وسىدان ەكى جىل بۇرىن الماتىداعى قوعامدىق كولىكتەردىڭ بىرىندە تانىسىمنىڭ ۇيالى تەلەفونى قولدى بولدى. اۆتوبۋس ىشىندەگى بەينەجازبادان قىلمىسكەردى تانۋ مۇمكىن بولمادى ما, ارىزدىڭ سوڭى ءالى كۇنگە دەيىن سوزبالاڭعا سالىنىپ كەلەدى. شىنى كەرەك, وسى كۇنى ۇيالى تەلەفونىن ۇپتەپ كەتكەندەردىڭ قولىنا كىسەن سالىنىپ, جابىرلەنۋشىلەردىڭ ماتەريالدىق شىعىنى وتەلگەنى جونىندەگى فاكتى نەكەن-ساياق. ال بىلتىر اياق باسقان جەردە بەينەباقىلاۋ كامەراسى ورناتىلعان ەلوردانىڭ سول جاعالاۋىندا كولىگىمە زاقىم كەلتىرگەندەردىڭ كىم ەكەنى جۇمباق كۇيىندە قالدى. سەبەبى ءزاۋلىم عيماراتتىڭ ۇستىنەن لاقتىرىلعان بەلگىسىز زات سول جەردە ورناتىلعان بەينەباقىلاۋ كامەراسىنا تۇسپەي قالعان. دالەل جوق, كىنالى دە جوق. مىنە, وسىنداي ولقىلىق بولماس ءۇشىن تەحنيكانىڭ ۋاقىت تالابىنا ساي دامىعانى, جۇيەنىڭ جاڭارتىلعانى ءجون. اسىرەسە قوعام تىنىشتىعىن ساقتاۋدا تسيفرلىق قۇرىلعىلارعا قاجەتتىلىك كۇن سايىن ءوسىپ كەلەدى. سەبەبى تارتىپكە باعىنعىسى كەلمەيتىندەردى جونگە سالعان قۇرىلعى قازىر قىلمىستان جالتارىپ, جازادان قۇتىلماق بولعانداردىڭ قولىنا دەر كەزىندە كىسەن سالىنۋىنا دا سەپتىگىن تيگىزىپ جاتىر. دەسە دە الگىندە ايتقانداي, قىلمىسكەردىڭ قيمىلىن قالت جىبەرمەيتىن تسيفرلىق قۇرىلعىنى سان سوقتىرىپ كەتۋدىڭ امالىن تاۋىپ, ارەكەت ەتكىسى كەلەتىندەر بارىن استە ەستەن شىعارۋعا بولمايدى.
جوبا جەمىسىن بەرىپ كەلەدى
ىشكى ىستەر مينيسترلىگى 2021 جىلى قۇقىقتىق ءتارتىپتى جانە ەل ازاماتتارىنىڭ زاڭدى مۇددەلەرىن ساقتاۋدى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا «جاپپاي بەينەباقىلاۋ» جوباسىن باستادى. وسىلايشا, ءاربىر قوعامدىق ورىندا, الەۋمەتتىك ماڭىزدى مەكەمەلەردە ورناتىلعان تەحنيكا ءتارتىپتى تۇزەپ, قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ الدىن الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل ماقساتتىڭ ورىندالۋى بۇگىننىڭ وزىندە بەلگىلى ءبىر ناتيجە بەرگەنىن جوققا شىعارۋعا بولماس. ايتالىق, وسىعان دەيىن تاسجولدى جارىس الاڭىنا اينالدىرىپ, ەرەجەنى ەلەڭ قىلمايتىن جۇرگىزۋشىلەردىڭ اناعۇرلىم ازايعانىن كورىپ وتىرمىز. ستاتيستيكا كورسەتكەندەي, اقىلدى قۇرىلعىنىڭ ارقاسىندا اشىلعان ءىس پەن ىزدەۋدە جۇرگەن قىلمىسكەردىڭ قولىنا كىسەن سالىنعانى جونىندەگى دەرەك تە جەتەرلىك.
ىشكى ىستەر مينيسترلىگى اقپاراتتاندىرۋ جانە بايلانىس دەپارتامەنتىنىڭ باس مامانى ءبىرجان ومىرزاقتىڭ ايتۋىنشا, جىل باسىنان بەرى بەينەباقىلاۋ كامەرالارىنىڭ كومەگىمەن 8 673 قىلمىستىق جانە 465 525 اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق انىقتالعان. «بيىل ەلىمىزدە 1 ملن 247 مىڭ بەينەباقىلاۋ كامەراسى ورناتىلدى. ونىڭ ىشىندە 237 مىڭى پوليتسيا دەپارتامەنتتەرىنىڭ جەدەل باسقارۋ ورتالىقتارىنا قوسىلعان. ياعني وسىنشا كامەرا ءبىزدىڭ پوليتسيا بولىمىندەگى كەزەكشى قىزمەتكەرلەردىڭ دەر كەزىندە كوشەدەگى ءتارتىپ پەن قۇقىق بۇزۋشىلىقتى باقىلاۋدا ۇستاپ وتىرۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل باعىتتا جۇمىس ءالى دە كوپ. الداعى ۋاقىتتا ەلدەگى بارلىق بەينەباقىلاۋ كامەراسىن جەدەل باسقارۋ ورتالىقتارىنا قوسۋدى ماقسات تۇتىپ وتىرمىز. قازىردىڭ وزىندە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار مەن پوليتسيا دەپارتامەنتتەرىنىڭ بىرلەسكەن جوباسى جۇمىس ىستەپ جاتىر», دەيدى ب.ومىرزاق.
ماسەلەن, بيىل جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار كريمينوگەندىك جاعدايعا تالداۋ جاساپ, 16 363 بەينەباقىلاۋ كامەراسىن ورناتقان. ەندىگى جەردە پوليتسيا دەپارتامەنتتەرى جەرگىلىكتى اكىمدىكپەن بىرلەسىپ بەينەباقىلاۋ كامەرالارىن ورنالاستىرۋدىڭ اتاۋلى باعدارلاماسىن ازىرلەمەك. ءىىم وكىلىنىڭ ايتۋىنشا, بەينەباقىلاۋ كامەرالارىن ەسەپكە الۋ جانە قوسۋ جۇمىستارى جالعاسا بەرەدى. مينيسترلىكتىڭ مالىمەتىنە سەنسەك, قازىر ەلدەگى 100 تۇرعىنعا 6 كامەرا قىزمەت ەتسە, الداعى ۋاقىتتا 100 تۇرعىنعا 15 بەينەباقىلاۋ كامەراسىن تەڭەستىرۋ باسىم باعىتقا اينالىپ وتىر.
قۇرىلعىلاردى مونتاجداۋ, ورنالاستىرۋ, ايىرباستاۋ جۇمىستارىنان بولەك, كورىنبەيتىن ايماقتارداعى بەينەباقىلاۋ كامەراسىنىڭ كورۋ قابىلەتىن قامتاماسىز ەتۋگە ەرەكشە دەن قويىلادى. ماسەلەن, اعاشتىڭ قالقاسىندا قالعان كامەرالاردى دەر كەزىندە اۋىستىرۋعا, ەسكىرگەن قۇرىلعىنى تسيفرلىق ۇلگىگە ايىرباستاۋعا دا كۇن سايىن كوڭىل ءبولۋ ماڭىزدى.
«بەينەباقىلاۋ كامەرالارىنىڭ تەحنيكالىق ەرەكشەلىكتەرىنە سايكەس تالاپ قويامىز. ياعني زاماناۋي تالاپتارعا جاۋاپ بەرەتىن تسيفرلىق كامەرا ورناتۋ كەرەك. ونىڭ بارلىعى قارجىعا بايلانىستى ەكەنىن دە ۇمىتپاۋ قاجەت. دەگەنمەن بۇل جەكە ۇيىمداعى ءتارتىپ پەن قىلمىستىڭ الدىن الۋدا وتە ماڭىزدى. مىسالى, ءبىزدىڭ جەدەل باسقارۋ ورتالىقتارىنا مەملەكەتتىك مەكەمەلەر مەن ادام كوپ جۇرەتىن قوعامدىق ورىندارداعى كامەرالار قوسىلعانىمەن, ساۋدا-ويىن-ساۋىق ورتالىقتارى, دۇكەن سەكىلدى جەكە ۇيىمداردىڭ بارلىعى قوسىلماعان. بىراق جەكە ۇيىمدار كۇزەت اگەنتتىكتەرىنە شىعادى. ولار ءوز كەزەگىندە پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنە حابارلاما بەرەدى», دەيدى ب.ومىرزاق.
تسيفرلىق قۇرىلعى – سەنىمدى سەرىك
بۇگىندە بەينەباقىلاۋ كامەراسىنان قىلمىسىن جاسىرىپ, ايلاسىن اسىرعىسى كەلەتىندەردىڭ ارەكەتىن ءجيى ەستيتىن بولدىق. سول ءۇشىن قۇقىق قورعاۋ قىزمەتكەرلەرى فوتوبەينەتىركەۋدەن الدەقايدا ءتيىمدى بولاتىن جۇيەنى جۇزەگە اسىرۋعا كوشتى. قاراپايىم حالىق ءۇشىن كامەرانىڭ بارلىعى قىراعى سەكىلدى كورىنەدى. بىراق بۇگىنگى تالاپقا ساي كەلەتىن بەينەساراپتاۋ فۋنكتسياسىنىڭ مۇمكىندىگى ودان دا كوپ.
سەنىمدى سەرىگىمىزگە اينالعان تسيفرلىق قۇرىلعىنى ادامداردىڭ جەكە ومىرىنە قول سۇعۋ دەپ سوگەتىندەر دە بار. دەگەنمەن استانا قالاسى پد جەدەل باسقارۋ ورتالىعىنىڭ ءبولىم باسشىسى لاريسا چيرۆا تۇرعىندار تاراپىنان ارىزدان گورى ۇسىنىس-تىلەك كوبىرەك تۇسەتىنىن ايتادى. «كامەرا ورناتۋ قاجەتتىگى تۋرالى ۇسىنىسپەن شىعاتىندار بار. ءبىز دە ءوز تاراپىمىزدان كريمينوگەندىك جاعدايدى زەرتتەپ, ادام كوپ جۇرەتىن جەرلەرگە كامەرا ورناتۋعا باسىمدىق بەرەمىز. قازىر قالاداعى كەز كەلگەن تۇرعىن ءۇيدىڭ اۋلاسىندا كامەرا ورناتىلادى. بۇل ازاماتتاردىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن ءتۇرلى قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ الدىن الۋعا كەرەك. سونداي-اق قۇرىلىس ءجۇرىپ جاتقان ايماقتارعا دا ايرىقشا نازار اۋدارامىز. بۇل بويىنشا قۇرىلىس كومپانيالارىمەن بىرلەسكەن مەموراندۋم بار. قازىر ءبىزدىڭ جەدەل باسقارۋ ورتالىعىنا 30 مىڭنان استام كامەرا قوسىلعان. ونىڭ كوپشىلىگى ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمدارى, جەرتولەلەر مەن تۇرعىن ءۇيدىڭ كىرەبەرىستەرىندە ورناتىلعان. وسى ارقىلى ءبىز قالانىڭ ءار بۇرىشىندا بولىپ جاتقان جاعدايدى باقىلاۋعا الىپ وتىرمىز», دەيدى ول.
زاماننىڭ اعىمىنا ساي تەحنيكا وزگەرىپ جاتىر. قايناعان قالا تىرشىلىگىندەگى كەز كەلگەن قوزعالىستى باقىلاۋعا الۋعا بۇرىنعى قۇرىلعىلاردىڭ مۇمكىندىگى جەتپەيدى. سوندىقتان كەيىنگى جىلدارى تەك جول قوزعالىسىن باقىلايتىن سارى ءتۇستى كامەرالاردى «سەرگەك» سەكىلدى جاڭا قۇرىلعى ىعىستىرىپ جاتىر. ماسەلەن, جۇيە ىسكە قوسىلعان 2017 جىلدان باستاپ استانادا جول-كولىك وقيعالارىنان قازا تاپقاندار سانى 43%-عا ازايعان. ال قوعامدىق ورىندارداعى قىلمىس 67%-عا ازايىپتى.
دەسە دە اۆتوماتتاندىرىلعان جۇيەنىڭ ءوزى دە جاڭارىپ وتىرۋى كەرەكتىگىن ايتقان لاريسا چيرۆا: «قازىر قىلمىسكەرلەر قىلمىسىن جاسىرۋ ءۇشىن كامەرانى الداعىسى كەلىپ باعادى. ءجۇرۋ باعىتىنان جاڭىلدىرىپ, بەت-الپەتىن جاسىرۋعا تىرىسادى. نە بولماسا بەينەباقىلاۋ كامەرا ورناتىلماعان جەرلەردى الدىن الا زەرتتەپ الادى. سول ءۇشىن ءبىز قۇرىلعىلاردىڭ جۇمىس ىستەۋ تاسىلىنە جاڭا باعدارلامالاردى ەنگىزىپ وتىرامىز. مىسالى, قازىر جارقىرايتىن قابىلەتكە يە كامەرالار شىعىپ جاتىر. ودان بولەك بەينەتالداۋ فۋنكتسياسى بار قۇرىلعىعا قاجەتتىلىك باسىم. كوپ جاعدايدا قىلمىسكەر سىرتقى كيىمىن اۋىستىرىپ, كامەرانى الداعىسى كەلەدى. الايدا ءبىزدىڭ وپەراتورلار كامەرا ارقىلى قىلمىسكەردىڭ ءىس-ارەكەتىنە تالداۋ جاسايدى. قازىر ءاربىر اۆتوبۋس ايالداماسىندا كامەرا بار. ول جەردەگى كۇماندى جولاۋشىلاردىڭ ارەكەتى جەدەل باسقارۋ ورتالىعىنداعى كامەرادا كورىنىپ تۇرادى. وسى تۇرعىدان العاندا فوتوبەينەتالداۋ فۋنكتسياسى – قۇقىق بۇزۋشىلىق پەن قىلمىستى ناقتى دالدىكپەن كورسەتۋدە تاپتىرماس قۇرال», دەيدى.
كەيبىرەۋلەر كامەرانىڭ قىراعى كوزىنەن جاسىرىنىپ, «سەرگەك» سەكىلدى قۇرىلعىدان قۋلىعىن اسىرىپ كەتەتىن سەكىلدى كورىنەدى. الايدا قىلمىسكەردىڭ قۋلىعى عانا ەمەس, كامەرانىڭ قابىلەتى دە قارىشتاپ دامىپ جاتىر. سىرتقى ءپىشىندى وزگەرتىپ, كوزىلدىرىكپەن كوزىن كولەگەيلەپ, بەتپەردەمەن بەت الپەتىن جاسىرعانىمەن, فوتوبەينەتالداۋ جۇيەسى ىزدەۋدەگى اداممەن ۇقساستىقتى وڭاي تابا الادى. قالا ۇلكەيىپ, حالىقتىڭ سانى ارتقان سايىن اقىلدى قۇرىلعى ادام ءومىرى ءۇشىن دە اۋاداي قاجەت ەكەنىن اڭعاراسىڭ. الەمدىك عالىمداردىڭ ءوزى باقىلاۋ كامەرالارىنىڭ كوپتىگىن ادامزات قاۋىپسىزدىگىنىڭ كەپىلى دەپ تۇسىندىرەدى. ويتكەنى «اۋىرىپ ەم ىزدەگەنشە, اۋىرماۋدىڭ جولىن ىزدەگەننىڭ» دۇرىس ەكەنىن اڭعارساق, قىلمىسكەردى قۇرىقتاۋدان بۇرىن قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ الدىن الىپ, حالىقتىڭ الاڭسىز ۇيقىسىن قامتاماسىز ەتۋ الدەقايدا وڭ شەشىم بولارى انىق.
