اكە ينستيتۋتى: قۇندىلىق پەن قاعيدات

ماقسۇتبەك ايتماعانبەت,

«اكەلەر وداعى» رقب توراعاسى:

بۇگىنگى بالالار ءۇشىن اكە قاھارمان ەمەس

– بۇۇ حالىقتى قونىستاندىرۋ قورى­نىڭ بىرنەشە جىل بۇرىن جاساعان زەرت­تەۋ­لەرىندە تەك 6 پايىز اكە بالالارىنىڭ تاربيەسىمەن بەلسەندى تۇردە اينالىساتىنى كورسەتىلگەن. ال ەلىمىزدەگى قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتتارىنىڭ زەرتتەۋلەرىندە 4/1 عانا اكە بالالارىمەن بەلسەندى تۇردە جۇمىس ىستەيدى. وكىنىشكە قاراي, بۇگىنگى اكەلەردىڭ بالاسىنىڭ ساباق ۇلگەرىمىنە, تاربيەسىنە, قىزىعۋشىلىقتارىنا نازار اۋدارۋى جەتكىلىكسىز. قوعامدا اكەسىز ءوسىپ كەلە جاتقان قانشاما بالا بار.

كوپكە توپىراق شاشۋعا بولمايدى. بالاسىنىڭ دەنى ساۋ ءارى تۇلعا بولۋىنا اتسالىسىپ جۇرگەن اكەلەر بار. ءبىزدىڭ ماقساتىمىز – وسىنداي اكەلەر ينستيتۋتىن قالىپتاستىرۋ. ۇيدەگى اناسى بالاسىنا اكەنىڭ وسيەتىن ارقاشان ايتىپ ءجۇرۋ كەرەك. تۇزدە جۇرگەن اكەسى دە زاماننىڭ مۇمكىندىكتەرىن پايدالانىپ, ءبىر تەلەفون سوعىپ, Whatsapp-پەن جازىسىپ, بالالارمەن قارىم-قاتىناستى ۇزبەۋگە ءتيىس. بالا پسيحولوگياسىن تۇسىنبەيتىندەر كوپ. بىراق بالا تاربيەسىنە قاتىستى كىتاپ وقىپ, ءوز-وزدەرىن تاربيەلەۋگە جۇمىس ىستەۋگە مۇم­كىن­دىك جەتەرلىك. ءبىزدىڭ ۇسىنى­سى­مىز­بەن قابىلدانعان اكەلەر كۇنى تەك تويلاتۋ ەمەس, وتباسىن نىعايتۋعا جۇمىس ىستەيتىن مەرەكە بولسا ەكەن دەيمىن.

بۇگىنگى بالالار ءۇشىن اكە قاھارمان ەمەس. ولاردىڭ قاھارمانى گادجەتتە. ويت­كەنى ولار بالالارىمەن ءارتۇرلى الەمدە ءومىر سۇرەدى. قۇندىلىقتارى باسقا. جالپى, بۇل – تەك اكە مەن بالانىڭ اراسىنداعى ماسەلە ەمەس, قوعامنىڭ باس اۋرۋى. ەگەر قازىر وتباسىندا قورعاۋشى, جاۋاپتى ادامدى تاربيەلەمەسەك, ەرتەڭ ەلدىڭ جوعىن جوقتاپ, بارىن باعالايتىن اكە تاربيەلەي المايمىز. ويتكەنى وتباسىن تاربيەلەۋ ارقىلى قوعامدى تاربيەلەيمىز.

جاقىپ اسانوۆ,

پارلامەنت سەناتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى:

وتباسى – قيىن قۇرىلىس

– ۇرپاق تاربيەسى, زومبىلىقپەن كۇرەس, اكە ينستيتۋتىن نىعايتۋ – ورتالىق ازيا ەلدەرىنە عانا ەمەس, الەمگە ورتاق ماسەلە. بۇل ماسەلەنى ەڭسەرۋ ءۇشىن ومىردە كورگەن-تۇيگەن وقيعالاردان ساباق الۋعا شاقىرۋ ماڭىزدى. ونىڭ ءتيىمدى قۇرالىنىڭ ءبىرى – ناقتى كەيستەرمەن ءبولىسۋ. سولار ارقىلى ۇتىمدى شەشىمدەرگە كەلۋگە بولادى. ومى­رىم­دە بولعان ءۇش كەيستى ايتقىم كەلەدى.

ءبىر كۇنى ءىنىم مەن كەلىنىم «قىزىمىز تۇرمىسقا شىققىسى كەلەدى. سىزدەن باتا سۇرايمىز», دەدى. جىگىتتى دە, وتباسىن دا مۇلدەم تانىمايمىن. باتانى قالاي بەرەمىن؟ جاۋاپكەرشىلىك قوي. ۋاقىت سۇرادىم. تۇنىمەن ۇيىقتاماي, جىگىتكە حات جازعاندى ءجون كوردىم. حاتتا: «قالاي ءوستىڭ, قانداي تاربيە الدىڭ, ەڭبەكقورسىڭ با, ماقساتىڭ قانداي, ماقتاناتىن 3 جەتىس­تى­گىڭدى, وكىنەتىن 3 قاتەڭدى ايتساڭ, نەگە ءبىزدىڭ قىزدى تاڭ­دا­دىڭ, وتاعاسىنىڭ مىن­دەتىن تۇسىنەسىڭ بە, قالاي قامقور بولا­سىڭ؟» دەپ سۇراقتى جاۋدىردىم. قىزىمىزعا دا «باسىندا باتىر بولىپ, قيىندىق كورگەندە تايىپ كەتەتىندەر از ەمەس. وعان تولىق سەنۋگە بولا ما؟ ءوزىڭدى جىگىتتىڭ جۇرتىنا يگىلىك, ىزگىلىك اپارۋعا دايىنمىن دەپ سانايسىڭ با؟» دەدىم. كۇيەۋ جىگىت 11 پاراققا ساۋات­تى, جان-جاقتى جاۋاپ بەردى. كەلىنىم: «كوردىڭىز عوي, دۇرىس جىگىت, مەيرامحاناعا تاپسىرىس بەرەيىك, باتاڭىزدى بەرىڭىز», دەپ تاعاتسىزداندى. «تۇرا تۇر, مۇمكىن حاتتى ول ەمەس, باسقا بىرەۋ جازىپ بەرگەن شىعار», دەپ مەن دە بەرىلمەي جاتىرمىن. ەكىنشى سىناق ۇسىندىم. «جاقسى جۇباي, جاقسى اكە, جاقسى كۇيەۋبالا شىعا ما؟» وسى تۋرالى 3 ادام ءوز ويىن ۆيدەوعا ايتىپ بەرۋىن سۇراتتىم. جىگىت بۇل سىناقتان دا ءوتتى. ءسويتىپ, ءۇشىنشى سىناققا كوشتىك. الماتىداعى «پودرۋگي» دەگەن تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا قارسى ورتالىقتىڭ يەسى نادەجدا گلادىرگە «جىگىتپەن سويلەسسەڭىز, ەرتەڭ جۇبايىنا قول كوتەرىپ جۇرمەي مە, زورلىققا بەيىم ەمەس پە, سونى انىقتاپ كورسەڭىز», دەپ ءوتىندىم. ودان دا ءوتتى. سونىڭ اراسىندا كەلىنىم شىرىلداپ ءجۇر. ال ءتورتىنشى سىناقتا ەكى جاستى پسيحولوگتىڭ الدىنان وتكىزدىك. ول دا وڭ باعا بەردى. بەسىنشىسى – دەنساۋلىق تەكسەرۋ بولدى. وسى جاعىنان دا نەكەگە زيان كەلۋى مۇمكىن. كەلەسى سىناقتى ويلاپ وتىرعاندا باۋىرلارىم مەن كەلىنىم جابىلىپ «توقتاساڭىز» دەپ ءوتىنىش ايتتى. بىراق قىزىم ارقىلى جىگىتكە «سىناقتار نامىسىڭا ءتيدى مە, وكپە بار ما؟» دەپ حابارلاما جىبەردىم. «جوق, سىناقتار ماعان پايدالى بولدى. قادامىم دۇرىس ەكەنىنە ودان سايىن كوزىم جەتتى», دەپ جاۋاپ جازدى. ءسويتىپ, ەكى جاسقا باتا بەردىم.

ەكىنشى كەيسىم – پروكۋراتۋرانى باس­قار­عاندا ءبىر كۇنى «ارىپتەستەر ۇيگە نەگە وتە كەش قايتادى؟» دەگەن سۇراق تۋدى. «بالا تاربيەسى  – باستى بايلىعىڭ, كەشىكسەڭ كورەتىنىڭ – قايعى-مۇڭ» دەپ اباي اتامىز ايتپاقشى, برەين-شتورمينگ جاساپ, حالىققا, قوعامعا, ەلگە پايداسى جوق بيۋروكراتيادان, ارتىق قاعازدان قۇتىلدىق. ءسويتىپ, قىزمەتكەرلەر تۇنگى وندا ەمەس, كەشكى جەتىدە ۇيىنە كەتەتىن بولدى. جىگىتتەر ۇيگە ەرتە كەلسە, بالامەن سويلەسۋى كەرەك, تاربيەلەۋ كەرەك. بىراق كوبى ونى دا بىلمەيدى ەكەن. ء«بىر اكەنىڭ تاربيەسىن ءجۇز مەكتەپ بەرە المايدى» دەگەن ءسوز بار. وسىنى ەسكەرىپ, ترەنينگ وتكىزدىك. كوۋچتى شاقىردىق. ساباقتان قالماي, كوپ قىزمەتكەر قاتىسىپ ءجۇردى. قازىر ۇلى دالا كوشەسىندە پروكۋرورلاردىڭ 3 بيىك ءۇيى تۇر. 300-گە جۋىق پاتەر. ءار وتباسىندا كەمىندە 3 بالا بار. مۇمكىن ول دا ەرتە قايتقاننىڭ ناتيجەسى شىعار

قازىر ءبىز ەكى جاس ۇيلەنسە سىيلىق ىزدەپ سابىلامىز. مىسالى, ءوزىم جاقىنىما ۇزاقتىعى 40-50 ساعاتتىق وتباسىلىق ومىرگە دايىندىق كۋرسىن سىيلايمىن. ويتكەنى وتباسى – قيىن قۇرىلىس. ونى ءومىر بويى سوعۋ كەرەك. ول – جاتقان ماڭداي تەر, ۇلكەن ەڭبەك. ءۇيدى دۇرىس سالماساڭ, توبەدەن سۋ اعادى, جىلۋ تۇرمايدى. وتباسى دا سول. سوندىقتان جىگىتتەردى وتباسىن قۇرۋدىڭ ناعىز مامانى, مايتالمانى, شەبەرى بولۋعا ۇيرەتۋىمىز كەرەك. ەشكىم دايىن وتاعاسى, وتاناسى بولىپ تۋمايدى.

تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق تۋرالى زاڭدار جىل سايىن قاتايىپ كەلەدى. ودان ءارى قاتايتاتىن زاڭدى دەپۋتاتتار دايىنداپ, جاقىندا ماجىلىسكە ەنگىزبەك. بىراق جان تۇرشىگەتىن جاعدايلار ازايار ەمەس. جالپى, كەز كەلگەن ازاماتتىڭ قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتەتىن ءۇش فاكتور – وتباسى, ورتاسى, مەملەكەت. وسى ءۇش فاكتورعا قاتتى اسەر ەتەتىن تاعى ءبىر كۇشتى فاكتور بار. ول – قوعامدىق پىكىر. جاقسى ۇل مەن جاقسى اكەنىڭ وبرازىن جۇرتتىڭ ساناسىنا سىڭىرسەك, ودان ءبارىمىز ۇتار ەدىك. الايدا سول جاقسى اكەنىڭ قانداي بولۋ كەرەگىن اركىم ءارتۇرلى تۇسىنەدى. كونستيتۋتسيامىزعا, ۇلتتىق كودىمىزعا ساي كەلەتىن ءبىر ۇلگى, باعىت-باعدار بەرەتىن پورترەت جوق. مۇمكىن اكەنىڭ سونداي ۇلگى-وبرازىن جاسارمىز. سوعان قاراپ جاس­تارىمىز دا ۇمتىلىپ, بوي تۇزەر.

ءلاززات قوجاحمەتوۆا,

پرەزيدەنت جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيا مۇشەسى:

جۇدىرىق – السىزدەردىڭ قارۋى

– ءبىز بۇگىنگى قوعامعا, بيلىككە ادال ادام كەرەگىن ايتامىز. ال ادال ادام قاي­دان شىعادى؟ بۇل ءوز ىسىنە, ءوز وتباسىنا ادال ادام. بالا وتباسىنداعى ادالدىقتان ءتالىم الادى. وتباسىنداعى ادالدىقتى, قۇندىلىقتى سەزىپ وسكەن بالا وتانىنا دا ادال بولىپ وسەدى. «وتان وتباسىنان باستالاتىنى» سەكىلدى, ءار ادامنىڭ بويىنداعى ادالدىق جارىنا, وتباسىنا دەگەن ادالدىقتان باستالادى. ماسەلەن, ءبىزدىڭ قوعامدا ازامات­تىق نەكە زامانعا ساي دامىپ, داستۇرگە ەندى. ءبىر قاراعاندا ەشكىمنىڭ قۇقىعى تاپتالىپ جاتقان جوق سەكىلدى. بىراق بالا دۇنيەگە كەلگەننەن باستاپ بۇل وتباسى زاڭدى نەكەدە ەمەس. مەملەكەتتەن ۋاقىتشا يگى­لىكتەردى الۋ ءۇشىن جالعان اجىراسىپ, نەكەگە تۇرماۋ ءۇردىسىن قولدايتىن كوپبالالى وتباسىلار كوبەيدى. وسى ۋاقىت ارالىعىندا ازاماتتىق نەكەدە دۇنيەگە كەلگەن بالالاردىڭ بارلىعى شەشەسىنىڭ تەگىندە بولادى. ياعني «جالعىزباستى انا­نىڭ بالاسى» دەگەن مارتەبە بەرىلەدى. قۇجاتتا «اكەسى» دەگەن جەر بوس تۇرادى. اكەسىمەن ءبىر شاڭىراقتا تۇرادى. بىراق بالا ءوزىن تولىق وتباسىنىڭ مۇشەسى رەتىندە سەزىنە ال­مايدى. كەۋدەسىن كوتەرىپ تىك جۇرە ال­مايدى. مىنە, وسىنداي وتباسىلاردا تاربيەلەنگەن بالالاردا اكەگە دەگەن قۇرمەت بولمايدى. اكە بالاسىن, بالاسى اكەسىن مويىندامايدى. ءوز تەگىن بەرۋگە اسىقپايتىن, اليمەنت تولەمەيتىن ەركەك­تەر­دى «نامىسسىز ادام» دەپ ايتار ەدىم.

وتباسىنداعى تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق بەلەڭ الدى. كەز كەلگەن نارسەنى سوزبەن شەشۋگە بولادى, ال جۇدىرىق الا جۇگىرۋ – السىزدەردىڭ قارۋى. قول كوتەرۋ – ناداندىق. ماسەلەنى سوزبەن شەشە الماي, جۇدىرىق الا جۇگىرۋ بىلىمسىزدىك پەن تاربيەسىزدىكتەن كەلەدى. بۇرىن ءبىز تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق بىرەسە ارباسى سىنىپ, بىرەسە وگىزى ءولىپ جاتقان تۇرمىسى تومەن وتباسىلاردا بولادى دەپ ويلايتىن ەدىك. قازىر باقۋاتتى, ءبىز «ۇلگىلى» دەپ سانايتىن وتباسىلاردان دا تيرانداردىڭ شىعىپ جاتقانىن كورىپ جاتىرمىز. سەبەبى كەيىنگى 10-15 جىل­دا قوعامنىڭ ءيميدجى وزگەردى. ءبىز بالالارىمىزدىڭ جان-جاقتى, ءبىلىمدى, ونەرلى بولعانىن قالايمىز. بىرنەشە ۋنيۆەرسيتەتتى ءبىتىرىپ, جاقسى قىزمەتكە ورنالاسسا دەپ تاربيەلەيتىن بولدىق. مانساپقا قالاي ورنالاسۋدى, قيىننان قيىستىرۋدىڭ جولىن ۇيرەتكەنىمىزبەن, انا مەن اكە بولۋ جاۋاپكەرشىلىگىن جادىمىزدان شىعارىپ تاستادىق. ءبىلىمدى ازامات تاربيەلەنگەنىمىزبەن, ءبىر ءۇيدىڭ ءتۇتىنىن ءتۇزۋ ۇستاپ, شاڭىراقتى شاتتىققا بولەۋدىڭ كىلتىن ۇستاتا المادىق. «وسى العان ءبىلىمىڭ مەن تاجىريبەڭدى, قارجىڭدى وتبا­سىڭدى اسىراۋعا, ولارعا دۇرىس جول كور­سەتۋگە ءتيىسسىڭ» دەپ باعىتتاۋدى ۇمىت­تىق.

نۇرلان بايجىگىت ۇلى,

«ىرىسكەلدى قاجى»
مەشىتىنىڭ باس يمامى:

قاتالدىقتى قاتىگەزدىكپەن شاتاستىرىپ الدىق

– ءبىز ءۇشىن اكە باسىندا مۇزى مەن قارى بار اسقار تاۋ بولاتىن. ونىڭ تۇلعالىق بولمىسى الىستان مەنمۇندالاپ تۇراتىن. قازاق ۇعىمىندا اكەنىڭ ورنى الاتاۋ ەدى. «اكە – اسقار تاۋ, انا – باۋرايىنداعى بۇلاق, بالا – جاعاسىنداعى قۇراق» دەگەن ناقىل وسىدان كەلىپ شىعادى. «اكەنىڭ ءوزى – ءبىر مەكتەپ» دەگەندەي, وزدەرى قاتقان تارتىپپەن قاسقايىپ وسكەننەن بولار, بىزدەرگە قاتال قارايتىن. قارسى كەلمەك تۇگىلى, الدىنان شىعۋعا سەسكەنىپ, قاس-قاباعىن اڭدىساق تا, بەت-جۇزىنە قاراپ سويلەي الماۋشى ەدىك. قازىر ويلاپ وتىرسام, اكەلەرىمىز ناعىز اكە بولعان ەكەن. ال بۇگىنگى قازاق قوعامىندا وسىنداي اكەلەر بار ما؟ بار بولۋى دا مۇمكىن, بىراق قاتالدىقتى قاتىگەزدىكپەن شاتاستىرىپ الدىق. جەلىدە جەكەمە جازعان جىگىتتەر مەن قىزداردىڭ اكەدەن جەگەن تاياقتارىنان جۇرەكتەرىندە وشپەي قالعان ىزدەردى وقىعان كەزدە مۇنى ءتارتىپ تە, تاربيە دە ەمەس, اكەنىڭ قاتىگەزدىگى دەپ ءبىلدىم. بۇگىننىڭ اكەلەرى وسىنشا قاتىگەز بولاتىنداي نە كورىپ وسكەن ەكەن دەگەن ويعا قالامىن. مەن دە اكەمىن, بىراق ۇل-قىزدارىما ەل الدىنداعى ابىرويىمدى ەمەس, جۇرەگىمدەگى مەيىرىمىمدى بەرەمىن. البەتتە كەرەك جەرىندە قاتالدىق تانىتامىن, كەرەك جەرىندە تۇزەتىپ وتىرامىن, بىراق قاتىگەزدىككە تىلىممەن دە, قولىممەن دە, تاياعىممەن دە بارمايمىن. بالالارىما بالا دەپ ەمەس, ءوسىپ كەلە جاتقان ۇرپاعىم, جەكە ءبىر تۇلعام دەپ قارايمىن. نە نارسەنى بولسىن اقىلمەن جەتكىزىپ, مامىلەمەن تۇسىندىرەمىن. سەبەبى قازىرگى قوعام ونسىز دا قاتال, بۇرىنعى جاعاسى جايلاۋ مەكەن جوق. سوعان قاراي بۇگىنگى اكەلەردىڭ وتباسىنداعى باستى ءرولى – بالالارىنا مەيىرىممەن قاراپ, ادىل­دىكپەن قارىم-قاتىناس جاساپ, وتىرىك ايتپايتىن ءتارتىپتى ورناتسا ەكەن دەيمىن.

وتباسىندا, وتاندا تاق­تاي­داي ءتارتىپ بولماسا, تاربيە دە جۇگەن­سىز كەتەتىنىن بابالار عاسىرى دالەلدەپ بەرگەن. سوندىقتان ءۇي ىشىندەگى ءتارتىپتى تاربيەنىڭ باسى دەپ بىلەمىن. ال بالاسىنا ءوزى وڭىنان اقىل ايتىپ, ول اقىلدى تەرىسىنەن كورسەتسە, بالانىڭ الدىندا اكەلىگىن بىردەن جوعالتىپ الادى. نەگە؟ ويتكەنى قازىرگى بالالاردىڭ قابىلداۋ سەزىمى بىزدەن ءبىرشاما جوعارى, ويلارى ۇشقىر, ابايسىزدا كوزدەرى اكەنىڭ تەرىس قىلىعىنا ءتۇسىپ كەتسە, اكەنى ويشا قۇلاتا سالادى. سوندىقتان بالانىڭ الدىندا اكە ءتارتىپتى بولماسا, بولاشاقتان تاربيەلى ۇرپاق كۇتپەسىن.

قاي زاماندا بولسىن, بالا الدىن­دا­عى اكەنىڭ جاۋاپكەرشىلىگى كۇشىن جويمايدى. البەتتە بۇرىنعىعا قاراعاندا اكە­نىڭ جاۋاپتىلىعى ءسال قيىندادى, الاي­­دا بۇل سەبەپ ەمەس. ويتكەنى بالانى ماتە­ريالدىق تۇرعىدا قامتاماسىز ەتە الماسا دا, تاربيە بەرۋىنە قاۋقارى ابدەن جەتەدى. كەيىنگى كەزدەرى اكەلەرگە «بالاڭ­دى ەمەس, ءوزىڭدى تاربيەلە» دەگەن قاعيدانى ۇنەمى ايتۋمەن كەلەمىز. بىراق ونى كەيبىر اكەلەر قابىلدامايدى, ءتىپتى تىڭدامايدى دا. ماسەلەن, بۇگىن بالاسى الدىندا اۋزىنا كەلگەندى قۇسىپ, ەرتەسىنەن ودان وزىنە قۇرمەتتى تالاپ ەتەتىن اكەلەر بارشىلىق. جالپى, بالادان قۇرمەت كورۋ ءۇشىن «بالاعا نە بەردىك؟» دەگەن سۇراق قويايىق. جاۋاپكەرشىلىكتەن قاشقاقتاپ تۇراتىن اكەلەر بار, ويتكەنى وزدەرىندە ءتارتىپ جوق, ۇيات جوق, ار جوق, بالاعا قانداي تاربيەنى مۇرا ەتسىن؟ ۇرپاق الدىنداعى اماناتىن ورىنداۋدا كەيبىر اكەلەر ءتيىپ-قاشىپ, كەيبىر اكەلەر مۇلدەم قاشىپ جۇرەدى. ويتكەنى جاۋاپكەرشىلىكتە وزدەرىن ءالسىز, ءالجۋاز سەزىنگىسى كەلەدى, بالاسى تۇگىلى ءوزىن دە جارىنا ىسىرىپ تاستايدى. وسىنداي كۇيەۋلەرگە شىداپ باعىپ, بالا-شاعانىڭ قامى ءۇشىن, ەلدەن ۇيالعاننان بارلىق جاۋاپكەرشىلىكتى امالسىزدان وزىنە الىپ, ۇيلەرىندە تىلدەرىن تىستەپ, بارماقتارىن شايناپ وتىرعان ايەلدەر بار. بۇگىنگى ۇرپاق تاربيەسىنىڭ دە بىرجاقتى بولۋى وسىدان.

باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ «دۇنيەدەگى ەڭ قورقىنىشتى نارسە – ار-ۇجدان مۇگەدەگى, ادامنىڭ ازعىنى» دەگەن ءسوزى بار. ەندەشە بالالارى مەن ولاردىڭ اناسىنا زورلىق-زومبىلىقتىڭ اتاسىن تانىتىپ وتىرعان اكەلەر سانا­تىنداعى ەركەكتەردى بىلەمىز بە؟ بىل­سە­ڭىز­دەر قازىرگى تاڭدا وسىنداي تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا ءتوزىمى تاۋسىلعاننان بالا-شاعاسى مەن وزدەرىن قورعاۋ ءۇشىن وزبىر كۇيەۋلەرىن بايقاماي ءولتىرىپ العان ايەلدەردىڭ 68%-ى تۇرمەدە وتىر. ءبىز جەتپىس جىل بويىنا قىزدىڭ تار­بيە­سىمەن اينالىسىپ, وزىمىزگە ياعني ەر-ازاماتتارىمىزعا كوڭىل اۋدارماي كەلگەن ەكەنبىز. باۋىرجان باتىردىڭ «وت ءوزى قايناتقان سۋمەن دە سوندىرىلەدى» دەگەنىندەي, انالارعا ازداۋ, بىراق اكەلەرگە كوبىرەك شاعىمداناتىن جەتكىنشەكتەر مەن بويجەتكەندەر بار. وزىنەن شىققان بالادان ءوز تاراپىنا شاعىم ەستۋى – اكە ءۇشىن ولىممەن تەڭ دۇنيە. كەيدە ايتار ءسوز تابا الماي قالاتىن كەزدەرىم بولادى. حازىرەتى وماردىڭ (ر.ا.) مىنا ءبىر ايتقان ءسوزى بار: «بالانىڭ ەڭ ۇلكەن دۇشپانى كىم دەسەڭىزدەر, وعان اللانى تانىتپاي, بۇل دۇنيەدە ماڭگى ءومىر سۇرەتىندەي تاربيە بەرەتىن اكە-شەشەسى», دەيدى. سوندىقتان بالالارىمىزعا دۇنيەنى ايتا بەرەتىن اكە-شەشەلەردەن بولماي, بۇل دۇنيەدە ۇرپاعىمىزدىڭ, و دۇنيەدە اللانىڭ الدىندا ۇيالمايتىن اكەلەردەن بولعانىمىز ابزال.

ايمان وماروۆا,
قۇقىق قورعاۋشى:

بالانى اتا-انا تەڭ تاربيەلەۋى كەرەك

– كوپكە توپىراق شاشپايمىن, الايدا كەيبىر وزبىر ەركەكتەردىڭ ارەكەتى قوعامداعى اكەنىڭ كەلبەتىن تەرىس ماعىنادا قابىلداۋعا اكەلدى. قازىرگى اكە ءبىز ءۇشىن ايەلىنە قورلىق كورسەتەتىن, ازاپتاپ ولتىرەتىن, ءوز بالاسىن قورلايتىن, زورلايتىن تيران رەتىندە ەلەستەيدى. ال سول اكەلەردى دە ايەل دۇنيەگە اكەلدى. اناسى, قا­رىن­داسى, اپكەسى بار. نەگە ءبىز وسىنداي دەڭگەيگە تۇستىك؟ ونىڭ جاۋابى ادامنىڭ ءوز وتباسىندا العان تاربيەسىنە كەلىپ تىرەلەدى. ەڭ وكىنىشتىسى, سول كورگەن تاربيەنى بۇگىن وزدەرى بالالارىنا كورسەتىپ جاتىر. بۇل ەرتەڭ ۇرپاق ساباقتاستىعىنا اينالىپ, ۇلتتىڭ بولاشاعىنا اسەر ەتەدى. اناسىن ۇرىپ-سوققانىن كورگەن ۇل اكەسىنە ۇقساعىسى كەلمەسە دە, بەيسانالى تۇردە اكەسىنىڭ وبرازىنا وزدىگىنەن ەنىپ كەتەدى. سەبەبى اكەگە قاراپ ۇل وسەدى.

اكە ءوزىنىڭ ءرولىن اتقارىپ جاتقان جوق. بالالاردىڭ دەنى انا تاربيەسىندە قالدى. ال تاربيەنىڭ تىزگىنىن العان انالاردىڭ ءوزى جان تىنىشتىعىندا جۇرگەن جوق. ءبىزدىڭ قوعامدا ايەلدى قۇلدىققا الاتىن سەكىلدى. وزبىر كۇيەۋدىڭ تەپكىسىندە ءجۇرىپ تىرنەكتەپ اقشا تابادى, بارلىق جاۋاپكەرشىلىك سول ايەلدىڭ موينىندا. سودان كەيىن ول بالاعا قانداي تاربيە بەرەدى؟ كەيبىر اكەلەر اليمەنت تولەمەيدى. زاڭدا كورسەتىلگەن بالاسىنىڭ ءال-اۋقاتىن قامتاماسىز ەت­پەيدى. جاقىندا ءبىر زەرتتەۋدى وقىدىم. با­لالارعا مەكتەپتە جاقسى دۇنيە­لەر­دى ۇي­رە­تەدى ەكەن, بىراق ۇيىنە كەلگەندە زور­لىق-زومبىلىقتى كورەدى. ناتيجەسى جوق. ال ەكىن­شى توپتا بالا مەن اتا-انالاردى قاتار تار­بيەلەگەندە وزگەرىس بولعان. سوندىقتان بالانى اتا-اناسىمەن بىرگە تاربيەلەۋ كەرەك.

ءتۇيىن. حالقىمىزدا «جاقسى اكە جامان بالاعا قىرىق جىل ازىق» دەگەن ءسوز بار. شىندىعىندا, بۇگىن «ۇيادا نە كورسە, ۇشقاندا سونى ىلەتىن» بالانىڭ ءون بويىنا وتباسىنداعى قۇندىلىق تال بەسىكتە بەرىلۋگە ءتيىس. ال ول قانداي قۇندىلىق؟ ءبىز قانداي قۇندىلىقتار « ۇلىقتالاتىن» قوعامدا ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز؟ توبىقتاي ءسوزدىڭ ءتۇيىنى سول, ادالدىقتى تۋ ەتىپ, جاۋاپ­كەرشىلىكتى جالاۋ ەتكەن قۇندىلىقتى عانا بويعا ءسىڭىرىپ, بولاشاق ۇرپاققا اما­نات­تاعاندا عانا وتباسى بەرىك, شاڭىراق شاتتىققا تولادى. باق ورناعان وتباسىندا باقىتتى بالا ءوسىپ, وتانىنا ادال ازامات شىعارى انىق. 

دوڭگەلەك ۇستەلدى جۇرگىزگەن –

جادىرا ءمۇسىلىم,

«Egemen Qazaqstan»