ءداستۇر جانە جاستار كوزقاراسى

وسى ورايدا قازاقستان قو­عامدىق دامۋ ينستيتۋتى جۇرگىزگەن «داستۇرلەردى جاڭعىرتۋ: قازاق­ستان قوعامىنداعى جاڭا مىنەز-ق ۇلىق نورمالارى» الەۋمەتتىك زەرتتەۋ ناتيجەسىنە نازار اۋدارىپ كورسەك. الەۋمەتتىك زەرتتەۋگە ەلىمىزدىڭ 18 جاستان اسقان ازاماتتارى الەۋمەتتىك-دەموگرافيالىق, اۋماقتىق پارامەترلەرى بويىنشا تاڭدالىپ, 2 400 رەسپوندەنتتەن جاپپاي ساۋالداما جانە ساراپشىلاردان سۇحبات الىن­عان. زەرتتەۋ ەلدىڭ بارلىق ءوڭىرىن, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار استانا, الماتى جانە شىم­كەنت قالالارىن, 17 وبلىس ورتا­لىعىن, سونداي-اق اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردى قامتىعان.

كەيىنگى جىلدارى قوعامدا, اسىرەسە جاستار اراسىندا قۇن­دىلىقتار مەن مىنەز-ق ۇلىق ارەكەتىنە گلوكاليزاتسيا, ياعني شىندىقتى قالىپتاستىراتىن بەلگىلى ءبىر ترەندتەردىڭ كۇشەيۋى اسەر ەتىپ كەلەدى. بۇگىندە جاس­تار اراسىندا ءجيى تالقىلاۋعا تۇسەتىن, ۇنەمى ەكى جاقتى پىكىر تۋدىراتىن ءداستۇر مەن ادەت-عۇ­­رىپقا قاتىستى قوعامنىڭ وزىن­­دىك كوزقاراسى قالىپتاسقان. وسىعان وراي زەرتتەۋدىڭ بىرنەشە ناتيجەسىن مىسالعا كەلتىرسەك. جالپى العاندا, قوعامدا, جاس­تار اراسىندا داستۇرگە دەگەن وڭ كوزقاراستىڭ قالىپتاسىپ كەلە جاتقانىن بايقايمىز.

ساۋالداماعا قاتىسۋشى­لار­دىڭ 77,3 پايىزى ۇلداردىڭ ءبىرى (ادەتتە كەنجەسى) اتا-اناسىمەن بىرگە تۇرۋى كەرەك دەگەن كوز­قاراس­تى قولداسا, 41,5 پايىز رەس­پون­دەنت تولىعىمەن وڭ كوزقاراس بىلدىرگەن. مۇندا ءبىز اۋىل تۇر­عىندارى اراسىندا قولداۋدىڭ جوعارى دەڭگەيىن بايقاي الامىز.

تۇڭعىش نەمەرە اتا-اجەسىنىڭ تاربيەلەنۋىنە بەرىلەدى دەگەن كوزقاراسقا ساۋالداماعا قاتىس­قانداردىڭ جالپى 53,6 پايىز بولىگى وڭ كوزقاراس ءبىلدىردى. قۇپ­تاۋ اۋىل تۇرعىندارى اراسىندا (14% جوعارى), سونداي-اق ەرلەر (10%) اراسىندا ايتارلىقتاي جوعارى ەكەنىن بايقاۋعا بولادى. جاسى بويىنشا 61 جاستان اسقان رەسپوندەنتتەر اراسىندا قولداۋ سالىستىرمالى تۇردە جوعارى بولىپ وتىر.

75,0% رەسپوندەنت «سالەم سالۋدى» قۇپتايدى, ولاردىڭ 40,3 پايىزى تولىعىمەن وڭ پىكىر ايتادى. اۋىلداردا بۇل تاجىريبە قالاعا قاراعاندا ءجيى قۇپتالادى (9% جيىرەك). سونداي-اق ونى قولداۋ ەر ادامدار تاراپىنان ءجيى ەستىلەدى (شامامەن 6% جيىرەك). جاستار مەن ورتا جاستاعى رەسپوندەنتتەر اراسىندا وڭ باعا سيرەك كەزدەسەتىنىن دە ەسكەرۋ كەرەك.

وتباسىنىڭ قارجىلىق جاع­دايىنا ساي كەلمەيتىن توي-تو­ما­لاق وتكىزۋگە بايلانىس­تى سۇ­راق قويىل­عاندا شارتتى تۇر­دە ءاربىر ءۇشىنشى رەسپوندەنت قار­جى­لىق مۇمكىندىكتەرگە سايكەس كەل­مەيتىن تويلار وتكىزۋگە وڭ كوز­قاراسپەن قارايدى. كوبىنە جوعارى ءبىلىمى بار رەسپوندەنت­تەر سىني كوزقاراسپەن قاراي­تى­نى بايقالادى. سونداي-اق رەس­پون­دەنتتەردىڭ جاسى نەعۇرلىم تومەن بولسا, مۇنداي تاجىريبەگە سىني كوز­قاراستى ءجيى كەزدەستىرۋگە بو­لا­تىنىن اتاپ وتكەن ءجون. تو­مەن­دە ول تۋرالى كەستەدە كورسە­تىلگەن.

تۇڭعىش بالانى اتا-اجەسىنە بەرۋ, وتباسىنىڭ قارجىلىق جاعدايىنا زيان كەلتىرەتىن تويلار وتكىزۋ, سالەم سالۋ سەكىلدى ادەت-عۇرىپتار جاستار اراسىندا الدەقايدا از قولداۋ تاپتى. بۇل رەتتە ساۋالداما ناتيجەلەرى جالپى جاستار مەن جوعارى ءبىلىمى بار ادامدار جوعارىدا اتالعان ءداستۇر مەن ادەت-عۇرىپتىڭ كوپشىلىگىنە قاتىستى سىني كوزقاراستا دەگەن قورىتىندى جاساۋعا بولادى. ساراپشىنىڭ كوبى قوعامداعى داستۇرلەر مەن ادەت-عۇرىپتار ماڭىزدى ءرول اتقارا وتىرىپ, قانداي دا ءبىر جاڭعىرۋدى باستان كەشىرۋدە دەگەن پىكىرمەن كەلىسەدى. بىراق بۇل قوعامدى ارحايزاتسيالاۋ دەگەندى بىلدىرمەيدى. قازىرگى جاستار ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى, مادەني مۇرالار مەن داستۇرلەردى ساقتاي وتىرىپ, ولاردى زاماناۋي تۇرگە بولەپ, جاڭاشا تۇرلەندىرىپ كەلەدى. جاس بۋىن جاڭا يدەيالار مەن جاھاندىق پەرسپەكتيۆالارعا اشىق بولا وتىرىپ, ءتىلىن, تاريحىن جانە سالت-ءداستۇرىن ساقتاۋعا تىرىسىپ كەلەدى. ارتۇرلىلىك پەن مادەني بىرەگەيلىك جاستاردىڭ ومىرىندە ماڭىزدى, بۇل ولارعا ءداستۇر مەن زاماناۋيلىقتى تەڭ دارەجەدە ۇستاۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى.

دامير بەلگىباەۆ,

قازاقستان قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتىنىڭ ساراپشىسى