سۋرەتتى تۇسىرگەن – دميتري ەروفەەۆ
بىلتىر مەملەكەت باسشىسى وسى ءتاتتى ءتۇبىر القابىن كەڭەيتۋدى تاپسىرعان ەدى. سونداي-اق قانت قىزىلشاسىن قايتا وڭدەيتىن كاسىپورىنداردى تولىققاندى ىسكە قوسۋ تۋرالى تاپسىرما دا بەرگەن بولاتىن. اقسۋ زاۋىتىنىڭ جۇمىسى ءارتۇرلى تەحنيكالىق كەدەرگى كەسىرىنەن ونبەدى. جاقىن ماڭداعى شارۋالار توننالاعان شيكىزاتىن الىستاعى كوكسۋعا تاسۋعا ءماجبۇر بولعان. بۇدان بۇلاي بۇل بەينەت قايتالانبايدى. زاۋىت باسشىسى سامات نادىرباەۆ كاسىپورىننىڭ قايتا ىسكە قوسىلۋىنا قولداۋ بىلدىرگەن وبلىس باسشىسى بەيبىت يساباەۆقا العىسىن جەتكىزدى.
«تسەحتىڭ بارلىعى تولىققاندى ىستەپ تۇر. ماۋسىمدا 120 مىڭ توننا ءتاتتى ءتۇبىر كەلەدى دەپ كۇتىپ وتىرمىز. ودان باسقا 3 مىڭ توننا قانت قۇراعى بار. سونىڭ ناتيجەسىندە جىلىنا 13-14 مىڭ توننا قانت شىعارامىز دەگەن ءۇمىت بار. قازىر شارۋالار قىزۋ جۇمىستا. ءوڭىردىڭ ابىرويى ءۇشىن جانىن سالىپ ەڭبەك ەتىپ جاتىر», دەيدى زاۋىت باسشىسى.
180 ءىرىلى-ۇساقتى شارۋاشىلىقپەن كەلىسىمشارت جاساسقان زاۋىتقا جيىن-تەرىم ناۋقانىندا اۋا رايىنىڭ جايلى بولىپ تۇرۋىنا بايلانىستى ءونىم ۋاقىتىندا جەتكىزىلىپ جاتىر. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, بىرقالىپتى اۋا رايىندا ءتاتتى ءتۇبىر قامبادا جاقسى ساقتالادى. ەگەر كۇن بىردە ىسىپ, بىردە سۋىسا, ءتۇبىر سولىپ كەتەدى. سوندىقتان ديقاندار ءۇشىن كۇزگى اۋا رايى جايلىلىق تۋدىرادى.
بۇگىندە اتالعان كاسىپورىن 85 مىڭ توننا قانت قىزىلشاسىن وڭدەدى. جىل سوڭىنا دەيىن 125 مىڭ توننا ءتاتتى ءتۇبىر وڭدەلەدى دەگەن جوسپارلارى بار. «اقسۋ قانت» زاۋىتىنا الاكول, سارقان, كوكسۋ اۋداندارىنان ءتاتتى ءتۇبىر تاسىمالدانادى. ءتاتتى ءتۇبىردى شالعايدان تاسىمالداۋشىلارعا جولاقى تولەنەدى. جالپى, زاۋىت 450 مىڭ توننا قىزىلشا وڭدەۋگە ەسەپتەلگەن. زاۋىتتى قايتا قالپىنا كەلتىرۋگە بيىل بيۋدجەتتەن 1,9 ملرد تەڭگە ءبولىنىپ, قاجەتتى ماتەريالدار ساتىپ الىندى.
بيىل قانت قىزىلشاسىنىڭ ءبىر تونناسىنىڭ باعاسى 40 مىڭ تەڭگەنى قۇرايدى. ونىڭ 25 مىڭ تەڭگەسى سۋبسيديالاۋ بولسا, 15 مىڭ تەڭگەسى زاۋىت تاراپىنان بەرىلەدى. بۇعان قوسا تاسىمال شىعىنىنا ورتاشا ەسەپپەن شاقىرىمىنا 2 مىڭ تەڭگەدەن تولەنەدى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە ءتاتتى ءتۇبىر وسىرۋگە قۇلشىنىس بىلدىرۋشىلەر قاتارى ءوسىپ وتىر. «اقسۋ قانت» زاۋىتىنا سارقاندىق بالتاش ابىلقاسىموۆ بيىل 11500 توننا ءتاتتى ءتۇبىر وتكىزگەن. شارۋاشىلىق باسشىسى قىزىلشا القابىن الداعى جىلى بۇدان دا كەڭەيتە ءتۇسۋدى ويلاستىرىپ وتىر.
زاۋىت شارۋاشىلىقتارعا ءونىمىنىڭ اقشاسىن 10 كۇن سايىن تولەپ وتىر. اۋدان باسشىلارىنىڭ ايتۋىنشا, اقسۋ, سارقان وڭىرىندەگى شارۋاشىلىقتار بۇگىننىڭ وزىندە 2500 گەكتار جەردى قوپسىتۋ شارالارىن جاساعان. ياعني جەر ەمىپ وسكەن شارۋا ىلعال ساقتالۋ ءۇشىن جەردى جىرتىپ, دايىندالۋدا. قانت قىزىلشاسىن سەبۋدىڭ ەرەكشەلىگى – جەردى كۇزدە جىرتىپ تاستاسا, توپىراق جۇمساق, ىلعالدى بولادى. بۇل – مول ءونىم الۋدىڭ كەپىلى.
اقسۋ اكىمى بەرىك تىنىشباەۆتىڭ ايتۋىنشا, بيىل اۋداندا 40 شارۋاشىلىق ءتاتتى ءتۇبىر ەكسە, كەلەسى جىلى 80-نەن استام شارۋاشىلىق ءتول داقىلدى ەگۋگە قۇلشىنىس ءبىلدىرىپ, الداعى جىلى 2200 گەكتارعا قانت قىزىلشاسىن سەبۋ جوسپارلانىپ وتىر. بۇعان شارۋاشىلىقتاردىڭ قۇلشىنىسى دالەل. ارينە, ول ءۇشىن تۇقىم, جاعارماي, مينەرالدى تىڭايتقىش, تەحنيكا جاعىنان كومەك كورسەتىلۋگە ءتيىس. وبلىس باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا وراي, كەلەسى جىلى وبلىستاعى قوس قانت زاۋىتى ارقىلى شارۋاشىلىقتارعا جان-جاقتى كومەك كورسەتىلەدى.
«قانت قىزىلشاسى بيىل 1200 گەكتارعا سەبىلدى, الايدا بۇرشاق جانە ۇسىككە شالدىعۋ سالدارىنان 967 گەكتارعا عانا ءتاتتى ءتۇبىر شىقتى. بىراق جيىن-تەرىم ناۋقانى دۇرىس ۇيىمداستىرىلۋىنا بايلانىستى ءونىمدى ىسىراپسىز جيناپ الىپ جاتىرمىز. ءار گەكتاردان 350-400 تسەنتنەردەن ءونىم الدىق», دەيدى اۋدانداعى شارۋاشىلىقتار جايىن تۇسىندىرگەن اۋدان اكىمىنىڭ ورىنباسارى عازيز ەسجانوۆ.
ەڭ عاجابى, زاۋىت پەن اقسۋ اگروتەحنيكالىق كوللەدجى اراسىندا تىعىز قارىم-قاتىناس ورناعان. دۋالدى وقىتۋ ءادىسى بويىنشا وقۋ ورنىندا زاۋىتقا ماماندار دايارلانادى. بۇگىنگە دەيىن كوللەدجدىڭ 50 تۇلەگى زاۋىتقا جۇمىسقا ورنالاستىرىلعان.
«اقسۋ قانت» زاۋىتىندا شەشىمىن تابا الماي كەلە جاتقان ەكى ماسەلە بار. ءبىرىنشىسى, ءونىم تاسىمالداۋعا ارنالعان تەمىرجول جەلىسىنىڭ جوقتىعى. شيكىزات تاسىمالداۋ ءۇشىن تەمىرجولدىڭ ۇتىمدى جاعى كوپ. الداعى ۋاقىتتا قانت قۇراعىن كوپتەپ جەتكىزۋ ءۇشىن تاسىمال ماسەلەسى قيىندىق تۋدىراتىن بولىپ تۇر. ەكىنشى ماسەلە – گازدىڭ جەتكىزىلمەۋى. زاۋىت ءالى كۇنگە مازۋتپەن ىسكە قوسىلادى. بۇل – قىمبات وتىن. سوندىقتان كاسىپورىن كوگىلدىر وتىننىڭ كەلۋىن كۇتۋدە. وسىنداي قولبايلاۋلارعا قاراماستان, زاۋىت قانتتىڭ باعاسىن بىرقالىپتى ۇستاپ تۇر.
كاسىپورىنداعى ىلكىمدى ءىستىڭ ءبىرى – قالدىقسىز ءونىم ءوندىرۋ. ءتاتتى ءتۇبىردىڭ قانتقا جارامسىز بولىگىنەن مال ازىعىن دايىندايتىن زاۋىت قىزىلشا قالدىعىنان سىعىلعان جومدى پوليەتيلەنمەن قاپتاپ, ساتۋعا شىعارادى. ءبىر وراماسى 6-7 مىڭ تەڭگە كولەمىندە تۇراتىن جوم – ءىرى قارانى بورداقىلاۋعا تاپتىرماس ازىق.
زاۋىت قانت قامىسىن وڭدەۋگە دە بەيىمدەلىپ جاسالۋدا. بۇگىندە ءبىراز شيكىزات دايىن. كاسىپورىن باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, قانت قامىسىن وڭدەۋدى تولىققاندى قولعا العاندا, زاۋىت جىل بويى جۇمىس ىستەيتىن بولادى. قايتا وڭدەۋ كاسىپورنىندا 500 ادام جۇمىسپەن قامتىلعان. زاۋىت باسشىسى مامانداردان ايىرىلىپ قالماس ءۇشىن جۇمىس توقتاپ تۇرعاندا دا ەڭبەكاقى تولەيتىنىن ايتادى.
ءتاتتى ءتۇبىر ءوسىرۋ ءۇشىن مىندەتتى تۇردە سۋ كەرەك. سوندىقتان اۋداندا كانالدار تارتۋ, سۋ جۇيەلەرىن قالپىنا كەلتىرۋ شارالارى جۇرگىزىلەدى. يرريگاتسيالىق جەلىلەر مەن قۇرىلىستاردى سالۋ باعىتىندا اۋداندا 2 ءىرى جوبا ىسكە اسىرىلۋدا, بۇل نىساندارعا جاۋاپتى مەملەكەتتىك ورگان – رەسپۋبليكالىق «قازسۋشار» مەكەمەسى. اۋداننىڭ سۋارۋ جەلىلەرىن قايتا جاڭارتۋ جوباسىنىڭ قۇرىلىسى يسلام دامۋ بانكى قاراجاتى ەسەبىنەن 2019 جىلى باستالىپ, 2021 جىلى اياقتالادى دەپ جوسپارلانعان. الايدا مەجەلەنگەن جۇمىستاردىڭ بۇگىنگە 60%-ى عانا ورىندالىپتى. مەردىگەر «تاماس» جشس نىساندى اياقتاۋ مەرزىمىن جىل سايىن اۋىستىرىپ, جۇمىستى دۇرىس جۇرگىزبەگەن. وسىنداي جاۋاپسىز مەردىگەرلەردىڭ شالاعاي ارەكەتى ءونىم وندىرۋگە قولبايلاۋ. قىزىلاعاش سۋارۋ ءماسسيۆىنىڭ قۇرىلىسىنا بيىل رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 1,4 ملرد تەڭگە ءبولىندى. جوباعا سايكەس ۇزىندىعى 100 شاقىرىمدى قۇرايتىن جاڭا سۋارۋ جەلىلەرىن سالۋ كوزدەلگەن. ناتيجەسىندە, 5,3 مىڭ گەكتار جاڭا سۋارمالى جەر اۋداندا اينالىمعا ەنگىزىلەدى.
وسى رەتتە قانت قىزىلشاسىن ەگۋدە وڭىردەگى باستى اۋداننىڭ ءبىرى – قاراتال اۋدانى. قىزۋ جۇمىستان قولدارى قالت ەتىپ كورگەن جوق. قاراتالدىقتار بيىل 1106,7 گەكتار جەردەن قانت قىزىلشاسىن الۋدى جوسپارلاعان بولاتىن. بۇگىندە اۋدانداعى 58 شارۋا قوجالىعى 851,7 گەكتاردىڭ ءونىمىن جيناپ, كوكسۋ قانت زاۋىتىنا 29976,36 توننا قىزىلشا وتكىزدى.
اۋدان ورتالىعى ماڭىنداعى باستوبە اۋىلدىق وكرۋگىندە دە قانت قىزىلشاسىن جيناۋ ناۋقانى قىزۋ ءجۇرىپ جاتىر. بيىل 203 گەكتار سۋارمالى جەر تەلىمىنە 10 شارۋا قوجالىعى قانت قىزىلشاسىن ەككەن. بۇگىندە 98 گەكتار جەردەن قانت قىزىلشاسى جينالىپ, زاۋىتقا 2812 توننا ءونىم وتكىزدى.
وكىنىشكە قاراي, 55 گەكتار قانت قىزىلشاسى جەراستى سۋلارىنىڭ كوتەرىلىپ كەتۋىنە بايلانىستى ءشىرىپ كەتىپتى. قازىر ەگىن القاپتارىندا 6 كومباين جانە 12 كاماز اۆتوكولىكتەرى جۇمىس ىستەيدى. بولجام بويىنشا شارۋا قوجالىقتارى جۇمىستارىن 10 كۇن ىشىندە تولىعىمەن بىتىرەدى.
جەتىسۋ وبلىسى
