مۇمكىن. ناتيجەسىندە 2035 جىلعا قاراي ەلىمىز 3,2 گۆت تاپشىلىققا تاپ بولادى. ال قازاقستان 2030 جىلعا قاراي بالامالى كوزدەردەن ەنەرگيا ءوندىرۋدىڭ 30 پايىزىنا قول جەتكىزۋ جونىندە مىندەتتەمە العان. بۇل مىندەتتەمەنى ورىنداۋ ءۇشىن 1000-نان 1400 مۆت-قا دەيىنگى ەكى بلوكتان تۇراتىن اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋ قاجەت.
«قارجىلاندىرۋ سحەماسىنىڭ مۇمكىندىگىن دە قاراستىرۋىمىز كەرەك. ويتكەنى مۇنداي ءىرى جوبالاردىڭ كوپشىلىگى قارجىلاندىرۋ جۇيەسى دامىماعاندىقتان ساتسىزدىككە ۇشىراپ جاتادى. بىزدە ۋران تابلەتكاسىن شىعاراتىن زاۋىت بار, اەس-كە قاجەت وتىندى سول جەردەن العىمىز كەلەدى. بۇل ماسەلە الدا قابىلداناتىن كەلىسىمشارتتاردا جان-جاقتى تالقىلانۋعا ءتيىس», دەدى ت.جانتيكين.
تالقىلاۋ باراسىندا يادرولىق رەاكتورلاردىڭ ەسكى جانە جاڭا بۋىندارى تۋرالى دا ءسوز بولدى. بۇل رەتتە ساراپشى جوعارىدا اتالعان ءتورت كومپانيا دا ءىس جۇزىندە بىردەي دەگەندى العا تارتتى.
ت.جانتيكيننىڭ ايتۋىنشا, 1950 جىلدارى شىعارىلعان ءبىرىنشى بۋىن رەاكتورلارىندا بىرقاتار كەمشىلىك بولعانىمەن, ولار ءوز مىندەتتەرىن ورىنداپ شىقتى. بۇگىندە ولاردىڭ كوپشىلىگى جابىلىپ, قولدانىستان شىعارىلعان. رەاكتورلاردىڭ ەكىنشى بۋىنى 1970 جىلدارى سالىنا باستادى. بۇل ەلەكتر ەنەرگياسىن ءتيىمدى وندىرۋگە باعىتتالعان كوممەرتسيالىق رەاكتورلار بولدى. ءۇشىنشى بۋىن قازىردىڭ وزىندە جەتىلدىرىلگەن رەاكتورلار بولىپ سانالادى, ولاردى جوبالاۋ كەزىندە اپاتتار مەن وقىس وقيعالار ەسكەرىلدى. ال رەاكتورلاردىڭ ءتورتىنشى بۋىنى ءالى جوبالاۋ كەزەڭىنەن اسقان جوق. ءۇشىنشى بۋىن جانە 3+ بۋىن رەاكتورلارى, ياعني قازاقستاندا قۇرىلىسى جوسپارلانعان رەاكتورلار ءپاسسيۆتى جانە بەلسەندى قاۋىپسىزدىك جۇيەلەرىمەن جابدىقتالعان. باسقاشا ايتقاندا, قازىرگى قولجەتىمدى تەحنولوگيانىڭ مۇمكىندىگىمەن جاراقتاندىرىلعان. ىشكى اپاتتار مەن سىرتقى اسەرلەردەن قورعايتىن قورشاۋ قابىعى, قالىڭدىعى 200 ميلليمەتر بولاتتان جاسالعان, بۇل رەاكتور ىدىسىنان جانە باستاپقى سالقىنداتقىشتان ءبولىنۋ ونىمدەرىنىڭ سىرتقا شىعۋىنا جول بەرمەيدى.
ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تەوريالىق جانە يادرولىق فيزيكا كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, پروفەسسور مەدەۋ ابىشەۆتىڭ ايتۋىنشا, ەموتسياعا بەرىلىپ, راديوفوبيانى العا شىعارساق, ەنەرگەتيكا داعدارىسىنا تاپ بولامىز.
كوللاجدى جاساعان – قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
«ەنەرگەتيكانىڭ مۇمكىندىگىن ءارتاراپتاندىرۋ قاجەت. گەس جانە جەراستى ەنەرگيا كوزدەرى, سونىڭ ىشىندە اەس-ءتى قامتىعانىمىز دۇرىس. بۇلاردى جۇيەلى تۇردە قولدانۋعا بىزدە بارلىق مۇمكىندىك بار. اەس جوباسىنا قارسى توپ «جاپونيا اەس سالۋدان باس تارتتى» دەگەن پىكىردى العا تارتادى. ولار باس تارتقان جوق, ويلانىپ جاتىر. ەنەرگەتيكالىق داعدارىس عالامدىق پروبلەماعا اينالىپ كەتتى. قارسى توپ اەس-ءتىڭ ەكولوگيالىق اسەرىنە باسا نازار اۋدارادى», دەدى عالىم.
ەنەرگەتيكا سالاسىنىڭ مامانى اسەت ناۋرىزباەۆ اەس-ءتىڭ قاجەتتىلىگىن دالەلدەي الاتىن بىردە-ءبىر اگرۋمەنت جوق ەكەنىن, جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىنەن ەلەكتر ەنەرگياسىن الۋ الدەقايدا جىلدام, ارزان جانە قاۋىپسىز ەكەنىن ايتقان ەدى.
«مەن مۇنى بىرنەشە رەت دالەلدەدىم جانە نەگىزگى دالەلدەردىڭ ءبىرى – قازاقستاندا كۇن جانە جەل كوزدەرىنەن الىناتىن ەنەرگيانىڭ باعاسى ءبىر جەردە 1 كۆت/ساع ت13-16 دەڭگەيىندە بولسا, اتوم ەلەكتر ستانساسى 1 كۆت ءۇشىن ت60 شاماسىندا بولادى. ياعني كۆت/ساعات – ءتورت ەسە قىمبات. ال ەكى بلوكتان تۇراتىن اەس سالىنسا, قازاقستان بويىنشا ەلەكتر ەنەرگياسى ءۇشىن 1,5 ملرد دوللاردى ارتىق تولەيمىز», دەيدى ءا. ناۋرىزباەۆ.
ال م.ءابىشوۆ باسقاشا ويلايدى ەكەن: «بىرىنشىدەن, اەس ەنەرگەتيكالىق كوزدەردى جاڭارتادى. ەكىنشىدەن, قوعام داميدى. ءوزىمىز دە سول دامۋشى مەملەكەتتەر قاتارىندامىز. مەملەكەتتى دامىتۋ ءۇشىن قوسىمشا كوزدەردىڭ ءبىرى رەتىندە اەس جوسپارلانىپ وتىر. اەس جوباسىنا قارسىلار كۇن, جەل ەنەرگياسى ارقىلى اەس-ءتى الماستىرۋعا بولاتىنىن ايتادى. جاسىل ەنەرگيا كوزدەرىنىڭ ديۆەرسيفيكاتسياسى دا, اەس-تە ماڭىزدى. جالپى, راديوفوبيا دەگەن جاقسى نارسە ەمەس, ءبىز اەس ارقىلى ەنەرگەتيكالىق, ۋران ديپلوماتياسىنىڭ مۇمكىندىگىن ءارتاراپتاندىرامىز».
اەس جوباسىنا قاتىستى اڭگىمە بولسا, اتوم فوبياسى رەسەيلىك كومپانيالارمەن قاراستىرىلىپ, تالقىلانادى. ەل ىشىندە بۇل جوبا تازا رەسەيلىك جوبا دەگەن دە پىكىر بار. بۇرىنعى ەنەرگەتيكا ءمينيسترى الماسادام ساتقاليەۆ ءبىزدىڭ ەلدىڭ اەس قۇرىلىسىن تازا رەسەيلىك جوبا رەتىندە قاراستىرمايتىنىن ۇزدىك تەحنولوگيالاردى تاڭدايتىنىن ايتقان. بىراق رەسەيدىڭ يادرولىق تەحنولوگيالارى قازىر قاۋىپسىز, تيىمدىرەك جانە قۇرىلىسى ارزانىراق ەكەنىن اشىق ايتۋ كەرەك ەكەنىن دە جاسىرماعان.
تاعى دا نازار اۋداراتىن جايت, وسى ماسەلە كوتەرىلسە, «ماماندى قايدان الامىز» دەگەن ماسەلە قوسا شىعاتىن. ساراپشىلار بۇل ماسەلە شىن مانىندە, وزەكتى ەكەنىن ايتتى. ولاردىڭ ايتۋىنشا, يادرولىق تەحگولوگيامەن اينالىساتىن ادامدار بار, بىراق ولاردىڭ سانىن كوبەيتۋ كەرەك. بۇل ماسەلەنى «بولاشاق» باعدارلاماسى نەمەسە ءبىلىم گرانتىن كوبەيتۋ ارقىلى شەشۋگە بولادى. بۇل رەتتە 1990 جىلداردان بەرى ەلىمىزدىڭ بىرنەشە جوعارى وقۋ ورنىندا وسى سالانىڭ ماماندارى دايارلانىپ كەلەدى.
ەنەرگيا تاسىمالداۋشى جۇيەلەر كسرو كەزىندە سالىنعان
ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, كومىر جاعۋ سالاسىنداعى تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى بىرلەس الدياروۆ كەيىنگى ەكى جىلداعى پىكىرىن قايتا قاراپ شىقتى. اكادەميكتىڭ ايتۋىنشا, ءبىزدىڭ ەلدە ەنەرگيانى وسى قالپىندا ءوز كۇشىمىزبەن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بار. بىراق ەنەرگيا تاسىمالداۋشى جۇيەلەردىڭ ءبارى كسرو كەزىندە سالىنعان. ءبىز كۇنى بۇگىنگە دەيىن سول جۇيەنىڭ شىرماۋىنان شىققان جوقپىز, توك كوزدەرىن وزىمىزگە بەيىمدەپ, ارتىعىن ساتىپ الىپ وتىراتىن جاڭا جەلىلەر جۇيەسىن قالىپتاستىرا المادىق. ەندى بۇل مىندەت – ۋاقىتتىڭ ەنشىسىندە.
اكادەميك وسى جولى بىزبەن اڭگىمەسىندە ەۋروستاندارتتارعا بەيىمدەلۋدىڭ كەزى كەلگەنىن, ولار اتموسفەراعا كومىرقىشقىل گازىن شىعارۋ ماسەلەسىن تۇبەگەيلى شەشۋدى تالاپ ەتىپ جاتقانىن ايتىپ بەردى. ونىڭ ايتۋىنشا, تەحنولوگيالىق ەگەمەندىگىمىزدى قامتاماسىز ەتۋدىڭ كۇردەلىلىگىن ەل سەزىپ وتىر. ال اەس ءبىزدى وسى تىعىرىقتان الىپ شىعادى. قازاقستىڭ سايىن دالاسىنا اەس-تە, جاسىل ەنەرگەتيكا دا, كومىر دە كەرەك. مىسالى, وتكەن جىلدىڭ جەلتوقسانىندا تۇتىنۋدىڭ شارىقتاۋ شەگىندە ءبىز رەسەيدەن كەلەتىن ەلەكتر ەنەرگياسىنا 8% تاۋەلدى بولدىق. 2022 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا قازاقستاندا ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋ 113 ملرد كۆت/ساع تۇتىنۋمەن 112,8 ملرد كۆت/ساع قۇرادى. وندىرىستەگى باسىم ۇلەس ءالى دە كومىرگە تيەسىلى – 66,7%, تابيعي گاز – 21,5%, ءىرى سۋ ەلەكتر ستانسالارى – 7,3%, جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرى – 4,5%. 2024 جىلى تاپشىلىق بيىلعى كولەمنەن 10-15 پايىزعا ارتادى دەگەن بولجام بار. بۇل دەرەكتەر ەنەرگەتيكالىق داعدارىستىڭ بىزگە دە تاياپ قالعانىن سەزدىرىپ تۇر. باسقا جول جوق, گاز تاپشىلىعىنان گاز ءوندىرۋدى ارتتىرا المايمىز, سۋ ەلەكتر ستانسالارىنان كوبىرەك ەنەرگيا ءوندىرۋ فيزيكالىق تۇرعىدان مۇمكىن ەمەس.
ء«ۇلبى مەتاللۋرگيالىق زاۋىتىندا ۋراندى ءوندىرۋ جانە وتىنعا اينالدىرۋ تەحنولوگيالارى تولىق ازىرلەنگەن. مۇنداي ەلەكتر قۋاتىن ساتۋ وتىننىڭ وزىنەن ءتورت ەسە قىمبات تۇراتىنى بەلگىلى جانە ونى ساتاتىن جەرىمىز بار. ەكىنشىدەن, بىزدە اتوم ەلەكتر ستانسالارىن سالۋعا دايىن ورىندار بار. اەس تاعدىرى دا, ونى سالاتىن ورنى دا ءالى ناقتىلانعان جوق. ءبارى – تالقىلانۋ دەڭگەيىندە. مەن ونى ەكىباستۇز گرەس-3 ورنىندا سالۋدى جاقتايمىن, باسقالارى ەلىمىزدەگى ەڭ جاقسى كومىر ەلەكتر ستانساسى ورنالاسقان بالقاشتا سالۋ قاجەت دەيدى. بىرىنشىدەن, ءبىز كومىر ەنەرگەتيكاسىنان تولىق باس تارتا المايمىز, ەكىنشىدەن, ءوزىمىزدىڭ كادرلاردىڭ جوعارى عىلىمي-تەحنيكالىق الەۋەتىن تولىق پايدالانۋىمىز كەرەك. ەڭ باستىسى, بىزگە ىقشام, جىلدام تۇرعىزىلاتىن, وزىق تەحنولوگيالارى بار اتوم ەلەكتر ستانسالارى كەرەك ەكەنىنە سەنىمدىمىن», دەدى اكادەميك ب.الياروۆ.
ۇلتتىق ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىك قورىنىڭ جەتەكشى ساراپشىسى يگور يۋشكوۆ وسىعان دەيىنگى قازاقستانعا اەس قاجەتتىگىن ايتقان ەدى. ونىڭ ايتۋىنشا, اەس وتىن-ەنەرگەتيكالىق بالانستى ءارتاراپتاندىرۋدى جانە گازدى شىعارۋدى قامتيدى. باستى كەدەرگى – قوعامنىڭ ساياسي رەاكتسياسى. يادرولىق قوندىرعىلارعا جانە ونىڭ قاي ەلگە تيەسىلى ەكەنىنە بايلانىستى قوعامدىق پىكىردە ۇلكەن الاڭداۋشىلىق بار. بيلىك حالىقتىڭ پىكىرىمەن ساناساتىنىن كورسەتۋگە تىرىسىپ جاتىر. ازاماتتاردىڭ پىكىرى ەسكەرىلمەيدى دەپ ويلاماۋى ءۇشىن ەل باسشىلىعى رەفەرەندۋم وتكىزۋدى ۇسىنىپ وتىر. بۇل بيلىك پەن قوعام اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا سيپات الا باستاعانىن كورسەتەدى.
بۇل رەتتە ول پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتە بولعان ادامدار كەيدە ءىرى رەسەيلىك كومپانيالاردىڭ كەلۋىنەن قورقاتىنىنا نازار اۋداردى. دەگەنمەن ونىڭ ويىنشا, ەلىمىزدە اقپارات ساۋاتتى تۇردە جەتكىزىلسە, ستانسا قۇرىلىسىنا قاتىستى ازاماتتار تاراپىنان قارسىلىق بولمايدى.
«ەل باسشىلىعى قوعامدىق پىكىرمەن نەعۇرلىم ۇزاق جۇمىس ىستەسە, اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋ ساياسي تۇرعىدان وڭايىراق بولادى. بىراق بۇل جەردە ماسەلەگە ەكونوميكالىق تۇرعىدان قاراۋىمىز كەرەك. ەنەرگەتيكالىق داعدارىس ايازداي قارىپ بارادى», دەيدى ساراپشى.
اەس جوباسىن جاقتاۋشىلاردىڭ بۇيرەگى قۇرىلىسقا ءبىر ەمەس, بىرنەشە ەلدىڭ قاتىسقانىن قۇپ كورىپ تۇر. ماماندار شارتتى تۇردە تاڭداۋدى ەكى باعىتتا قاراستىرىپ وتىر. بيۋدجەت نەمەسە جەرگىلىكتى ينۆەستور قۇرىلىستى, جابدىقتى ءوندىرۋدى جانە جەتكىزۋدى, پەرسونالدى وقىتۋدى تولىعىمەن قارجىلاندىرادى. بۇل جاعدايدا قازاقستان ەكى رەاكتورى بار اتوم ەلەكتر ستانساسى ءۇشىن 15 ملرد دوللارعا جۋىق قاراجات تابۋى كەرەك. ال مەملەكەتتىڭ مەملەكەتتىك بيۋدجەتى شامامەن 45-50 ملرد دوللاردى قۇرايدى. جوعارىدا ايتقان سوما ۇلتتىق قورعا دا وڭاي ەمەس. ەكىنشى – جەكەلەگەن ينۆەستورلار قارىزدى ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ ءتاريفى ەسەبىنەن وتەيدى دەگەن شارت. بۇل نۇسقادا تاريف, ءسوز جوق, كوتەرىلەدى. تاڭداۋ وڭاي بولمايىن دەپ تۇر. كەز كەلگەن شەشىمنىڭ قۇنى قىمبات.
الماتى
