ۋران ديپلوماتياسى: ويىن ەرەجەسىندە قولتاڭبامىز قالا ما؟

ۋران وڭدەلگەننەن كەيىن عانا قۇندى­لىققا يە ەكەنى بەلگىلى. بۇل شيكىزات بايى­تىل­عاننان كەيىن زىمىران وتىنىنا نەمەسە وتىن بريكەتتەرىنە اينالادى. سول ءۇشىن دە ينفراقۇرىلىم قاجەت, ال ءبىز ول جاعىنان ۇيات­تىمىز. ۋران ديپ­لو­ماتياسىنىڭ قۇلا­­عىندا وتىرعان ەل­دەر­دىڭ قاتارىندا قىتاي, رەسەي جانە فران­تسيا­نىڭ اتى اتا­لادى. ازيانىڭ, ونىڭ ىشىندەگى ۋران سەگمەنتىندەگى جاعدايدىڭ بارىسىن سول ەلدەردىڭ ۇستانىمدارى ايقىندايدى.

وتكەن اپتادا تابيعي ۋراننىڭ فيۋ­چەرس­­­تىك باعاسى 74 اقش دوللارىنان اسىپ جىعىل­عانى ايتىلدى. بۇل – 2008 جىلدىڭ ساۋىرىنەن بەرگى ەڭ جوعارى كورسەتكىش. قازىرگى باعا 2011 جىلعى «فۋكۋسيما-1» اتوم ەلەكتر ستانساسىنداعى اپاتقا دەيىن ساقتالعان دەڭگەيدەن اسىپ كەتكەنىن ساراپ­شى­لار باعامداپ وتىر.

2021-2022 جىلداردان بەرى سپوت باعالارى وسە باستادى. باعا 2023 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن قۇبىلمالى بولاتىنىن, ال 2024 جىلى ءبىر فۋنت ءۇشىن 80 دوللارعا جەتۋى مۇمكىن. ەگەر اقش-تىڭ فەدەرالدى رەزەرۆتىك جۇيەسى ەكونوميكانى ىنتالاندىرۋ ساياساتىنا قايتا ورالسا, باعا 120 دوللاردان اسادى, مولشەرلەمە جوعارى بولسا, باعا 60-70 دوللارعا دەيىن تومەندەۋى ىقتيمال. ەنەرگەتيكالىق داعدارىس جاع­دايىندا ۋرانعا دەگەن سۇرانىستىڭ وسە بەرە­تىنى بەلگىلى. اقش نەمەسە جاپونيا اتوم ەلەكتر ستانسالارىن جابۋ تۋرالى ايتىپ جاتقان جوق. قىتاي جاڭا قۋاتتاردى ىسكە قوسۋدى جوسپارلاپ وتىر, ال جاپونيادا اتوم ەلەكتر ستانسالارى قايتا ىسكە قوسىلماق. ولاردىڭ بارىنە وتىن كەرەك. حالىقارالىق ەنەرگەتيكا اگەنتتىگىنىڭ مالىمەتىنشە, الداعى جارتى عاسىردا ۋرانعا سۇرانىس كەمىندە جىل سايىن 3,5%-عا وسەدى.

دۇنيەجۇزىلىك يادرولىق قاۋىمداس­تىق­تىڭ (WNA) مالىمەتى بويىنشا 2021 جىلى ۋرانعا الەمدىك سۇرانىس 62 مىڭ توننادان ءسال عانا استى. ءتىپتى ادەتتەگى ستسەناري بو­يىنشا 2030 جىلعا قاراي بۇل كورسەتكىشتەر جىلىنا 80 مىڭ تونناعا دەيىن جەتەدى. سۇرانىستىڭ قازىرگى دەڭگەيى 2040 جىلعا دەيىن جالعاسادى.

قازاقستان ون ءۇش جىل بويى ۋران ءوندىرۋ جانە ەكسپورتتاۋ بويىنشا ءبىرىنشى ورىندا. ال ەكونوميستەردىڭ بولجاۋىنشا, ەل الدا­عى بىرنەشە جىلدا بۇل ۇستانىمىن ساق­تايدى. ءبىزدىڭ ۋران ەۋروپا ەلدەرىنە, اقش-قا, قىتايعا, ۇندىستانعا, رەسەيگە جونەل­تىلەدى.

جالپى, ۋران وتىنىنىڭ نارىعى وتە ەرەكشە جانە وزىندىك بولەك ەرەجەلەرمەن رەتتەلەتىنىن ساراپشىلاردىڭ ءبارى ايتادى.

ەكونوميست الماس چۋكيننىڭ ايتۋىنشا, ۋران جەتكىزۋ كەلىسىمشارتتارىنىڭ كوپشىلىگى ۇزاق مەرزىمگە جاسالعان, باسقاشا ايتقاندا, ءبىزدىڭ قاتىسۋىمىزسىز جاسالعان. كسرو ىدىراعان كەزدە قازاقستاندا تولىق­قاندى يادرولىق وتىن تسيكلى بولعان جوق: ۋراندى وندىرگەنمەن, كونۆەرسيانىڭ مۇمكىندىگىن شەكتەپ تاستادىق. قىسقاسى, ۋران ءوندىرۋ مەن تۇپكىلىكتى ءونىم ءوندىرۋ اراسىندا ەشقانداي بايلانىس بولعان جوق. ال قازىر تەك قانا رەسەيلىك كومپانيالاردى ەمەس, باتىس ەلدەرىن دە وتىنمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن تولىققاندى لوگيستيكالىق تىزبەك كەرەك. بۇل دا بىزگە ازىرگە مۇمكىن بولماي تۇر. ازىرگە تابيعات بەرگەن بايلىقتى شيكىدەي ساتۋدىڭ عانا ءتىلىن تاپتىق.

نارىقتاعى قازىرگى باعا تەك تۇزەتۋشى سيپاتقا عانا يە ەكەن. «تاعى دا قايتالاپ ايتامىن. تەك ءىرى كومپانيالار عانا ۇزاق­مەرزىمدى كەلىسىمشارتتار جاساي الادى. ولاردىڭ نارىقتاعى ورنى ەرەكشە, سون­دىق­تان ولار باعانى بەلگىلەي الادى», دەيدى ساراپشى.

ساراپشىلار ۋران تاپشىلىعىن سەزەتىن كەز جاقىنداپ قالعانىن كوپتەن ايتىپ كەلەدى. ماگاتە ۋران قورىن جاساپ الۋ قاجەتتىگىن ايتا باستادى. 2017 جىلى ءبىزدىڭ ەلدە تومەن بايىتىلعان ۋران بانكىن اشتى. ول وسكەمەندە ءۇلبى مەتاللۋرگيالىق زاۋىتىندا ورنالاسقان. ساراپشى ايتىپ وتكەندەي, بانك ماگاتە-ءنىڭ مەنشىگى بولعانمەن, رەزەرۆتەردىڭ ساقتالۋىنا ءبىزدىڭ ەل جاۋاپ بەرەدى. رەسپۋبليكادا ۋران كەنى التى وبلىستا وندىرىلەدى. نەگىزگى ۇلەس وڭتۇستىك قازاقستان جانە قىزىلوردا وبلىستارىنا تيەدى.

2021 جىلى قازاقستاندا ۋران ءوندىرۋ كولەمى 21,8 مىڭ توننانى, 2022 جىلدىڭ سوڭىندا 21,3 مىڭ توننانى قۇرادى. دۇنيە­جۇزىلىك يادرولىق قاۋىمداستىقتىڭ مالىمە­تىنشە, ۋران ساتۋدا ءبىز بارلىق باسە­كە­­لەس­ى­مىزدەن وزىپ كەتىپپىز. سالىس­تىر­ساق, 2022 جىلى كانادادا – 7,4 مىڭ توننا, ناميبيادا – 5,6 مىڭ توننا, اۋستراليادا – 4,6 مىڭ توننا, وزبەكستاندا – 3,3 مىڭ توننا, رەسەيدە – 2,5 مىڭ توننا, نيگەردە – 2 مىڭ توننا, قىتايدا – 1,7 مىڭ توننا ۋران وندىرىلگەن.

بۇل دەرەكتەر ءبىزدىڭ ونىمدەرىمىزدىڭ دۇنيە جۇزىندە سۇرانىسقا يە ەكەنىن كورسە­تە­دى.

ا.چۋكيننىڭ سوزىنشە, جەر قويناۋىن­دا­عى ۋراننىڭ الەمدىك قورى 6 ميلليون توننا­دان اسادى. بۇل كولەمنىڭ 15 پايىزى – ءبىزدىڭ ۇلەسىمىزدە. ەلىمىزگە ۋران دەرجاۆاسى رەتىندە يادرولىق وتىن نارىعىنداعى ىقپالىمىزدى كۇشەيتۋگە مۇمكىندىك بەرە­تىن­ كەز ەندى كەلدى.

ۋكرايناداعى سوعىس باستالعالى بەرى «قازاتومونەركاسىپ» ترانسكاسپي حالىق­ارا­لىق كولىك مارشرۋتى ارقىلى كانادا مەن رۋمىنياعا ۋران جەتكىزدى. بۇل ءدالىزدىڭ اقش-قا ۋران جەتكىزەتىنى ءالى ناقتىلانعان جوق. رەسمي ۆاشينگتوننىڭ رەسەيدەن ۋران يمپورتىن قىسقارتۋعا مۇددەلى ەكەنى بەلگىلى. بىراق جاقىن بولاشاقتا بولعاندىقتان, ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك ءدالىزىنىڭ مۇمكىندىگىن اقش پەن ەو ەلدەرىنە باعىتتاۋىمىز ابدەن مۇمكىن. وتكەن 2022 جىلى «قازاتومونەركاسىپ» قىتايعا تەمىرجول ارقىلى 30 توننا تو­مەن بايى­تىلعان ۋراندى يادرولىق وتىن قۇرا­ما­­لارى تۇرىندە جىبەرگەنى وسىعان دەيىن ايتىلعان ەدى.

«اقش-تاعى, ەو ەلدەرىندەگى اەس-تەردىڭ جارتىسىنا جۋىعى تمد ەلدەرىنەن يمپورتتالعان ۋرانمەن جۇمىس ىستەيدى. قازىر رف سانكتسيا قۇرساۋىندا. ءبىزدىڭ ۋران رەسەي ونىمىمەن سالىستىرعاندا ارزان, ساپاسى وتە جوعارى. قازاقستان ۋران نارىعىندا باسەكەگە ءتۇسىپ, ساتۋدان بارىنشا پايدا الۋ ءۇشىن تۇپكىلىكتى ءونىمدى, ياعني دايىن وتىندى جاساۋى كەرەك ەكەن», دەيدى ا.چۋكين.

ساراپشى ايتىپ وتكەندەي, رف-داعى جاع­دايدىڭ بىزگە اسەرىن تۇپكىلىكتى ناتيجە دەپ ۇمىتتەنىپ قالۋعا بولمايدى. «بىزگە ۋران وتىنىنىڭ قوسالقى بولشەكتەرىن وزىمىزدە شىعارۋعا مۇمكىندىك بولمادى. تاپسىرىس بەرۋشى كومپانيالاردىڭ تالعامى ءارتۇرلى, ءاربىر اەس ۋران وتىنىمەن بىرگە جىلۋ مولشەرىن قالىپتى دەڭگەيدە ساقتايتىن تەحنولوگيالىق جاب­دىق­قا تاپسىرىس بەرەدى. جوعارى سىنىپ­­­تاعى دا­يىن ۋران تۇيىرشىكتەرىن وزى­مىز­­دە دايىنداۋ مەن ەكسپورتتاۋعا ەندى عانا قول جەتكىزدىك, ولاردىڭ ءوندىرىس كولە­مى ءالى دە از. تولىق تسيكل ءۇشىن جاڭا تەح­نو­لوگيالار, ءوندىرىس پەن مامانداردى دايارلاۋعا ينۆەس­تيتسيا كەرەك», دەيدى ا.چۋكين.

يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى سايابەك ساحيەۆ بىزبەن اڭگىمەسىندە ۋران تا­بي­عاتتا 0,7 پايىزدىق كۇيدە كەزدەسەتىنىن, ال 95 پايىزعا دەيىن بايىتىلسا, اتوم بومباسى پايدا بولاتىنىن ايتقان بولاتىن. ال بىزگە اەس وتىنى ءۇشىن 2,5-4 پايىز بايى­تىل­سا, جەتكىلىكتى. ودان ارتىعىنا رۇقسات جوق. وتىن تسيكلى ۋراندى وندىرۋدەن باستالاتىنىن ايتقان ساراپشى الەمدە الدىڭعى ورىن­­دامىز دەگەن ماقتان ءسوز بىزگە ابىروي اپەر­­­مەيتىنىن دە قاپەرگە سالىپ ءوتتى. باس­تى­سى, ۋرانىمىزدى شيكىزات تۇرىندە ەكسپورت­تاپ جاتىرمىز. قازىر يادرولىق وتىندى قۇرۋ­­دىڭ تولىق تسيكلىن جاساقتاۋ قاجەت. رەاك­­تورعا دەيىنگى يادرولىق وتىن تسيكلىنىڭ بار­­لىق كەزەڭى ءۇشىن تابيعي ۋراندى كونۆەرسيالاۋ ءۇشىن تاعى ءبىر ءوندىرىس ورنىن قۇرعان ابزال.

«بىزدەگى زەرتتەۋ رەاكتورى از بايى­تىل­عان ۋرانعا كوشتى. مۇنى دا رەسەي دايىن­داپ بەرەدى. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ كونۆەرسيا جانە ۋراندى بايىتۋ ءىسىن قولعا الۋ كەرەكتىگىن ايتتى. ەندى ۇكىمەت ۋراندى ءوز ەلىمىزدە بايىتۋدىڭ مۇمكىندىكتەرىن پىسىقتاپ جاتقان شىعار دەپ ۇمىتتەنەمىن. ۋراندى وزىمىزدە بايىتا الساق, تولىق تسيكل پايدا بولادى», دەيدى ساراپشى.

ەنەرگەتيكالىق ماسەلەلەر مەملەكەتتەر اراسىنداعى قارىم-قاتىناستارداعى سىرتقى ساياسي ستراتەگيالاردى انىقتاۋدا ماڭىزدى ءرول اتقارادى. مۇنداي ستراتەگيالاردى جۇزەگە اسىرۋدىڭ نەگىزگى قۇرالدارىنىڭ ءبىرى – ەنەرگەتيكالىق ديپ­لو­ماتيا.

ديپلومات قازبەك بەيسەباەۆ ءبىزدىڭ ەل ءۇشىن ەنەرگەتيكالىق ديپلوماتيا ەرەكشە ماڭىزدى ەكەنىن, وتىن-ەنەرگەتيكا كەشەنىن رە­­فور­مالاۋ ماسەلەسىن كوتەرىپ قانا قوي­ماي, ەكونوميكامىزدى قۇرىلىمدىق قاي­تا قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنىن ايتادى. ساراپ­­شى ايتقانداي, ەنەرگەتيكالىق ديپ­لو­ماتيانىڭ مۇمكىندىگى شەكسىز. ونىڭ ءاربىر سەگمەنتى ديپلوماتيالىق مۇمكىندىگى مەن ونداعى ءبىزدىڭ ۇلەسىمىزدىڭ بىزگە ءتيىمدى تۇس­تارىن سارالاپ جاتىر. «فرانتسيا پرە­زي­دەنتى ەممانۋەل ماكروننىڭ استانا سا­پارى كەزىندە الەم ساراپشىلارى ۋران ديپلوماتياسىنداعى ءبىزدىڭ ەلدىڭ مۇم­كىن­­دىگىنە نازار اۋداردى. ءدال قازىر ۋران سەگمەنتىندەگى تەك شيكىزات باعىتىنا با­سىم­­­دىق بەرىپ قانا قويماي, ۋران ديپلو­ما­­­تياسىنىڭ ءتىلىن مەڭگەرگەن مامانداردى دايارلاۋعا باسىمدىق بەرۋىمىز كەرەك.­ بۇل ءبىزدىڭ سالالىق ديپلوماتيانىڭ قا­لىپ­­­تاسۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى», دەيدى ساراپ­شى.

وسى رەتتە ساراپشىلار 2008 جىلى فرانتسيا قازاقستاندى دجوردج بەسس-II ۋران بايىتۋ زاۋىتىنىڭ قۇرىلىسىنا قاتىسۋعا شاقىرعانىن, ونىڭ الدىندا 2005 جىلى استانا كاسىپورنىنىڭ 10 پايىزدىق ۇلەسىن ساتىپ الۋ تۋرالى ءوتىنىش جىبەرگەنىن, بىراق ول قابىلدانباعانىن ءجيى ايتادى. ءبىزدىڭ مەملەكەتتىڭ سول كەزدەگى «جەتكىلىكسىز رەيتينگى» 10 پايىزعا بارار جولىمىزدى جاۋىپ تاس­تادى. ال قازىر باسى اقش, فرانتسيا ءتارىزدى الپاۋىت ەلدەردىڭ ءوزى قازاق ۋرانىن بىرلەسىپ يگەرۋگە مۇددەلى بولىپ وتىر. مىسالى, باتىس ەلدەرىنىڭ يادرولىق وتىن جاسايتىن كومپانيالارى دا بىزدەگى ۋران وندىرەتىن كاسىپورىندارمەن بىرىگىپ جۇمىس ىستەپ جاتىر. «ەندى سول كومپانيالاردان پايىزدىق ۇلەس ساتىپ الۋعا باسىمدىق بەرىلۋ كەرەك. ۋراندى وزگەلەردىڭ ۇراسىنا اتتاندىرا بەرۋ نەمەسە شەتەلدىكتەرگە اكتسيا پاكەتىن بەرۋ ءۇشىن تىم اقىلدى بولۋدىڭ قاجەتى جوق. بىلىكتىلىك سول پايىز­دىڭ قوماقتى ۇلەسىن وزىمىزگە ەلگە قاراي بەيىمدەۋ كەزىندە شىڭدالادى, ۋرانعا قاتىستى ويىن ەرەجەسىنە قولتاڭ­با­مىزدى قالدىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل وتاندىق ديپلوماتيانىڭ دا مۇم­كىن­دىگىن ءارتاراپتاندىرادى. ۋران ديپ­لو­ما­تيا­سىنداعى ۇلەسىمىزدى ويىن ەرەجەسىندەگى قول­تاڭ­بامىزدى قالدىرۋدان باستاۋ ماڭىزدى», دەيدى ق. بەيسەباەۆ.

الماتى