كەزدەسۋ اياسىندا ورتسايلاۋكومنىڭ باسشىسى وۋەن مەرفيگە پارلامەنت ءماجىلىسى دەپۋتاتتارىنىڭ كەزەكتەن تىس سايلاۋىن بايقاۋ بويىنشا قورىتىندى ەسەپتى دايىنداۋ جونىندەگى اۋقىمدى جۇمىسى ءۇشىن العىس ءبىلدىردى.
«وتكەن پارلامەنتتىك ناۋقان شەڭبەرىندەگى ىنتىماقتاستىقتىڭ تاماشا دەڭگەيى ءۇشىن بۇكىل ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنا العىسىمدى بىلدىرەمىن, مەن دە, مەنىڭ كوماندامنىڭ مۇشەلەرى دە وسك-داعى ارىپتەستەرىمىزدىڭ تىكەلەي قاتىسۋىنسىز ءارى جاردەمىنسىز الدىمىزعا قويىلعان مىندەتتەردى ورىنداي الماس ەدىك», دەپ اتاپ ءوتتى وۋەن مەرفي.
سونىمەن قاتار ول كەزدەسۋدى ۇيىمداستىرعانى ءۇشىن العىسىن ءبىلدىرىپ, وعان قاتىسۋشىلارعا رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمدى, كەزەكتەن تىس پرەزيدەنتتىك جانە كەزەكتەن تىس پارلامەنتتىك سايلاۋدى بايقاۋ بويىنشا قورىتىندى ەسەپتەردى تانىستىرۋ جانە ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىمەن جانە قر باسقا دا مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندارىمەن ەقىۇ/دياقب ميسسيالارىنىڭ ۇسىنىمدارىن تالقىلاۋ ءۇشىن قازاقستانعا ساراپشىلار توبىمەن كەلگەنىن حابارلادى.
وسك توراعاسى ەقىۇ/دياقب ميسسيالارىنىڭ قورىتىندى ەسەپتەرىنىڭ ۇسىنىمدارى بويىنشا جۇرگىزىلىپ جاتقان جۇمىستار تۋرالى ايتىپ, بارلىق ءۇش ەسەپ قر وسك جانىنداعى ساراپشىلىق كەڭەستىڭ ەكى ارنايى وتىرىسى بارىسىندا تالقىلانعانىن اتاپ ءوتتى. ولار وسى قۇجاتتار جاريالانعاننان كەيىن بىردەن ءوتتى جانە ولاردىڭ جۇمىسىنا ەقىۇ-نىڭ استاناداعى باعدارلامالار كەڭسەسىنىڭ باسشىسى دوكتور فولكەر فروبارت قاتىستى. تالقىلاۋ قورىتىندىلارى باق-تا جانە قر وسك سايتىندا ورنالاستىرىلعان.
«وسىلايشا, ءبىز ەقىۇ ەسەپتەرى سەكىلدى ماڭىزدى حالىقارالىق قۇجاتتاردى كاسىبي پىكىرتالاس الاڭىنا شىعارۋ ءداستۇرىن قالىپتاستىردىق», دەپ اتاپ ءوتتى ورتسايلاۋكومنىڭ باسشىسى.
ساراپشىلىق كەڭەستىڭ قۇرامىنا كونستيتۋتسيالىق جانە باسقا دا قۇقىق سالاسىنىڭ بەلگىلى عالىمدارى, الەۋمەتتانۋ, ساياساتتانۋ جانە سايلاۋ سالاسىنىڭ پراكتيكاسىنىڭ ساراپشىلارى كىرەدى. بۇل – سايلاۋ ۇدەرىسىن ناقتى بىلەتىن, قىزىعۋشىلىق تانىتاتىن, وزىندىك كوزقاراسى مەن ۇسىنىستارى بار جانە ءوز ۋاقىتىن ولاردى تالقىلاۋعا ارناۋعا دايىن ماماندار.
نۇرلان ءابدىروۆ ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى قولدانىستاعى زاڭناما شەڭبەرىندە قاتاڭ جۇمىس ىستەيتىن ورگان ەكەندىگىنە نازار اۋداردى. سونىمەن بىرگە سايلاۋ جۇيەسىنىڭ كۇردەلىلىگىن ەسكەرە وتىرىپ, تاۋەلسىز ساراپشىلىق پىكىرلەردى ەستۋ ماڭىزدى, ال جەكە ۇسىنىستار انىق پولەميكالىق سيپاتتا ەكەنىن العا تارتتى.
اتاپ ايتقاندا, 2022 جىلعى 11 قاراشادا ساراپشىلىق كەڭەستىڭ وتىرىسىندا 2022 جىلعى رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمدى باعالاۋ بويىنشا ەقىۇ/دياقب ميسسياسىنىڭ قورىتىندى ەسەبى تالقىلاندى. وتىرىستا 15 ساراپشى ءتۇرلى ۇسىنىس پەن تۇسىنىكتەمە بەردى.
بيىل 28 قىركۇيەكتە وتكەن ساراپتامالىق كەڭەستىڭ وتىرىسىندا كەزەكتەن تىس پرەزيدەنتتىك جانە كەزەكتەن تىس پارلامەنتتىك سايلاۋدى بايقاۋ بويىنشا دياقب ميسسيالارىنىڭ قورىتىندى ەسەپتەرىنىڭ ۇسىنىمدارى تالقىلاندى. وتىرىسقا پارلامەنت دەپۋتاتتارى, باس پروكۋراتۋرا, ادىلەت جانە اقپارات مينيسترلىكتەرىنىڭ وكىلدەرى, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى جانە جاستار كوشباسشىلارى قاتىستى.
ۇسىنىستاردىڭ ەداۋىر بولىگى زاڭنامانى وزگەرتۋدى تالاپ ەتەدى. سونىمەن قاتار وسك زاڭ شىعارۋ باستاماشىلىعى سۋبەكتىسى ەمەس. سوندىقتان زاڭ شىعارۋشىعا ۇسىنىستار ەنگىزۋ ءۇشىن ۇسىنىستار مۇقيات پىسىقتاۋدى, جان-جاقتى تالداۋدى, عىلىمعا جۇگىنۋدى جانە سالاارالىق ىقپالداستىقتى قاجەت ەتەدى.
ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ باسشىسى, جالپى العاندا, ەقىۇ/دياقب ميسسياسىنىڭ الدىڭعى ۇسىنىمدارىن ىسكە اسىرۋ بويىنشا جۇمىس جالعاسىپ جاتقانىن, ولاردىڭ ءبىر بولىگى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ باستاماسىمەن جانە جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋم بارىسىندا قولداۋ تاپقان اۋقىمدى كونستيتۋتسيالىق رەفورما شەڭبەرىندە جاڭارتىلعان زاڭنامادا ەسكەرىلگەنىن حابارلادى.
وسك توراعاسىنىڭ پىكىرىنشە, «الەۋمەتتىك-ساياسي كونتەكستى باعالاۋ كەزىندە ارقاشان كونستيتۋتسيالىق ءداستۇر مەن بىرەگەيلىكتى, مەنتاليتەتتى جانە ەلدىڭ قوعامدىق دامۋىنىڭ وتپەلى كەزەڭىن ەسكەرۋ قاجەت». سونىمەن قاتار كەيبىر ۇسىنىمدار ءبىزدىڭ تاريحي جانە ساياسي شىندىقتى ەسكەرە وتىرىپ, سۇراقتار تۋعىزادى نەمەسە وتانداستارىمىزدىڭ مەنتاليتەتىنە قايشى كەلەدى, اتاپ ايتقاندا, جاستاردىڭ باسىم بولىگى ولاردى قابىلدامايدى. بۇل باس بوستاندىعىنان ايىرۋ ورىندارىندا وتىرعان ادامدارعا سايلاۋ قۇقىعىن بەرۋ, قازاقستان پرەزيدەنتتىگىنە كانديداتتار ءۇشىن مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلۋگە ارنالعان لينگۆيستيكالىق ەمتيحاننىڭ كۇشىن جويۋ جانە باسقا دا بىرقاتار ۇسىنىمعا قاتىستى.
ن.ءابدىروۆ وسك ءارتۇرلى حالىقارالىق تاجىريبەنى, ونىڭ ىشىندە كانديدات تۇلعاسىنىڭ مورالدىق جانە ەتيكالىق اسپەكتىلەرىنە (مورالدىق تسەنز) تالاپتار قويۋ بولىگىندە تەرەڭ زەرتتەيتىنىن ايتتى. بۇل وپتسيا بىرقاتار ەلدىڭ زاڭناماسى مەن تاجىريبەسىندە بار. ماسەلەن, سينگاپۋردا كانديداتتار ءۇشىن «ادالدىق, پاراساتتىلىق جانە جاقسى بەدەل» سياقتى مورالدىق تالاپتار بەلگىلەندى, گرەتسيادا سايلاۋ ورگاندارى كانديداتتىڭ «جەتكىلىكتى مورالدىق قاسيەتتەرى بار ما, جوق پا» ەكەنىن انىقتايدى, كانادادا «ادالدىقتىڭ جوعارى ستاندارتتارى» مىندەتتى, اقش-تىڭ بىرقاتار شتاتىندا «جاقسى مىنەز» نەمەسە «جاقسى بەدەل» تالاپتارى بەلگىلەنگەن.
سونىمەن قاتار كەزدەسۋ بارىسىندا ساراپشىلىق كەڭەس مۇشەلەرى ەقىۇ/دياقب ميسسيالارىنىڭ باسقا دا ۇسىنىمىن تالقىلادى.
زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ينديرا اۋباكىروۆا ەقىۇ/دياقب ميسسيالارى ەسەپتەرىنىڭ قورىتىندىلارى بويىنشا ۇسىنىمداردى ىسكە اسىرۋ كەزىندە ەلدىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگىن, قۇندىلىقتارى مەن داستۇرلەرىن نەگىزگە الىپ, دەموكراتيالاندىرۋ ءۇشىن بارلىق فاكتوردى ەسكەرۋ قاجەت دەگەن تەزيس ۇسىندى. ول سايلاۋ ۋچاسكەلەرى مەن اۋداندار بويىنشا بولىنگەن سايلاۋ ناتيجەلەرىن وسك سايتىندا جاريالاۋ قاجەتتىلىگى تۋرالى ۇسىنىمدى قوزعادى. «الايدا ەقىۇ-نىڭ ادامي ولشەم جونىندەگى كونفەرەنتسياسىنىڭ كوپەنگاگەن كەڭەسىنىڭ قۇجاتى, سايلاۋ ماسەلەلەرى بويىنشا ءتيىستى تارتىپتە پراكتيكا كودەكسى, سايلاۋ وتكىزۋ جونىندەگى ۇسىنىمدار جيناعى, دياقب سايلاۋىن بايقاۋ جونىندەگى باسشىلىق جانە وزگە دە حالىقارالىق ستاندارتتار ورتالىق سايلاۋ ورگاندارىنىڭ سايلاۋ ناتيجەلەرىن سايلاۋ ۋچاسكەلەرى مەن اۋداندارى بويىنشا ءبولىپ جاريالاۋى بويىنشا تىكەلەي بەلگىلەنگەن تالاپتاردى قامتىمايدى», دەپ اتاپ ءوتتى ينديرا ورالقىزى.
زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور مارات قوعاموۆ: «ەلىمىزدىڭ سايلاۋ راسىمدەرىندە شاعىمدانۋ قاعيداتتارى وتە جان-جاقتى سيپاتتالعان: مەرزىمدەرى وڭتايلى, تاجىريبەگە سايكەس كەلەدى جانە سايلاۋ ۇدەرىسىنە قاتىسۋشىلار ءۇشىن تەرىس سالدارلار تۋعىزبايدى», دەپ مالىمدەدى. سايلاۋ داۋلارىن شەشۋ ۇدەرىسىندە پروكۋراتۋرانىڭ وكىلەتتىكتەرىن شەكتەۋ قاجەتتىلىگى تۋرالى ەقىۇ/دياقب ميسسيالارىنىڭ ۇسىنىمىنا قاتىستى وسى تاقىرىپتى دامىتا وتىرىپ, ول «پروكۋراتۋرانىڭ كونستيتۋتسيا تۇرعىسىنان وتە كۇشتى الەۋەتى بار جانە ول سايلاۋ ۇدەرىسىنە قاتىسۋشىلاردىڭ بۇزىلعان قۇقىقتارىن جەدەل جانە كىدىرىسسىز قالپىنا كەلتىرە الادى, ال پروكۋراتۋرا وسى ۇدەرىستە, ويتكەنى وعان ەلدەگى قۇقىقتىڭ ساقتالۋىن جوعارى قاداعالاۋ جۇكتەلگەن».
زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور يسيدور بورچاشۆيلي: ء«بىر جىل بۇرىن قۇرىلعان وسك-داعى ساراپشىلىق كەڭەس وسك مەن قوعام اراسىنداعى كوپىردىڭ ءبىر ءتۇرى بولدى», دەدى. دەموكراتيانى دامىتۋ ءۇشىن ەقىۇ/دياقب ميسسيالارى جۇمىسىنىڭ پايدالىلىعىن اتاپ وتكەن ساراپشى ولاردىڭ قازاق ءتىلى مەن سوتتىلىعى بەلگىلەرى بويىنشا قازاقستان پرەزيدەنتتىگىنە كانديداتتاردى ۇسىنۋعا شەكتەۋلەردى قايتا قاراۋ قاجەتتىلىگى تۋرالى ۇسىنىمىنا تۇسىنىكتەمە بەردى. «پرەزيدەنت مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلۋگە ءتيىس, ويتكەنى ول ەلدىڭ دامۋ باعىتىن بەلگىلەيدى, ونىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساياساتىن ايقىندايدى, ادام مەن ازاماتتىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ كەپىلى», دەپ اتاپ كورسەتتى ول.
ەقىۇ/دياقب ميسسياسىنىڭ باسشىسى وۋەن مەرفي «وسك-عا ەقىۇ/دياقب-نىڭ ءاربىر ەسەبىن جان-جاقتى تالقىلاپ, ەگجەي-تەگجەي تالداعانى ءۇشىن» العىسىن ءبىلدىردى. «مەن سايلاۋ ديناميكالىق ۇدەرىس ەكەنىن اتاپ وتكىم كەلەدى جانە سىزدەر ايتقان بارلىق اسپەكتىنى ەسكەرۋىمىز كەرەك. جالپى, قازاقستاندا جۇزەگە اسىرىلعان رەفورمالار ەلەۋلى. وسك مەن جالپى جۇرتشىلىق اراسىندا سايلاۋ ماسەلەلەرى بويىنشا كوپىر قىزمەتىن اتقاراتىن ساراپشىلىق كەڭەستى ۇيىمداستىرۋ جانە ونىڭ قىزمەتى جونىندەگى ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ باستاماسىن قۇپتايمىن. بۇرىن باستالعان رەفورمالاردى ىسكە اسىرۋدا تابىس تىلەپ, بولاشاقتا دا وسىنداي مىقتى جانە جەمىستى ىنتىماقتاستىققا ءۇمىت بىلدىرەمىن», دەپ اتاپ ءوتتى وۋەن مەرفي.
ءوز كەزەگىندە نۇرلان ءابدىروۆ تۇراقتى ديالوگكە جانە ەقىۇ/دياقب-مەن بەلسەندى, جەمىستى ءوزارا ءىس-قيمىلعا دايىندىعىن ءبىلدىردى. ول سونداي-اق ميسسيا باسشىسىنا قازىرگى ۋاقىتتا قر وسك ەلەكتروندىق, قاشىقتان, مەرزىمىنەن بۇرىن سياقتى داۋىس بەرۋدىڭ بالامالى نىساندارى مەن ادىستەرىن, باسقا ەلدەردە ەلەكتروندىق داۋىس بەرۋدى ەنگىزۋ تاجىريبەسىن, وسىنداي تاجىريبەنىڭ ارتىقشىلىقتارى مەن كەمشىلىكتەرىن, ماسەلەنىڭ قارجىلىق جاعىن زەرتتەپ جاتقانىن حابارلادى. ەقىۇ/دياقب وكىلدەرىنە اتقارعان جۇمىسى ءۇشىن ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ, سونداي-اق قازاقستان تاراپى وتكەن سايلاۋ ناۋقاندارىنا قاتىستى ميسسيالاردىڭ قورىتىندى ەسەپتەرىنىڭ بارلىق ۇسىنىمى بويىنشا جۇمىستاردى جالعاستىراتىنىن جانە اشىقتىق پەن سىندارلى ىنتىماقتاستىق قاعيداتتارىندا ديالوگتى جالعاستىرۋعا نيەتتى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
ءىس-شارا سوڭىندا قازاقستاندىق عالىمدار – وسك جانىنداعى ساراپشىلىق كەڭەستىڭ مۇشەلەرى كەزدەسۋدەن ەستەلىك رەتىندە ەقىۇ/دياقب ميسسياسىنىڭ باسشىسى وۋەن مەرفيگە جاريالاعان عىلىمي ەڭبەكتەرىن تابىستادى.
