ۇلتتىق ساناق: سىرى تەرەڭ تسيفرلار

بۇل «كەڭەس وداعى ىدىراپ, ازاتتىق العان كوپتەگەن ەتنوس وكىلدەرىنىڭ وتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارىندا تاريحي وتاندارىنا جاپپاي قايتىپ ورالۋ ۇدەرىسى باستالعانىنىڭ سالدارى ەدى.

ال جۋىردا جاريالان­­عان 2021 جىلعى ۇلتتىق ساناق مالى­­مەتتەرى تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا مەملە­كەتى­مىزدىڭ دەمو­گرافيالىق جاعدا­يىندا, ءتىل ساياساتىندا كوڭىل سۇيىنەرلىك­تەي وڭ وزگەرىستەرگە قول جەت­كىزىلگەنىمەن, ويلانار­لىق­تاي ولقىلىقتارعا دا جول بەرىل­گەنىن كورسەتتى. ايتەۋىر, ەڭ باستىسى – وتكەن وتىز جىل ىشىن­دە ەلىمىزدە جەكەلەگەن قاسى­رەتتى وقيعالار بولعانىمەن, تۇتاستاي العاندا, قوعامدا ساياسي تۇراقتىلىق پەن ازاماتتىق كەلىسىم ساقتالعان­دىعى­نىڭ ناتي­جەسىندە حالقى­مىز­دىڭ عانا ەمەس, ونىڭ ىشىن­دە مەم­لەكەت قۇراۋشى ۇلتىمىزدىڭ دا سانى ءوسىپ, 1989 جىل­عى 6,5 ملن ادامنان 2021 جى­لى 13,5 ملن ادامعا دەيىن كوبەي­دى. قازاعىمىزدىڭ رەسپۋبليكا حال­قىنىڭ قۇرامىنداعى ۇلەس سال­ماعى 39,7 پايىزدان 70,4 پايىز­عا دەيىن ارتتى. حالقى­مىز­دىڭ سانى قازىر 20 ملن ادامعا جەتكەندىكتەن, پروپور­تسيالى تۇردە ەسەپتەگەندە, ۇلتى­مىزدىڭ سانى 14 ملن ادامعا جەت­تى دەۋگە بولادى.

سانى بويىنشا تيتۋلدى ۇلتى­مىزدان كەيىنگى ەكىنشى ورىن­­دى ەنشىلەپ وتىرعان ەتنوس – ورىستاردىڭ سانى 1989 جىلعى 6 ملن 227 مىڭنان 2021 جىلى 2 ملن 981 مىڭعا دەيىن, حالىق قۇرامىنداعى ۇلەس سال­ماعى 37,8 پايىزدان 15,5 پايىزعا دەيىن ازايدى. ال وزگە ءىرى ەتنوستار قاتارىنىڭ قالىڭداۋ ءۇردىسى بايقالادى. ونىڭ ىشىندە وزبەكتەردىڭ سانى 2009 جىلعى 457 مىڭنان 2021 جىلى 614 مىڭعا دەيىن ارتىپ, ۇلەس سالماعى 2,9 پايىزدان 3,2 پايىزعا دەيىن كوتەرىلدى. ۋكراينداردىڭ سانى 330 مىڭنان 387,3 مىڭعا دەيىن كوبەيدى, بىراق ۇلەس سالماعى 2,1 پايىزدان 2 پايىزعا دەيىن تومەندەدى. ۇيعىرلاردىڭ سانى 224,7 مىڭنان 290,3 مىڭعا دەيىن ۇلعايىپ, ۇلەس سالماعى 1,4 پا­يىزدان 1,5 پايىزعا دەيىن ارتتى. نەمىستەردىڭ سانى 178,4 مىڭنان 226 مىڭعا دەيىن, ۇلەس سالماعى 1,1 پايىزدان 1,2 پايىزعا دەيىن كوبەيدى. تاتارلاردىڭ سانى 204,2 مىڭنان 218,6 مىڭعا دەيىن ارتقانىمەن, ۇلەس سالماعى 1,3 پايىزدان 1,1 پايىزعا دەيىن كەمىدى.

ينفوگرافيكانى جاساعان – زاۋرەش سماعۇل, «EQ»

وزگە ەتنوس وكىلدەرىنىڭ حالىق­تىڭ ۇلتتىق قۇرامىنداعى ۇلەس سالماعى 1 پايىزعا جەتپەيدى. تەك ازەربايجاندار وسى مەجەگە جاقىنداپ كەلەدى: سانى 2009 جىلعى 85,3 مىڭنان 2021 جىلى 145,6 مىڭعا دەيىن, ۇلەس سال­ما­عى 0,5 پايىزدان 0,8 پايىز­عا دەيىن ارتتى. تۇرىكتەردىڭ سا­نى 97 مىڭنان 85,5 مىڭعا دە­يىن, سونداي-اق ۇلەس سالماعى 0,6 پايىزدان 0,5 پايىزعا دەيىن تومەندەدى. قىرعىزداردىڭ سانى 23,3 مىڭنان 34,1 مىڭعا دەيىن ءوستى, ال ۇلەس سالماعى بۇرىنعى 0,2 پايىز دەڭگەيىندە قالدى.

تۇتاستاي العاندا, قازاقتاردى قوسا العاندا, ەلىمىزدەگى ءتۇبى ءبىر تۇركى تىلدەس ەتنوستاردىڭ جالپى سانى 14 ملن 886,2 مىڭعا جەتىپ, حالىقتىڭ ۇلتتىق قۇرامىنداعى ۇلەس سالماعى 77,6 پايىزدى قۇ­را­دى. تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيى­مى قۇرىلىپ, ولاردىڭ ەكو­نو­­ميكالىق جانە مادەني ىق­پال­داستىعى نىعايتىلا باستا­عانى ەلى­مىزدەگى تۇركى تىلدەس ەت­نوس­­­تار­دىڭ دا ىنتىماق-بىر­لى­گىن كۇ­شەيتە تۇسەتىنى كامىل.

ۇلتتىق ساناق وتانداستا­رى­مىزدىڭ مەملەكەتتىك تىلگە كوز­قا­را­سىن دا انىقتاپ بەردى. 5 جاستان اسقان 17 ملن 194,7 مىڭ ازاماتتىڭ 13 ملن 768,4 مىڭى (80%) قازاق ءتىلىن بىلەتىندىگىن, ونىڭ ىشىندە 8 ملن 472,6 مىڭ ادام (61%) مەم­لەكەتتىك ءتىلدى كۇندەلىكتى قول­داناتىنىن ءبىلدىرىپتى. وسى جاس­تا­عى 11 ملن 906,9 مىڭ قازاقتىڭ 11 861,7 مىڭى (99,6%) ءوز انا ءتىلىن مەڭگەرگەنىن, سونداي-اق 7 ملن 550,5 مىڭى (63,4%) ونى كۇندەلىكتى قولداناتىنىن ما­لىم­­دەگەن. ءبىر قايران قالار­لىعى, باسقا ءتىلدى انا ءتىلى دەپ سانايتىن 117,8 مىڭ قازاقتىڭ (ۇلتىمىزدىڭ جالپى سانىنىڭ 0,87 پايىزى) 72,6 مىڭى قازاق ءتىلىن مەڭگەرگەن كورىنەدى. شىن­تۋايتىندا, ءوز ۇلتىنىڭ ءتىلىن انا ءتىلى سانامايتىن ادامدار باسقا ەتنوستاردىڭ ىشىندە دە بار بولىپ شىقتى. ناقتى ايتساق, 310 مىڭ ۋكراين (80%), 148,8 مىڭ نەمىس (65,8%), 128,7 مىڭ ورىس (4,3%), 89,3 مىڭ تاتار (40,9%), 69,2 مىڭ كورەي (58,4%), 43 مىڭ ۇيعىر (14,8%), 37 مىڭ ازەربايجان (25,5%), 34,2 مىڭ بەلورۋس (44,7%), 30,5 مىڭ وزبەك (5%), 27,6 مىڭ پولياك (78%), 13,5 مىڭ تۇرىك (15,8%), 7,9 مىڭ قىر­عىز (23,1%), 7,1 مىڭ چەشەن (21,2%), 4,7 مىڭ دۇنگەن (5,9%), 3,9 مىڭ تاجىك (7,7%) باسقا ءتىلدى ءوز انا ءتىلى رەتىندە كورسەتىپتى.

بەس جاستان اسقان ورىستاردىڭ 708 مىڭى (25,1%), وزبەكتەردىڭ 383,3 مىڭى (72%), ۇيعىرلاردىڭ 186,7 مىڭى (71,7%), تاتارلاردىڭ 103,5 مىڭى (50,5%), ۋكراين­دار­دىڭ 87,7 مىڭى (23,7%), ازەربايجانداردىڭ 77,4 مىڭى (58,5%), نەمىستەردىڭ 53,1 مىڭى (25,2%), كورەيلەردىڭ 40,8 مىڭى (36,5%), تۇرىكتەردىڭ 46,8 مىڭى (61%) قازاق ءتىلىن بىلەتىنىن ءبىلدى­رىپ­تى. بۇعان قوسا 602,3 مىڭ ورىس (21,3%), 62,2 مىڭ ۋكراين (16,8%), 60,5 مىڭ وزبەك (11,4%), 52 مىڭ نەمىس (24,7%), 29,6 مىڭ تاتار (14,5%), 22,6 مىڭ كورەي (20,2%), 19,9 مىڭ ازەربايجان (15%) قازاق ءتىلىن ۇيرەنىپ ءجۇر. وزگە ەتنوستاردىڭ دا مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋ جانە ۇيرەنۋ دەڭگەيلەرى ءارتۇرلى بولعانىمەن, ونى بىلۋگە ىقى­لاستارى ايتارلىقتاي. دە­مەك, پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ «سىندارلى قوعام­دىق ديالوگ – قازاقستاننىڭ تۇ­راق­­تىلىعى مەن وركەندەۋىنىڭ نەگىزى» العاشقى جولداۋىندا ايت­قانداي, قازاق ءتىلىنىڭ مەملە­كەتتىك ءتىل رەتىندەگى ءرولى كۇشەيىپ, ەتنوسارالىق قاتىناس تىلىنە اي­نا­لاتىن كەزى كەلە جاتىر. ۇلت­تىق ساناق قورىتىندىسى وسى باعىتتا قازاقستان حالقى اسسام­بلەيا­سى مەن ونىڭ وڭىرلەردەگى قۇرىلىمدارى ورتالىق جانە جەرگىلىكتى مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگان­دارمەن بىرلەسكەن جۇمىس­تارىن كۇشەيتە ءتۇسۋى قاجەتتىگىن اڭعارتقانداي.

ۇلتتىق ساناق ەلىمىزدە ۋرباندالۋ ۇدەرىسى, اسىرەسە كەيىنگى ون ەكى جىلدا قارقىندى جۇرگەندىگىن كورسەتتى: قالا حالقىنىڭ ۇلەس سال­ماعى 1999 جىلى – 56,4, 2009 جىلى 56,1 پايىز بولسا, 2021 جىلى 61,2 پايىزعا جەتتى. تيىسىنشە اۋىل حالقىنىڭ سانى ازايىپ, بۇدان ەكى جىل بۇرىنعى ۇلەس سالماعى 38,8 پا­يىز بولدى. بيىلعى 28 ناۋرىزدا ۇكىمەت قاۋلىسىمەن بەكىتىلگەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋىلدىق اۋماقتارىن دامىتۋدىڭ 2023-2027 جىلدارعا ارنالعان تۇجى­رىمداماسىندا 6295 اۋىل­دىق ەلدى مەكەننىڭ الداعى ۋا­قىتتا 5900-ءى عانا قالادى دەپ بولجانعاندىعىن ەسكەرسەك, ۋرباندالۋ ودان ءارى جالعاسىپ, بولا­شا­عى بار تىرەك جانە سەرىكتەس اۋىلدىق ەلدى مەكەندەر تىزبەسىنە ەنگىزىلمەگەن جۇزدەگەن اۋىلدىڭ ءتۇتىنى وشەتىن ءتارىزدى.

وسى ورايدا ۇلتتىق ساناق ما­لىمەتتەرى كوپتەن بەرى بيىك مىن­بەرلەردەن ايتىلىپ جۇرگەن ەل وڭىرلەرىن بىركەلكى دامىتۋ مىندەتى ورىندالماي كەلە جات­قان­دىعىن ايعاقتادى. ماسە­لەن, حالىق سانى ءۇش مەگاپوليس­تە – استانادا 2009 جىلعى 613 مىڭنان 2021 جىلى 1 ملن 234 مىڭعا (201%) دەيىن, شىمكەنتتە 730,8 مىڭنان 1,1 ملن-عا (152,2%) دەيىن, الماتىدا 1 ملن 449,7 مىڭنان 2 ملن 30,3 مىڭعا (140%) دەيىن كوبەيدى. سونداي-اق ون ەكى جىلدا تۇرعىندار قاتارى ماڭعىستاۋ وبلىسىندا 485,3 مىڭنان 735 مىڭعا (151,4%) دەيىن, اتىراۋ وبلىسىندا 510,3 مىڭنان 673,6 مىڭعا (132%) دەيىن ارتتى. كەرىسىنشە, 2009-2021 جىلدار ارالىعىندا تۇرعىندار سانى سولتۇستىك قازاقستاندا 596,5 مىڭنان 540,8 مىڭعا (96%) دەيىن, شىعىس قازاقستاندا 1 396,5 مىڭنان 1 341,2 مىڭعا (96%) دەيىن, قوستاناي وبلىسىندا 885,5 مىڭنان 833,6 مىڭعا (94,1%) دەيىن ازايدى. بۇل دەرەكتەر – ۇكىمەتتىڭ وسىعان دەيىن وڭىرلەردىڭ تەڭدەستىرىلە دامۋىنا جەتە كوڭىل بولمەگەندىگىنىڭ دالەلى. سونىڭ سالدارىنان تاۋەل­سىز­دىك جىلدارى شەت مەملەكەت­تەر­دەن اتاجۇرتقا ورالعان 1 ملن 123,2 مىڭ قانداستىڭ كوپشىلىگى ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىگى مەن باتىس وڭىرلەرىنە قونىستاندى. بۇعان قوسا, ۇكىمەت بولگەن كۆوتامەن دەموگرافيالىق جاعدايى تومەن سولتۇستىك جانە شىعىس وب­لىستارعا ورنالاستىرىلعان قانداستاردىڭ كوبى ول جاقتاردى جەرسىنبەي, ورتالىق جانە وڭتۇس­تىك وڭىرلەرگە قايتا كوشىپ كەتتى. سونىمەن قاتار كەيىنگى جىلدارى ىسكە اسىرىلىپ جاتقان جۇمىس كۇشى ارتىق وڭىرلەردىڭ تۇرعىندارىن ەرىكتى تۇردە سول­تۇس­تىك جانە شىعىس وڭىرلەرگە قونىستاندىرۋ باعدارلاماسىنىڭ ناتيجەسى دە شامالى. اتالعان شارالار سولتۇستىك جانە شىعىس وبلىستاردان باسقا جاقتارعا, سونىڭ ىشىندە رەسەيگە كوشىپ كەتۋشىلەردىڭ ورنىن تولتىرا الار ەمەس. مىسالى, وسى جىلدىڭ ءۇش توقسانىنداعى كوشى-قوننىڭ تەرىس سالدوسى اباي وبلىسىندا – 5172, شىعىس قازاقستاندا – 2994, قوستاناي وبلىسىندا – 2892, سولتۇستىك قازاقستاندا – 2605, پاۆلودار وبلىسىندا 2343 ادامدى قۇرادى. بۇل رەتتە ۇكىمەت وڭتۇستىك جانە شىعىس وڭىرلەردىڭ كليماتىنىڭ قاتاڭ­دى­عىنا جانە تىلدىك ورتاسىنا بايلانىستى ەرەكشەلىكتەرىن جەتە ەسكەرمەي كەلگەندىگىن ايتقان ءجون. وسى ورايدا پارلامەنت ءما­جىلىسى دەپۋتاتتارىنىڭ سول­تۇس­تىك قازاقستان وبلىسىنىڭ ەڭبەككەرلەرىنە كەڭەس وداعى كەزىندە بولعان جانە رەسەي فە­دەراتسياسىنىڭ كورشىلەس وبلىس­تارىندا ءالى كۇنگە ساق­تالىپ وتىرعان «سولتۇستىك كوەف­في­تسيەن­تىن» – جالاقىعا 15 پا­يىز ۇستەمەنى قايتارۋ تۋرالى دە­پۋ­تاتتىق ساۋالدارىنان دا ەش ناتيجە شىقپادى. تەك قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋىل­دىق اۋماقتارىن دامىتۋدىڭ 2023-2027 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسىندا جۇمىس كۇشى تاپشى وبلىستاردىڭ شالعايداعى سولتۇستىك جانە شىعىس شەكارا ماڭىنداعى اۋىلدىق وكرۋگ­تە­رىن­دەگى بيۋدجەتتىك ۇيىمداردىڭ قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالاقىسىنا 50 پايىز ۇستەمەاقى تولەۋ ماسەلەسىن قاراستىرۋ كوزدەلىپتى. بۇل شارا, اسىرەسە تۇرعىندارىنىڭ سانى تىم از ءارى جىل سايىن تالاي اۋى­لى جابىلىپ جاتقان سولتۇستىك قازاقستان ءۇشىن جەتكىلىكسىز دەپ بىلەمىز. رەسەيدىڭ قورعان, ومبى جانە تۇمەن سياقتى ءۇش بىردەي وبلىسىمەن كورشىلەس ورنالاسقان, اۋماعىن رەسەي تەمىرجولى باسىپ وتەتىن قىزىلجار وڭىرىنە – ەلىمىزدىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزى بار «سولتۇستىك قاقپاسىنا» ەرەك­شە كوڭىل ءبولىپ, ونىڭ دە­مو­گرافيالىق جاعدايىن جاق­سارتۋعا باعىتتالعان تىڭ ءتاسىل قولدانۋ قاجەت سياقتى. سول­تۇس­تىك قازاقستان – تيتۋلدى ۇلت وكىلدەرىنىڭ ءوڭىر تۇرعىندارى قۇرامىنداعى ۇلەس سالماعى (37,6 %) ورىس ەتنوسىنان (44,5 %) از بولىپ وتىرعان جالعىز وبلىس ەكەندىگىن دە ەسكەرگەن ءجون.

ۇلتتىق ساناق ەل ىشىندە ايتىلىپ جاتاتىن «قىتايلار قاپتاپ بارادى» دەگەن قاڭقۋ ءسوزدىڭ انىق-قانىعىن دا ءبىلىپ بەردى. 2009 جىلى ەلىمىزدە 3424 قىتاي ەتنوسىنىڭ وكىلى تۇرعان بولسا, ولاردىڭ سانى 2021 جىلى 3077-گە دەيىن ازايعان. ال ون ەكى جىل ىشىندە ءتىلى دە, ءدىلى دە ۇقساس, ءتۇبى ءبىر قاراقالپاق اعايىندار سانى 2828-دەن 20007-گە دەيىن كوبەيىپتى.