«ۇلتتىق قور – بالالارعا»: بولاشاققا بولىنگەن ەنشى

كەيىنگى جىلدارى مەملەكەتتىڭ بالالار­عا قامقورلىعىن بايقاتاتىن ماڭىزدى باس­تامالار كوپتەپ كورىنىس بەرىپ جاتىر. بۇل قاتارداعى بىرەگەي باعدارلاما – «ۇلتتىق قور – بالالارعا» جوباسى. پرەزيدەنتتىڭ بىلتىر­عى جولداۋىندا ۇسىنعان بۇل باستاماسى, راسىندا, بالالاردى بولاشاعىمىز دەپ بىلەتىن ادىلەتتى قوعامنىڭ قيسىندى قادامى بولماق. باعدارلاما ىسكە قوسىلعان ۋاقىتتان باستاپ ۇلتتىق قوردىڭ جىل سايىنعى ينۆەس­تيتسيالىق تابىسىنىڭ 50 پايىزى بالالاردىڭ ارناۋلى جيناقتاۋشى ەسەپشوتىنا اۋدارىلا باس­تايدى. قارجى ءار بالا 18 جاسقا تولعانعا دەيىن اۋدارىلىپ تۇرادى, ونى مەرزىمىنەن بۇرىن ەسەپشوتتان شەشىپ الۋعا بولمايدى. جينالعان قارجى بالالار كامەلەت جاسىنا تولعاننان كەيىن ولاردىڭ باسپانا نەمەسە ءبىلىم الۋىنا جۇمسالادى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, ۇلتتىق قور, شىن مانىندە, حالقىمىزدىڭ يگىلىگىنە قىزمەت ەتىپ, بۇدان بولىنگەن ۇلەس وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ ۇلكەن ومىرگە قادام باسۋىنا جولداما بەرەدى. 

اتالعان باعدارلامانى ىسكە اسىرۋ تەتىكتەرىن ەگجەي-تەگجەيلى ەكشەپ, ارناۋ­لى زاڭمەن ناقتىلاۋعا پارلامەنت دەپۋتاتتارى اتسالىستى. ءماجىلىس دەپۋتاتى بەرىك بەيسەنعاليەۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇل زاڭ جوباسىن ازىرلەۋ, تالقىلاۋ, ماقۇلداۋ بارىسىندا ۇلتتىق قوردىڭ تابىسىنىڭ ءبىر بولىگىن بالالارعا ۇلەستىرۋدەگى ماسەلەلەر بارىنشا رەتتەلىپ, ۇسىنىس, تۇزەتۋلەر ەسكەرىلدى.

ينفوگرافيكانى جاساعان – زاۋرەش سماعۇل, «EQ»

– زاڭ بويىنشا, ۇلتتىق قوردان بالالاردىڭ ارنايى جيناق شوتتارىنا اۋدارىلعان قاراجاتتى بولاشاقتا تۇرعىن ءۇي جاعدايىن جاقسارتۋعا نەمەسە ءبىلىم الۋىنا جۇمساۋعا بولادى. تۇرعىن ءۇي ساتىپ الۋعا نەمەسە جاقسارتۋعا قازاقستان اۋماعىندا عانا رۇقسات ەتىلگەن, ال ءبىلىم الۋ ءۇشىن شەتەلدىك وقۋ ورنىندا وقۋعا مۇمكىندىك بار. بالا 18 جاسقا تولعانعا دەيىن ەسەپكە جازىلعان قاراجات ۇلتتىق قوردا بولادى جانە ۇلتتىق بانك قارجى قۇرالدارىنا ينۆەستيتسيالاۋدى جالعاستىرادى. بالانىڭ تۋعان كۇنىنەن نەمەسە قازاقستان ازاماتتىعىن العان كۇنىنەن باستاپ 18 جاسقا تولعانعا دەيىن ونىڭ باعدارلاماعا قاتىسقان ءتيىستى مەرزىمى ءۇشىن ءاربىر بالانىڭ شوتىنا بىردەي سوما اۋدارىلىپ تۇرادى. شوتتا جيناقتالعان قاراجاتتى بالالار 18 جاسقا تولعاننان كەيىن عانا پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەرىلەدى. الايدا بالالار ازاماتتىقتى وزگەرتكەن جاعدايدا بۇل قۇقىعىنان ايىرىلادى. سونداي-اق تولەنەتىن قاراجات سالىقتان بوساتىلادى. بۇعان قوسا وسى قۇجاتتا ماقساتتى جيناقتاردى جانە ولاردى تولەۋدى توقتاتا تۇرۋ, تىيىم سالۋ, تاركىلەۋ مۇمكىندىگىن شەكتەۋ شارالارىن, الۋشى قايتىس بولعان نەمەسە قايتىس بولدى دەپ تانىلعان جاعدايدا مۇراگەرلەردىڭ ولاردى الۋ قۇقىقتارى بەلگىلەندى, – دەدى ب.بەيسەنعاليەۆ.

پارلامەنت قابىلداعان زاڭعا ساي­كەس, 18 جاسقا تولعانعا دەيىن بالالار «قاتىسۋشىلار» بولىپ ەسەپتەلەدى, كامەلەتكە تولعاننان كەيىن «الۋشىلار» ساناتىنا كوشەدى. وسى ورايدا 2023 جىلدىڭ 1 قازانىنداعى رەسمي دەرەك بويىنشا ەلىمىزدەگى 18 جاسقا دەيىنگى بالالاردىڭ جالپى سانى شامامەن 7 ملن ادام ەكەنىن اتاپ وتكەن ءجون.

ال «ۇلتتىق قور – بالالارعا» جوباسىن ىسكە اسىرۋ ۇدەرىسى جونىندە قارجى ۆيتسە-ءمينيسترى داۋرەن تەمىربەكوۆ ايتىپ بەردى. ونىڭ ايتۋىنشا, اتالعان باعدارلاما كەزەڭ-كەزەڭىمەن ورىندالادى جانە ەڭ الدىمەن, ۇلتتىق قورعا تاۋەلسىز اۋديت جۇرگىزىلەدى.

– قابىلدانعان زاڭنىڭ نەگىزگى ماق­ساتى – ەرەسەك ومىرگە قادام باساتىن وسكە­لەڭ ۇرپاققا ۇلت بايلىعىنىڭ ءبىر بولى­گىن بەرۋ تۇرىندە قولداۋ كورسەتۋ. وسى باعدارلاما العاشقى تاجىريبە ەكەنىن, ۇلتتىق قوردىڭ ينۆەستيتسيالىق تابىسىنىڭ ءوزى وڭ جانە تەرىس ماندەر اراسىندا قۇبىلاتىنىن ەسكەرە وتىرىپ, زاڭدى ازىرلەۋ كەزىندە جىل سايىنعى ەسەپتەۋ جۇرگىزۋ ءۇشىن ۇلتتىق قوردىڭ وتكەن 18 جىلداعى ورتاشالانعان كىرىسىن ەسەپتى جىلعا قاراي پايدالانۋ ۇسىنىلدى. وسىلايشا, 2024 جىلى 18 جاسقا دەيىنگى بالالارعا ۇلتتىق قوردىڭ 2005-2022 جىلدارداعى ورتاشالانعان كىرىسىن نازارعا الىپ, قاراجات ەسەپتەلدى. بالا 18 جاسقا تولعانعا دەيىن ەسەپتەلگەن قاراجات ءىس جۇزىندە ۇلتتىق قوردا ساقتالادى جانە ۇلتتىق بانك ينۆەستيتسيالاۋدى جالعاستىرادى. بۇل جيناقتار كامەلەتكە تولعان ادامنىڭ ەرەكشە مەنشىگى بولىپ سانالادى. «ۇلتتىق قوردان» جيناقتالعان قا­را­جات بالا 18 جاسقا تولعان كەزدە ۋاكىلەتتى وپەراتورلارعا ءوتىنىش بەر­­گەننەن جانە شوت اشقاننان كەيىن كور­سە­تىلگەن شوتقا اۋدارىلادى. بالا 18 جاسقا تول­عاننان كە­يىن­ شوتتاعى قاراجات 10 جىل­­ بويى­ ساقتالاتىن قۇقىق بەرىلەدى. شوت­­تا­عى قاراجات 10 جىل ىشىندە تالاپ ەتىل­مە­گەن جاعدايدا سول ادامنىڭ زەي­نەتاقى شوتىنا اۋدارۋ مۇمكىندىگى بار. ال ەگەر جيناق يەسى ازاماتتىعىن وزگەرتكەن بولسا, تولەمدەرگە تالاپ قويۋ قۇقىعى دا جو­يىلادى, – دەدى د.تەمىربەكوۆ.

بالالارعا بولىنەتىن قاراجاتتىڭ ماقساتتى پايدالانىلۋىن ىسكە اسىرۋ­ ءۇشىن جوبانىڭ وپەراتورى­ رەتىندە «بىرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورى» اكتسيونەرلىك قوعامى ايقىندالدى. بۇل وپەراتور جىل ىشىندە دۇنيەگە كەلگەن, قايتىس بولعان, ازاماتتىق العان جانە ازاماتتىقتى وزگەرتكەن بالالار سانىن ناقتىلايدى. دەرەكتەر تولىقتاي ناقتىلانعاننان سوڭ ۇلتتىق بانك كامەلەت جاسىنا جەتكەن بالالارعا تولەم جاساۋ ءۇشىن قاجەتتى سومانى بىرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورىنا اۋدارادى. بجزق قاراجاتتى بالالاردىڭ ماقساتقا ساي پايدالانۋى ءۇشىن ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتە نەمەسە ۇلتتىق پوش­­تا وپەراتورىندا اشىلعان شوتىنا جىبەرەدى. جالپى, بۇل ۇدەرىستەرگە دەيىن, ەڭ الدىمەن, وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ۇلتتىق قورعا تاۋەلسىز اۋديت جۇرگىزىلەدى. اۋديت ناتيجەسىنە سايكەس ۇلتتىق قوردىڭ ينۆەستيتسيالىق كىرىسىنىڭ ءمانى مەن ونىڭ 50 پايىزىنىڭ مولشەرى انىقتالادى. وسى ورايدا «بىرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورى» اق باسقارما توراعاسى جانات قۇرمانوۆ ءبىرشاما ماعلۇماتپەن ءبولىستى.

– بجزق الەۋمەتتىك ماڭىزى بار جوبالاردى ىسكە اسىرۋدا ۇلكەن تاجىريبەگە يە. قوردىڭ دەربەستەندىرىلگەن ەسەپ پەن قاشىقتان قىزمەت كورسەتۋگە ارنالعان بىرەگەي اقپاراتتىق-تەحنولوگيالىق جۇيەلەرى, حالىققا قولجەتىمدى قىزمەت­تەر كورسەتەتىن دامىعان وڭىرلىك جەلىسى بار. ۇلتتىق بانك جىل سايىن بجزق-عا ۇلتتىق قوردىڭ ورتاشالانعان ينۆەستيتسيالىق كىرىسىنىڭ (ويك) 50 پايىز سوماسى, ويك مولشەرلەمەسى جانە قاتىسۋشىلاردىڭ نىسانالى تالاپتارىنا ەسەپتەلگەن تابىس سوماسى تۋرالى اقپاراتتى قامتيتىن ەسەپتى جىبەرەدى دەپ كوزدەلىپ وتىر. بجزق جىل سايىن قاڭتار ايىندا ادىلەت مينيسترلىگىنە سالىستىرۋ ءۇشىن ەسەپتى جىلدىڭ 31 جەلتوقسانىنىڭ اياعىنداعى جاعداي بويىنشا بالالاردىڭ, ياعني «جەكە تۇلعالار» مەملەكەتتىك دەرەك­قورىنان الىنعان مالىمەتتەر نەگىزىندە دەربەس قالىپتاستىرىلعان نىسانالى تالاپتارعا قاتىسۋشىلاردىڭ ەلەكتروندىق ءتىزىمىن بەرىپ وتىرادى. بالانىڭ باعدارلاماعا قاتىسۋشى ەكەنى تۋرالى اقپاراتتى زاڭدى وكىلدەر egov.kz پورتالىنداعى ءوزىنىڭ جەكە كابينەتىنەن الا الادى. بۇعان قوسا باعدارلاما بو­يىنشا ۇنەمى جاسالىپ وتىراتىن ەسەپتەر enpf.kz رەسمي سايتىندا جاريالانادى, – دەدى ج.قۇرمانوۆ.

ارناۋلى قۇجاتتا بالالاردىڭ شوتىنا جينالاتىن قارجىنىڭ قۇن­سىزدانباۋى جاعى ەسكەرىلدى. بۇل ءۇشىن بالالارعا اۋدارىلىپ وتىرعان بارلىق قاراجات دوللار باعامىمەن ەسەپتەلەدى. سونىمەن قاتار قانداي دا ءبىر كەلەڭسىز وقيعا ورىن الىپ, بالا قايتىس بولعان جاعدايدا جيناقتار مۇراعا قالدىرىلادى. مۇراگەر رەتىندە بالانىڭ باۋىرلارى نەمەسە اتا-اناسى بولا الادى. جيناقتار مۇراگەرلەردىڭ شوتىنا دوللار باعامىمەن ەسەپتەلىپ, اۋدارىلادى.

ۇلتتىق قوردىڭ قازىرگى احۋالىن, ونداعى ينۆەستيتسيالىق تابىستىڭ 50 پايىز كولەمىن ەسكەرىپ ەسەپتەگەندە, 18 جاسقا تولعانشا ءار بالانىڭ شوتىنا كەمى 3 مىڭ دوللارعا تەڭ قاراجات جينالادى ەكەن. مۇنى بۇگىنگى باعاممەن تەڭگەگە شاققاندا 1,5 ملن-عا جۋىق قارجى. وسى رەتتە ەكونوميست ماقسات حالىق قوردىڭ تابىسىن ارتتىراتىن تەتىكتەردى قاراستىرۋ كەرەك ەكەنىن العا تارتتى.

– شىنىن ايتۋ كەرەك, قازىرگى كۇنى ۇلتتىق قوردىڭ ينۆەستيتسيالىق كىرىسى ايتارلىقتاي كوپ ەمەس. بۇل شامامەن 2,5 پايىز كولەمىندە عانا بولىپ تۇر. جالپى كورسەتكىشكە قاراساق, كەيىنگى 10 جىلداعى ينۆەستيتسيالىق تابىس تا وسى ماڭايدا بولعان. سوندا بالالارعا بولىنەدى دەپ وتىرعان بۇل قاراجاتتىڭ ماردىمدى ەمەس ەكەنىن اڭعارامىز. قازىر ءبىزدىڭ ۇلتتىق قوردا 57 ملرد دوللار بولسا, بۇل 2,5 پايىزعا ءوسىپ وتىراتىن بولسا, بۇل پايىزدى بارلىق بالاعا شاققاندا كوپ قارجى شىقپايدى. سوندىقتان ءبىز ساراپشىلار رەتىندە ينۆەستيتسيالىق كىرىستىڭ كولەمىن ارتتىرۋ كەرەك دەگەن ۇسىنىس ايتىپ ءجۇرمىز. مىسالى, نورۆەگيانىڭ ۇلتتىق قورىن قارايتىن بولساق, ونداعى ينۆەستيتسيالىق كىرىستىڭ ورتاشا كولەمى 7 پايىزدى قۇرايدى. دەمەك بىزدە دە بۇل كولەمدى كەمى 5-6 پايىزعا ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بار ەكەنىن بايقايمىز. بۇل ءۇشىن ۇلتتىق قورعا جاۋاپتى ورگان – ۇلتتىق بانكتىڭ وكىلدەرى نارىقتى زەرتتەي وتىرىپ, ينۆەستيتسيالىق كىرىسى جوعارى بولۋى ءۇشىن قاراجاتتى قانداي جەرلەرگە سالۋعا بولاتىنىن زەردەلەۋ كەرەك. ەكىنشىدەن, ءوزىمنىڭ تاراپىمنان سىرتقا كەتكەن اكتيۆتەردى قايتارىپ, ۇلتتىق قورعا ءتۇسىرۋ كەرەك دەگەن ۇسىنىستى كوتەرىپ ءجۇرمىن. شەتەلگە كەتكەن اكتيۆتەردىڭ كولەمى ورتاشا 200 ملرد دوللار دەپ باعالانادى. وسى قارجىنىڭ ەڭ بولماسا 100 ملرد دوللارىن قايتارا الساق جانە ونى وسى ۇلتتىق قورعا تۇسىرەتىن بولساق, وندا بىزدە 150 ملرد دوللاردان اسا كىرىستىلىك بولادى. سوندا بالالارعا بولىنەتىن قارجى دا ءۇش ەسەگە جۋىق كوبەيەتىن ەدى, – دەدى م.حالىق.

سونىمەن «ۇلتتىق قور – بالالارعا» باعدارلاماسى 2024 جىلدىڭ 1 قاڭتا­رى­نان باستاپ ىسكە قوسىلادى. ال 1 اقپاننان باستاپ بالالاردىڭ شوتىنا العاشقى قارجى تۇسە باستايدى. ياعني قاڭتاردان باستاپ ءبىر ايدا قارجى كولەمى ەسەپتەلىپ, بالالاردىڭ سانىنا بولىنەدى. سونداي-اق كەلەسى جىلى 18 جاسقا تولاتىن بالالار سول ۋاقىتتان باستاپ شوتىنا تۇسكەن قارجىنى پايدالانا بەرۋىنە بولادى. ال اتا-انالار بجزق پورتالىنا كىرىپ, سول جاقتان بالانىڭ جسن-سىن ەنگىزىپ, قاراجاتتىڭ تۇسكەنىن تەكسەرە الادى.