ەسىمىن «جالىن» رەسپۋبليكالىق جاستار جۋرنالىندا جاريالانعان «كىشكەنە كۇن» اڭگىمەسىنەن بىلەتىن مالىك اعامەن سولتۇستىك قازاقستان وبلىستىق «لەنين تۋى» (قازىرگى «سولتۇستىك قازاقستان») گازەتىنىڭ رەداكتسياسىنا ءتىلشى بولىپ جۇمىسقا ورنالاسقان كەزىمدە تانىستىم. حات ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ەكەن. رەداكتسيا باسشىلىعىنىڭ ونى وسى قىزمەتكە نەگە قويعاندىعىنىڭ سەبەبىن كەيىن ءبىلدىم. ماكەڭ جەر-جەردەن اعىلىپ كەلىپ جاتاتىن حاتتاردىڭ ءبىرازىنىڭ اۆتورلارى وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ بەدەلدى ورگانىنان ادىلدىك كۇتەتىن قاراپايىم ازاماتتار ەكەنىن ەسكەرىپ, ولاردىڭ مۇقتاجدىقتارىن ورىنداۋعا ايانباي كۇش سالادى ەكەن. بۇل جۇمىسىنا قازاق جانە ورىس تىلدەرىنە بىردەي جۇيرىكتىگىنىڭ تيگىزەتىن پايداسى زور بولىپ شىقتى. سەبەبى ول كەزدە – كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا قىزىلجار وڭىرىندە ءىس قاعازدارى تەك ورىس تىلىندە جۇرگىزىلگەندىكتەن, جەرگىلىكتى پارتيا جانە كەڭەس ورگاندارىنا رەداكتسيانىڭ اتىنان جولداناتىن قاتىناس قاعازدى ساۋاتتى جازۋ تالاپ ەتىلەتىن. ونىڭ ۇستىنە مالىك اعا ادىلەتشىل, بىربەتكەي مىنەزىنىڭ ارقاسىندا «قادالعان جەرىنەن قان الاتىنداي» تاباندىلىق تانىتىپ, تالاي كوكەيكەستى ماسەلەنىڭ وڭ شەشىلۋىنە ۇيىتقى بولعان. بۇعان ءوز باسىم «لەنين تۋىنىڭ» جامبىل اۋدانىنداعى مەنشىكتى ءتىلشىسى قىزمەتىن اتقارىپ جۇرگەنىمدە كوز جەتكىزدىم: ماكەڭ ءبىر اۋىلدا تراكتورشى بولىپ ىستەيتىن قىزدىڭ جاڭا تراكتور الا الماي, قيىندىق كورىپ جۇرگەندىگى تۋرالى جازىلعان حاتتى ماعان تەكسەرتىپ, گازەتكە سىن ماقالا جازدىرتتى. ونىمەن قويماي, ءتيىستى ورىندارعا وسى جونىندە رەداكتسيا اتىنان قاتىناس قاعاز جازىپ, اقىرى تراكتورشى قارىنداسىمىزعا سۋ جاڭا تراكتور بەرىلۋىنە قول جەتكىزدى.
«باتىر بولساڭ, جاۋ قايتار» دەيدى قازەكەم. وتكەن عاسىردىڭ سەكسەنىنشى جىلدارىنىڭ ورتاسىندا كسرو كومپارتياسىنىڭ باس حاتشىسى ميحايل گورباچەۆ جاريالاعان قايتا قۇرۋ مەن جاريالىلىق ساياساتىن پايدالانىپ, ء«بىز رەسەيدى قالاي كوركەيتەمىز؟» دەگەن اتىشۋلى ماقالاسىن جازعان جازۋشى الەكساندر سولجەنيتسىننىڭ ايتاعىنا ەرگەن پەتروپاۆل قالاسىنداعى كازاچەستۆو وكىلدەرى سەپاراتيستىك پيعىلدارىن اشىق ايتا باستاعان. بۇل جەرگىلىكتى قازاقتاردىڭ اشۋ-ىزاسىن تۋعىزعان. سول ءبىر سىن كەز مالىك اعانىڭ ەل مەن جەر تۇتاستىعى ءۇشىن كۇرەسكەن ساياساتكەر جۋرناليست دەڭگەيىنە كوتەرىلۋىنە تۇرتكى بولدى.
– جايناپ تۇرعان جاز ايى بولاتىن. كازاكتار ساياسي اعارتۋ ءۇيىنىڭ الدىندا رۇقساتسىز ميتينگ وتكىزۋگە جينالىپ جاتقانىن ەستىپ, ءبىز, ءبىر توپ قازاق جىگىتى جۇگىرە باسىپ جەتتىك. ءبىر كەزدە كازاكتاردىڭ بىرەۋى وزىمەن بىرگە الا كەلگەن كسرو-نىڭ ەتەكتەي قىزىل تۋىن جەلبىرەتىپ قاداي باستادى. ونى ءبارىمىز دە بىردەن بايقادىق. ال مالىك بولسا بىزدەي ويلانعان جوق: قىزىل تۋدى ج ۇلىپ الدى دا, لاقتىرىپ جىبەردى. ابىروي بولعاندا, ەدىرەيگەن كازاكتار تۋعا جارماسپادى. مالىككە دە تارپا باس سالمادى. مالىك مۇقانوۆ, مىنە, وسىنداي ەدى. كۇرەسكەرلىك ونىڭ بولمىسىنا بىتكەن قاسيەت-ءتى, – دەپ ەسكە الادى بەلگىلى جۋرناليست, اقىن بولات قوجاحمەتوۆ.
90-جىلدارى پەتروپاۆلدا ءبىر توپ شوۆينيست ءارتۇرلى ارانداتۋشىلىق ارەكەتتەرگە بارىپ, تاتۋ-ءتاتتى ءومىر ءسۇرىپ جاتقان قازاقتار مەن ورىستاردىڭ اراسىنا شي جۇگىرتۋگە تىرىسقانى بەلگىلى. ال ولارعا قارسى كۇرەستىڭ باسىندا مالىك اعا ءجۇردى. ونىڭ, اسىرەسە قازاق ءتىلىنىڭ مۇشكىل ءحالى تۋرالى ورىس تىلىندە ايتقان ساليقالى سوزدەرى, جازعان ويلى ماقالالارى جەرگىلىكتى ورىس زيالىلارىنىڭ تاراپىنان قولداۋ تاۋىپ, قوعامداعى ەتنوسارالىق كەلىسىم مەن ساياسي تۇراقتىلىقتى ساقتاۋعا سەپتىگىن تيگىزدى. ماكەڭ ءتىپتى ءبىر شەكتەن شىققان ارانداتۋشىنى سوتقا سۇيرەپ, اقىرى تەمىر توردىڭ ارعى جاعىنا توعىتتىردى. سول جولى ونىڭ ۇلتى ورىس سۋدياعا: ء«سىز ەگەر بۇل ارانداتۋشىعا ءادىل جازاسىن بەرمەسەڭىز, وندا ءسىز دە مۇنىڭ ايتقاندارىن قولدايتىن بولعانىڭىز, ءسىز دە «قازاق ءتىلى – جابايىلاردىڭ ءتىلى, قازاقتاردىڭ وزدەرى ناس, نادان» دەپ ساناعانىڭىز», دەگەن وتكىر ءسوزى كوزدەگەن نىساناسىنا ءدوپ تيگەن ەكەن.
1991 جىلى جەلتوقسان ايىنىڭ ورتاسىندا پەتروپاۆلدا كازاكتاردىڭ جيىنى وتكىزىلىپ, وعان رەسەيدىڭ كورشىلەس ومبى مەن قورعان وبلىستارىنداعى كازاچەستۆو وكىلدەرى قاتىستى. بۇعان جەرگىلىكتى قازاقتار نارازىلىق ءبىلدىرىپ, 7 ساعاتقا سوزىلعان بويكوت جاريالادى. سول سەبەپتى كازاكتار جيىندى سوڭىنا جەتكىزە الماي, توقتاتۋلارىنا تۋرا كەلدى. الايدا سودان كەيىن جەرگىلىكتى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ باسشىلىعى بويكوتقا قاتىسقان قازاق ستۋدەنتتەرىن قۋدالاي باستادى. وسى تۋرالى مالىك اعا ەكى تىلدە «ارازدىقتى قوزدىرۋدىڭ تاعى ءبىر ءتۇرى» دەگەن ماقالا جازىپ, گازەتتەردە جاريالاعان سوڭ عانا جاستاردى قۋدالاۋ ساپ تىيىلدى.
1992 جىلى جازدا ءسىبىر كازاچەستۆوسى پەتروپاۆلدا تاعى ءبىر ۇلكەن جيىن وتكىزىپ, كۇن تارتىبىنە سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىن رەسەيگە قوسۋدى تالاپ ەتۋ ماسەلەسىن شىعارماقشى بولدى. مۇنى ەستىگەن ءيىسى قازاقتىڭ قانى باسىنا شاپشىدى. ال جامبىل وبلىسىنداعى جاڭاتاس قالاسىندا تۇراتىن جۇزدەن استام جىگىت «ازات» ازاماتتىق قوزعالىسى بەلسەندىلەرىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن پويىزعا ءمىنىپ, قىزىلجارعا تارتقان. وسى جايلى حابار قۇلاقتارىنا تيگەن سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ باسشىلارى قاتتى ساسىپ, ىقتيمال قانتوگىستىڭ الدىن الۋ قامىنا كىرىسەدى. سول كەزدەگى اكىم ۆلاديمير گارتمان دەرەۋ ەل ىشىندە بەدەلى زور مالىك مۇقانوۆتى شاقىرىپ الىپ, شيەلەنىستى ۋشىقتىرماۋعا كومەكتەسۋىن سۇرايدى. اقىلداسا كەلە, ماكەڭ باستاعان بىرنەشە بەدەلدى ازامات جاڭاتاستىقتاردىڭ الدىنان شىعىپ, كەلىسسوز جۇرگىزۋ ءۇشىن ارنايى كولىكپەن اقمولا قالاسىنا اتتاندىرىلادى. الايدا ولار اشۋعا بۋلىققان جاستاردى اقمولادا پويىزدان تۇسىرە الماي, پەتروپاۆل قالاسىنان الپىس شاقىرىمداي جەردەگى سميرنوۆو ستانساسىنا دەيىن ۇگىت جۇرگىزىپ, سول جەردە ارەڭ توقتاتادى. جاڭاتاستىقتار سول كەزدە «حالىق كەڭەسى» رەسپۋبليكالىق گازەتىنىڭ سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى مەنشىكتى ءتىلشىسى رەتىندە وزەكتى دە وتكىر ماقالالارىمەن ەلگە تانىلعان مالىك اعانىڭ سابىرعا شاقىرعان سوزىنە ويلانىپ, اشۋدى اقىلعا جەڭدىرگەن ەدى.
ماكەڭنىڭ جۋرناليستىك دارىنى «حالىق كەڭەسى» جابىلعاننان كەيىن سولتۇستىك قازاقستان وبلىستىق تەلەارناسىنىڭ شولۋشىسى بولعانىندا دا جارقىراي كورىندى. ول جۇرگىزەتىن «وقيعالار ورتاسىندا» سەنبىلىك اپتالىق شولۋ حابارىن قىزىلجار ءوڭىرىنىڭ تۇرعىندارى ەرەكشە ىقىلاسپەن تاماشالايتىن. شەنەۋنىكتەرگە جارامساقتانۋدى بىلمەيتىن ءجۋرناليستىڭ رەسپۋبليكا مەن وبلىستا بولعان ماڭىزدى وقيعالار حاقىنداعى سىني پايىمى ەشكىمدى بەيجاي قالدىرمايتىن. ماكەڭ اپتالىق شولۋ حابارىن قۇراستىرىپ بولعان سوڭ سول كەزدە تەلەارنا باسشىسى بولىپ ىستەيتىن ماعان: «مەن ايتار ءسوزىمدى ايتتىم, قالعانىن ءوزىڭ بىلەسىڭ...», دەپ ايتىپ كەتۋشى ەدى. بىراق ول سىن ايتۋدىڭ ءجونى وسى ەكەن دەپ, شەكتەن شىقپايتىن.
وبلىستىڭ قوعامدىق-ساياسي ومىرىنە ارالاسىپ, قىزىلجار جۇرتشىلىعىنا كەڭىنەن تانىمال قوعام قايراتكەرىنە اينالعان مالىك اعا 1994 جىلى وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى بولىپ سايلاندى. ول ءبىر مانداتتى سايلاۋ وكرۋگىنەن بالامالى نەگىزدە سايلانعان حالىق قالاۋلىسى رەتىندە سايلاۋشىلار مۇددەسىن قورعاۋدا دا ەرەكشە بەلسەندىلىك تانىتتى.
– 1995 جىلى وبلىستا الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعداي وتە اۋىر بولدى. وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ ءبىر سەسسياسىندا سول كەزدەگى وبلىس اكىمى ۆلاديمير گارتمان ەسەپ بەرىپ: «جىلۋ جوق, گاز جوق, كومىر جوق, اقشا جوق, قايدان الۋدى بىلمەيمىز», دەپ جىلاڭقىراي باستاپ ەدى, مالىك ورنىنان اتىپ تۇرىپ: «وندا ءسىز بۇل جەردە نەگە تۇرسىز؟ بۇل ءسوزدى بىزگە جىلۋ-ەلەكتر ورتالىعىنىڭ وت جاعۋشىسى دا ايتىپ بەرەر ەدى عوي. ال حالىقتى قاراڭعىلىقتا توڭدىرىپ-جاۋراتىپ وتىرعان, قولىنان تۇك كەلمەيتىن سىزدەردەي باسشىلاردى ورنىنان الماق تۇگىل, سوتتاۋ كەرەك», دەپ وزىنشە نىعىزسىپ تۇرعان اكىمدى ءبارىمىزدىڭ ايىزىمىزدى قاندىرىپ, جەردەن الىپ, جەرگە سالىپ ەدى, – دەيدى وبلىستىق ءماسليحاتتتىڭ ەكس-دەپۋتاتى سابىر سەڭكىباەۆ.
وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ 1996 جىلى 26 ساۋىردە بولعان سەسسياسىندا ءسوز العان دەپۋتات مالىك مۇقانوۆ: «مەملەكەت اۋىل شارۋاشىلىعىنا كومەكتەسە المايتىنىن كورىپ وتىرمىز. 1994 جىلى مەملەكەتتىك تاپسىرىس ناعىز دراكوننىڭ ادىستەرىمەن ورىندالدى. ول ءۇشىن شارۋاشىلىقتار ءالى كۇنگە ەسەپ ايىرىسا الماي وتىر. مەملەكەت حالىق الدىندا قارىزدار. كوپ جىل بويعى الداۋ ءالى دە جالعاسىپ جاتىر», دەي كەلىپ, جەرگىلىكتى كوممەرتسيالىق قۇرىلىمدار 1 توننا بەنزين ءۇشىن شارۋالاردان 2,7-2,8 توننا عانا بيداي سۇراعانىمەن, ولاردى كوزگە ىلمەگەن وبلىس باسشىلىعىنىڭ قولداۋىنا سۇيەنگەن كورشىلەس كوكشەتاۋ وبلىسىنىڭ «سينەگورە» كومپانياسى جەرگىلىكتى شارۋاشىلىقتاردى تاقىرعا وتىرعىزىپ, 1 توننا بەنزين ءۇشىن 4 توننا استىق العانىن, مۇنىڭ ءوزى ءوڭىردىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا اۋىر سوققى بولعانىن اشكەرەلەي ايتتى. 1997 جىلى كۇزدە بولعان ءبىر سەسسيادا ماكەڭ: «شەتەلدىك كومپانيالار ەلدى توناپ جاتىر. ويتكەنى بيلىك تومەنگى بۋىننان باستاپ جوعارى جاققا دەيىن سىبايلاس جەمقورلىققا بەلشەسىنەن باتىپ وتىر. مەن مۇنداي ۇكىمەتتەن ءتۇڭىلدىم. جاعدايدىڭ تۇزەلەتىنىنە ەش ءۇمىتىم قالمادى», دەپ كۇيزەلە سويلەدى...
مالىك اعامىز اقجارقىن, جالعاندىق اتاۋلىعا جانى قاس, وتىرىك كولگىرسۋدى بىلمەيتىن, كىمگە بولسا دا ايتار ءسوزىن بەت-جۇزىنە قاراماي, تۋرا ايتىپ سالاتىن, شىنشىل دا بىربەتكەي مىنەزدى ادام ەدى. جۋرناليستىك بەدەلى زور بولا تۇرا, شەنەۋنىكتەردەن ءوزىنىڭ جەكە باسىنىڭ ماسەلەسىن شەشۋ ءۇشىن بىردەڭە سۇراپ كورگەن ەمەس. ءتىپتى ءومىر بويى جازعان ولەڭدەرى مەن اڭگىمەلەرىن ءبىر جيناق ەتىپ شىعارۋ ءۇشىن قارجىسى جەتپەي جۇرگەنىن ايتقانى بار. ونىڭ بۇل جوسپارى كوزى تىرىسىندە جۇزەگە اسپاي, قايتىس بولعاننان كەيىن «الۋا – مەنىڭ ايدىنىم» كىتابىن ءاديا ىسقاققىزى جەڭگەمىز شىعارتتى.
ماكەڭنىڭ ادامگەرشىلىگى زور ەدى. كىسىلىك جولىنان جىعىلىپ كورگەن ەمەس. ء«الى ەسىمدە, توقسانىنشى جىلدارى پەتروپاۆلعا مۇرات اۋەزوۆ پەن پەتر سۆويك ءبىر شارۋالارىمەن كەلەتىن بولدى. سول كەزدە بۇل ەكەۋى دە وپپوزيتسيادا بولعاندىقتان, ۇكىمەت تاراپىنان قاعاجۋ كورىپ جۇرگەن ەدى. سوندا ماكەڭ وزىمەن سىيلاس جىگىتتەردى جيناپ الىپ: «مۇرات – اسىلدىڭ تۇياعى عوي. مۇمكىن, قاتەلىكتەرى دە بار شىعار. بىراق شەنەۋنىكتەر قۋعىنعا ۇشىراتتى ەكەن دەپ, ءبىز سىرتقا تەپپەيىك, جاقسىلاپ قارسى الايىق», دەدى», دەپ ەسكە الادى سابىر سەڭكىباەۆ.
مالىك اعا ءوزى تاڭداعان جۋرناليست ماماندىعىنا ادالدىق ۇلگىسىن كورسەتىپ ءوتتى. «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» مەنشىكتى ءتىلشىسى بولىپ جۇرگەنىندە دە تالاي كەمشىلىكتىڭ بەتىن اشىپ, ەلگە جاريالادى. جوعارى جاققا وتىرىك اقپار بەرەتىن اكىمدەردى دالەلدى تۇردە اشكەرەلەۋ ءۇشىن قاسىنا وبلىستىق تەلەارنانىڭ ءجۋرناليسى مەن وپەراتورىن ەرتىپ الىپ, كوزگە ۇرىپ تۇرعان كەمشىن جايلاردى بەينەتاسپاعا تۇسىرتكىزەتىن ادەتى دە بار ەدى. ال وسىنداي ىسساپارعا بىرگە بارعان ارىپتەستەرى ماكەڭنىڭ گازەتكە شىققان سىن ماقالاسىن وقىپ, ونىڭ جۋرناليستىك شەبەرلىگىنە ءتانتى بولىپ جاتاتىن.
ماكەڭنىڭ اقىندىعىن بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلمەيدى. تەرەڭ ويلى اقىن ەدى. ء«بىر اشۋ كەرەك» ولەڭىندە:
تىنىشىن كۇننىڭ ومىردە تۋ قىپ وتسەك تە,
بارشا ەسىكتەرگە تەك ك ۇلىپ قانا ەنسەك تە,
الىس پەن جاقىن سوزىنە بىردەي سەنسەك تە,
كەشىرىمدىلىكتى قانشاما كەرەك دەسەك تە,
نامىسقويلاردى تاڭساق تا نەشە وسەككە –
ز ۇلىمدىق اسىپ, بەل العان كەيبىر كەزدەردە
ۇيالماس ءۇشىن قادالعان ءسابي كوزدەردەن
ءبىر اشۋ كەرەك ءارى ءور, ءارى كەسەك تە - دەپ جازعان ەكەن مالىك اقىن.
مۇنداي اشۋ ونىڭ سوناۋ قيلى كەزەڭدەگى ەرلىككە پارا-پار ءىس-قيمىلىنان, ايتقان سوزىنەن, جازعان ماقالاسىنان انىق سەزىلىپ تۇراتىن.
ول قاسيەتتى قالامىن اقتىق دەمى تاۋسىلعانشا قولىنان تۇسىرگەن جوق. داۋاسى جوق دەرتكە ۇشىراپ, ونكولوگيالىق ديسپانسەردە ەمدەلىپ جۇرگەن سوڭعى كۇندەرىندە جازعان ء«تىرى ارۋاقتاردىڭ مۇڭىن كىم مۇڭدايدى؟» دەگەن اقىرعى پروبلەمالىق ماقالاسى ساي-سۇيەگىمىزدى سىرقىراتقان ەدى...
ءوزى دە ءور ءارى كەسەك تۇلعا ەدى عوي, جارىقتىق.
