وسى ناقتى دا زور مىندەتتى شەشۋ ءۇشىن ەلىمىزدىڭ باس اگراريىنە سالاداعى مەملەكەتتىك قولداۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋگە, شارۋالاردى جەڭىلدەتىلگەن قارجىلاندىرۋمەن جانە سۋبسيديامەن قامتاماسىز ەتۋگە, ەگىس القاپتارىن ارتاراپتاندىرۋعا جانە اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمىن دامىتۋعا باعىتتالعان قۇرىلىمدىق جانە ينستيتۋتتىق رەفورمالار جۇرگىزۋ تاپسىرىلدى. بۇل رەتتە وتاندىق اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋار وندىرۋشىلەرى ءۇشىن قازىرگى كەزدە, اسىرەسە جەڭىلدەتىلگەن قارجىلاندىرۋ مەن سۋبسيدياعا قول جەتكىزۋ ماسەلەسى وتە وزەكتى بولىپ وتىر. وعان پارلامەنت دەپۋتاتتارى مەن «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى ۇدايى نازار اۋدارىپ, ۇكىمەتكە ءوز ۇسىنىستارىن ەنگىزىپ ءجۇر. سونىڭ ءبىرى – ون جىلدان اسا ۋاقىت بويى ءسوز بولىپ كەلە جاتقان اگرارلىق بانك قۇرۋ تۋرالى.
اراعا ون توعىز جىل ۋاقىت سالىپ پارلامەنت ماجىلىسىنە قايتىپ ورالعان «اۋىل» حالىقتىق-دەموكراتيالىق پاتريوتتىق پارتياسى فراكتسياسىنىڭ بيىلعى 12 ساۋىردە ۇكىمەتكە جولداعان العاشقى دەپۋتاتتىق ساۋالى دا ونى جاريالاعان دەپۋتات جيگۋلي دايراباەۆ ايتقانداي, «280 مىڭعا جۋىق فەرمەردىڭ, مىڭداعان سالا مامانى مەن اۋىل كاسىپكەرىنىڭ تالابىنا اينالعان اگروبانك قۇرۋ ماسەلەسىنە» ارنالدى.
ء«بىز اگرارلىق بانكتىڭ قاجەت ەكەنىنە سەنىمدىمىز جانە مىناداي دالەلدەردى كەلتىرەمىز: بىرىنشىدەن, «اگرارلىق نەسيە كورپوراتسياسى», «قازاگروقارجى» سياقتى كۆازيمەملەكەتتىك قارجى ينستيتۋتتارى بار بولسا دا, ولار ارقىلى بەرىلەتىن كرەديتتىڭ كولەمى وتە از. فەرمەرلەردىڭ بۇگىنگى قاجەتتىلىگى – كەم دەگەندە 2 ترلن تەڭگە. ەلىمىزدى اگرارلىق دەرجاۆاعا اينالدىرامىز دەسەك, بۇل قاجەتتىلىك 5 ترلن بولادى. ال اتالعان قارجى ينستيتۋتتارى ارقىلى بەرىلەتىن كرەديت ونىڭ وننان ءبىر بولىگىنە دە جەتپەيدى. تولىققاندى بانك بولماعاندىقتان, ولار قوسىمشا كىرىس كوزىن اشا المايدى. سوندىقتان اكىمشىلىك شىعىندارىن, جۇمىسكەرلەرىنىڭ الاتىن جالاقىسىن, جينايتىن پروۆيزياسىن وزدەرى شارۋالارعا بەرگەن كرەديتتىڭ ۇستەمەاقىسىنا قوسپاعاندا نە ىستەيدى؟
ەكىنشىدەن, جەكە بانكتەردىڭ اگرارلىق سالانى قارجىلاندىرۋعا ىنتاسى وتە تومەن. ستاتيستيكاعا سۇيەنسەك, ولاردىڭ كاسىپكەرلىككە بەرگەن كرەديتتەرىنىڭ 97%-ى قۇرىلىس, ساۋدا سياقتى سالالاردى قامتيدى. اشىق ايتايىن, بانكتەر اۋىل شارۋاشىلىعىن مەنسىنبەيدى. بىراق اۋدانداردا فيليالدارىن اشىپ, فەرمەرلەردىڭ ەسەپشوتىن جۇرگىزىپ, كوميسسيالىق پايدا تابۋدان, دەپوزيت جيناۋدان قاشپايدى. ولاردى اگرارلىق سالانى كرەديتتەۋگە مىندەتتەيتىن زاڭ نورماسى دا جوق. بۇل قالاي؟
اگروبانكتىڭ قۇرىلۋىنا قارسى ادامدار اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ تيىمدىلىگى تومەن, تاۋەكەلدەرى كوپ ەكەنىن العا تارتادى. ءبىزدىڭ ايتارىمىز – ولاردىڭ ءدال وسى جاۋابى اگروبانكتىڭ قۇرىلۋىنا بوگەت ەمەس, كەرىسىنشە, نەگىز بولۋعا ءتيىس. سەبەبى ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانك قانا سان ءتۇرلى بانكتىك وپەراتسيالاردى اتقارۋ ارقىلى سونداي تاۋەكەلدەردى ەڭسەرە الادى.
سونىمەن قاتار قازىر فەرمەرلەر كرەديت الۋ ءۇشىن 35-كە جۋىق قۇجات جيناۋعا ءماجبۇر. شالعاي اۋىلدارداعى شارۋالار قاي مەكەمەگە بارىپ اقشا الاتىنىن دا بىلمەي, جاڭىلىسىپ جاتادى. اگروبانك قۇرىلسا, اۋىل كاسىپكەرلەرىنىڭ ءبارى سول جەردە ەسەپشوتىن اشىپ جۇمىس ىستەيدى. سول شوتتارداعى اقشا اينالىمىن كورىپ وتىرعان اگروبانك ولارعا سەنىممەن قاراپ, كەپىلدىك بويىنشا تالاپتارىن جەڭىلدەتىپ, نەسيە بەرە الادى. قاي جاعىنان قاراساق تا, اگروبانك قۇرۋ وتە ءتيىمدى.
«اگرارلىق نەسيە كورپوراتسياسى», «قازاگروقارجى» جانە باسقا قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ باسىن بىرىكتىرىپ, مەملەكەتتەن جىل سايىن ءبولىنىپ جاتقان قارجىنى ءبىر جەرگە توپتاستىرىپ, مەملەكەتتىڭ قاتىسۋىمەن اگروبانك اشۋدى ۇسىنامىز. ەلىمىز اگرارلىق دەرجاۆاعا اينالۋى ءۇشىن ەڭ الدىمەن ءوزىنىڭ دەربەس اگرارلىق بانكىن قۇرۋعا ءتيىس», دەدى ماجىلىسمەن ج.دايراباەۆ.
وسى دەپۋتاتتىق ساۋالعا ۇكىمەت بەرگەن رەسمي جاۋاپتا: «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى بانكتەر جانە بانك قىزمەتى تۋرالى» زاڭعا سايكەس «قازاقستاننىڭ تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق بانكى» اكتسيونەرلىك قوعامىن قوسپاعاندا, مەملەكەت قاتىساتىن مامانداندىرىلعان سالالىق بانكتەردى قۇرۋعا جول بەرىلمەيدى. مەملەكەت ەكونوميكانىڭ اگرارلىق سەكتورىنىڭ پروبلەمالارىن شەشۋ ءۇشىن جۇيەلى شارالار قابىلداپ جاتىر. اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ نەگىزگى كرەديت بەرۋشى ۇيىمدارى «بايتەرەك» حولدينگىنىڭ ەنشىلەس ۇيىمدارى – «اگرارلىق نەسيە كورپوراتسياسى» اق جانە «قازاگروقارجى» اق (ليزينگ). 2023 جىلى «اگرارلىق نەسيە كورپوراتسياسى» اق جەلىسى بويىنشا 330 ملرد تەڭگە كولەمىندە قاراجات ءبولىندى, ونىڭ ىشىندە كوكتەمگى ەگىس جۇمىستارىنا – 140 ملرد تەڭگە. بۇعان قوسا «قازاگروقارجى» اق-نىڭ 2023 جىلعا ارنالعان اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسىن ساتىپ الۋ جوسپارى 170 ملرد تەڭگەگە دەيىن ۇلعايتىلدى. سونداي-اق جەمشوپ دايىنداۋ تەحنيكاسى مەن سۋارۋدىڭ ءموبيلدى جۇيەلەرىن قارجىلاندىرۋ ءۇشىن 20 ملرد تەڭگە مولشەرىندە بيۋدجەتتىك ينۆەستيتسيالار تارتىلدى. سونداي-اق مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا «اۋىل اماناتى» اۋىل تۇرعىندارىنىڭ تابىسىن ارتتىرۋ جوباسىن ماسشتابتاۋ بويىنشا جۇمىس باستالدى. جوبادا سىياقى مولشەرلەمەسى 2,5%-دان اسپايتىن, ەڭ ۇزاق مەرزىمى 7 جىلعا دەيىنگى ميكروكرەديتتەر بەرۋ كوزدەلگەن. قاناتقاقتى جوبا بويىنشا بيىل 17 مىڭنان اسا ميكروكرەديت بەرۋ ءۇشىن 100 ملرد تەڭگە ءبولىندى. باياندالعان جايلاردى ەسكەرە وتىرىپ, اگرارلىق بانك قۇرۋ جونىندەگى ۇسىنىستى ورىندى ەمەس دەپ سانايمىز», دەلىنگەن.
بۇل جاۋاپپەن كەلىسپەگەن دەپۋتاتتار: ء«بىز العان بەتىمىزدەن قايتپايمىز. اگروبانكتىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنا كەرەك ەكەنىن ءالى دە دəلەلدەيمىز», دەپ بيىلعى 6 قىركۇيەكتە ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانككە تاعى ءبىر دەپۋتاتتىق ساۋال جولدادى. الايدا ۇكىمەت ءوز ۇستانىمىن وزگەرتپەيتىنىن مالىمدەدى. ال ۇلتتىق بانك: «قازاقستاننىڭ قارجى جۇيەسى تاريحىندا اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن كرەديتتەۋگە مامانداندىرىلعان قارجى ينستيتۋتتارى بولدى, بىراق ولار ۇزاققا بارمادى. مىسالى, 2000 جىلى «قازاگروپرومبانك» اق سەنىمسىز كرەديتتەر ۇلەسىنىڭ كوپ بولۋى سالدارىنان شىعىنعا باتىپ, بانكروتقا ۇشىرادى. ونىڭ قارىز الۋشىلارىنىڭ ەداۋىر ۇلەسىن شارۋا قوجالىقتارى قۇرادى. وسىعان بايلانىستى اگروونەركاسىپتى قارجىلاندىرۋدى جانە وسى سالاداعى تولەمگە قابىلەتتى قارىز الۋشىلاردىڭ سانىن ۇلعايتۋدى كورپوراتيۆتىك باسقارۋ ساپاسى, كاسىپكەرلىك باستاما جانە جالپى اتالعان سالاداعى مەملەكەتتىك ساياسات تۇرعىسىنان الىپ قاراۋ كەرەك», دەپ ەكىۇشتىلاۋ جاۋاپ قايتاردى.
شىنتۋايتىندا, حالىقارالىق تəجىريبەگە زەر سالساق, بەلارۋستە «بەلاگروپرومبانك», قىتايدا «Agrocultura Bank of China», وزبەكستاندا «اگروبانك», رەسەيدە «روسسەلحوزبانك», فرانتسيادا «Credit Agricoi», باسقا ەلدەردە دە اگرارلىق بانكتەر بار. ال ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا مۇشە-مەملەكەتتەردىڭ ىشىندە رەسەي مەن بەلارۋستىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋار وندىرۋشىلەرى اگرارلىق بانكتەرگە جەرى مەن مۇلكىن كەپىلگە قويىپ, ۇزاق مەرزىمگە ارزان نەسيە العاندىعىنىڭ ناتيجەسىندە ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ نارىعىن دا ساپالى ءارى ارزان ونىمدەرىمەن تولىقتىرىپ وتىر.
ءبىر ايتا كەتەرلىك جايت, بيىل ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى اگروبانك اشۋ جونىندەگى ۇسىنىستى قولداعانىمەن, وزگە مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ كەيبىرىنىڭ قارسىلىق بىلدىرۋىنە بايلانىستى بۇل ماسەلەنى شەشە الماعانىن مالىمدەگەن ەدى.
وسى ورايدا قارجى ساراپشىسى ايبار ولجاەۆ: «اگروبانك قۇرۋ يدەياسى جاقسى. الايدا ونى قۇرۋ ءۇشىن كوپ قارجى, كەم دەگەندە 1,5 ترلن تەڭگە قاجەت. ونىڭ ۇستىنە حالىقارالىق ستاندارت بويىنشا كەز كەلگەن اگروبانك تاۋەكەلى ەڭ كوپ بانك بولىپ سانالادى. سوندىقتان ونىڭ بەرەتىن كرەديتىنىڭ مولشەرلەمەسى جوعارى بولۋعا ءتيىس. سول سەبەپتى اگروبانكتىڭ كرەديتى شارۋالارعا قولجەتىمدى بولمايتىنىنا بايلانىستى بيۋدجەتتەن سۋبسيديالاۋدى تالاپ ەتەدى. بۇگىندە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتە قىرۋار قارجى دەفيتسيتى تۋىنداپ وتىرعان جاعدايدا ۇكىمەتتىڭ تاعى ءبىر مەملەكەتتىك بانك اشۋعا قارسىلىق ءبىلدىرۋىن تۇسىنۋگە بولادى. بۇل ماسەلەنى ازىرگە جىلى جاۋىپ قويىپ, جوعارى ينفلياتسيا تومەندەيتىن كەزدى جانە ۇكىمەتتىڭ قازىناعا قاراپ الاقان جايىپ وتىرعان باسقا دا قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ جۇمىسىن رەتكە كەلۋىن كۇتە تۇرۋ كەرەك», دەگەن پىكىرىن ءبىلدىردى.
سونىمەن, شارۋالاردىڭ ارمانىنا اينالعان اگروبانكتىڭ قاشان قۇرىلاتىنى ازىرگە بەلگىسىز.
