گريگوري مارچەنكو: دەۆالۆاتسيا جۇيەلەنگەندە, ۆاليۋتا باعامى باسقاشا قالىپتاسار ەدى

«قاراپايىم حالىققا اۋىر تيەتىن, ءتىپتى وليگارحتاردىڭ وزىنە ۇناي بەرمەي­تىن شەشىمدەردىڭ باسىم كوپشىلىگى گ.مارچەنكونىڭ تۇسىندا قابىلداندى» دەگەن پىكىر كۇنى بۇگىنگە دەيىن ايتىلادى.

وسىعان دەيىنگى كەزدەسۋلەردە سپيكەرى­مىزدىڭ كەز كەلگەن سۇراققا جاۋابى دايىن, ءتىپتى قولايىنا جاقپايتىن سۇراقتاردىڭ ءوزىن ادەمى قالجىڭىمەن تۇزدىقتاپ وتىرىپ وتكىزىپ جىبەرەتىنىن سان مارتە رەت كورگەنبىز.

بۇل جولى دا گ.مارچەنكومەن كەزدەسۋ ۇجىمدىق سيپاتتا ءوتتى. بىراق رەتىن تاۋىپ قازاقستانداعى دەۆالۆاتسيالار تاريحىن, ونىڭ ىشىندە ساۋاتسىز جۇرگىزىلگەندەرى تۋرالى سۇراعىمىزعا قىسقا بولسا دا جاۋاپ الدىق. ۇلتتىق بانكتىڭ ەكس-توراعاسىنىڭ باسشىسى 1999 جانە 2009 جىلدارى دەۆالۆاتسيا جاساۋ تۋرالى شەشىم رەسەيدە ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ قۇنسىزدانۋىنان كەيىن قابىلدانعاندىقتان دۇرىس بولدى دەپ سانايدى. 2014-2015 جىلدارداعى جالپى تەڭگە 2,5 ەسە السىرەگەن وقيعالارعا قاتىستى ونىڭ پىكىرى باسقاشا. مارچەنكو اتاپ وتكەندەي, سول كەزدە ۇلتتىق ۆاليۋ­تا­نى قولداۋعا 23 ميلليارد دوللار جۇمسالدى.

«تەرەششەنكو ۇكىمەتى ينتەروفسەت دەپ اتالاتىن ارەكەتتى جۇزەگە اسىرعان كەز­دەگى ەڭ ءساتسىز ماكروەكونوميكالىق ەكسپە­ري­مەنت بولدى. ولار ۇلتتىق بانكتى وسى شەشىمدى قابىلداۋعا ماجبۇرلەدى. سول كەزدەگى توراعا داۋلەت سەمباەۆ «حالىققا قيىن تيەدى» دەپ بۇل شەشىمدى ورىنداۋدان باس تارتتى. س.تەرەششەنكو مەن ءا.قاجەگەلدين مىرزا پرەزيدەنتتى كوندىردى. ءسويتىپ ول قازاقستان ۇلتتىق بانكىنىڭ ۆيزاسىز ارالىق ەسەپ ايىرىسۋلاردى جۇرگىزۋ تۋرالى جارلىققا قول قويدى», دەيدى گ.مارچەنكو.

ءيا, بۇل شەشىمنىڭ حالىققا اۋىر تيگە­نىن ءالى ۇمىتقان جوقپىز. سول جىلى ءۇش ايدا ايىرباس باعامى ءبىر دوللار ءۇشىن 11 تەڭ­گەدەن 40 تەڭگەگە دەيىن, ياعني 3,5 ەسە­دەن استام تومەندەدى. 1994 جىلى ماۋ­سىم­­دا ايلىق ينفلياتسيا 46,5%-دى قۇرادى. ياعني 2014-2015 جىلدارى بىزدە بىرقاتار ماك­رو­ەكو­نوميكالىق قاتەلىكتەر بولدى. بىرىن­شىدەن, 2014 جىلدىڭ اقپانىنداعى دەۆال­ۆاتسيا قاجەتتىلىكتەن تۋعان جوق. ال 2015 جىلدىڭ قاڭتارىندا ولار وتەمدىك دەۆالۆاتسيانى كەيىنگە قالدىردى. 2015 جىلدىڭ كۇزىندە ۇلتتىق بانك ينتەرۆەنتسيا جاساماي, باعامنىڭ شەكتەن شىعۋىنا جول بەردى. اۋەل باستا اقشا ماسساسى 70 پايىز­دان جوعارىلاپ, كاسىپورىندارعا جۇمىس­شى­لارىنىڭ قارىزىن وتەۋگە مۇمكىندىك تۋادى. بۇل ۇدەرىس­تى باقىلاۋ بىزگە وڭاي بولا­دى دە­پ ۇمىت­تەندىك. ال ءىس جۇزىن­دە كەرى­سىنشە بولدى. ادامدار قولداعى قار­جىسىنا دوللار ساتىپ الدى, تەڭگە باعا­سى قۇل­دىرادى. ءدال وسىلاي 2014 جىلى «دە­ۆالۆاتسيا» بولماعاندا جانە 2015 جىل­دىڭ قاڭتارىندا «دۇرىس دەۆالۆاتسيا» بول­عان كەزدە ۆاليۋتا باعامى دا باسقاشا قالىپتاسار ەدى.

«2015 جىلدىڭ ساۋىرىندە بىزدە كەزەكتەن تىس پرەزيدەنتتىك سايلاۋ ءوتتى. سايلاۋ الدىندا دەۆالۆاتسيا جاساۋ­عا بولمايدى. سايلاۋدان كەيىن «بىزدە ءبارى جاقسى» دەگەن سوزدەر ايتىل­­دى. ناعىز دەۆالۆاتسيا 2015 جىلدىڭ تامى­زىندا باستالدى. سودان كەيىنگى 8 اي­دا ولار بۇكىل شوب-تى ءىس جۇزىندە تۇن­شىقتىردى. بۇل ءىرى ەكسپورتتاۋشى كاسىپورىندار ءۇشىن جاقسى بولدى, بىراق شاعىن جانە ورتا بيزنەس ءۇشىن وتە قيىن ەدى. وكىنىشكە قاراي, دەۆالۆاتسيانىڭ وتاندىق ەكونوميكاعا اسەرى تۋرالى بىردە-ءبىر اناليتيكالىق ماقالانى كورگەن جوق­پىن» دەپ اتاپ ءوتتى ەكس-توراعا. ەندى ۇلت­تىق بانكتىڭ ەكس-توراعاسىمەن بولعان بليتس-سۇح­با­تتى نازارلارىڭىزعا ۇسىنامىز:

– تەڭگەنى اينالىمعا ەنگىزۋ تۋرالى العاش­قى يدەيالار ايتىلا باستاعان كەزدە ءسىز قايدا بولدىڭىز؟ 

– 1993 جىلى قازاقستان رەسپۋبلي­كا­سىنىڭ تاريحىنداعى جالعىز ۆيتسە-پرەزيدەنتى ەرىك اسانباەۆتىڭ كومەك­شىسى ەدىم. جاڭا ۆاليۋتا – تەڭگەنىڭ باسىپ شىعارىلعانىن سول كەزدە ءبىلدىم. بۇدان كەيىن ۇلتتىق بانك توراعاسىنىڭ ورىنباسارلارىمەن كەزدەسىپ, ۇلتتىق بانك حالىققا ۆاليۋتا ايىرباستاۋعا قانشا كۇن بەرەدى, كوەففيتسيەنتى قانداي, باعامى قانداي؟ – سونى بىلۋدەن باستالدى. بىراق بۇل ساۋالدارعا ناقتى جاۋاپ الا المادىم. ەرىك اسانباەۆتىڭ پرەزيدەنتكە كەلىپ, كوميسسيا قۇرۋدى ۇسىنعانىن, ول كىسىنىڭ بۇل ۇسىنىستى قولداعانىن ءبارىڭىز بىلەسىزدەر.

– ءسىزدىڭ 1996 جىلى دەپوزيتتەرگە كەپىلدىك بەرۋ قورىن قۇرۋدى ۇسىنعانىڭىزدى « تەڭگە تاريحىنداعى ەڭ ءتيىمدى شەشىم» دەپ اتايدى.

 – بىراق ءىرى بانكتەر بۇعان ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسى بولعانىن ەشكىم بىل­مەيدى. سەبەبى ولار شاعىن بانكتەر ءۇشىن كوميسسيا تولەگىسى كەلمەدى. ويىم دۇرىس بولدى, بىراق ۋاقىتى كەلمەدى, مەنى ەشكىم قولدامادى. بىراق بۇل ۇسىنىستىڭ ءساتتى بولعانىن ءبارىڭىز بىلەسىزدەر... قىسقاسى, ۇلتتىق بانك توراعاسى بولعان كەزدە 2000 جىلى مۇم­كىندىگىمىز كوتەرەتىن جاعدايدىڭ ءبارىن جاسادىق...

– زەينەتاقى رەفورماسىنا قارسى شىعىپ, سىنادىڭىز.

– مەملەكەت باسشىسى كەيبىر شەشىم­دەر قابىلداعاندا, قالاساڭ دا, قالاماساڭ دا ونى ورىنداۋ كەرەك. جەكە زەينەتاقى قورلارى بولۋىنىڭ كەمشىلىكتەرىنەن گورى ارتىقشىلىعى كوپ. بۇزۋشىلىقتار بولعانى انىق, بىراق ەكى ءىرى قور (حالىق بانكى زەينەتاقى قورى مەن مەملەكەتتىك زەينەتاقى قورى) رەتتەۋشى تاراپىنان شاعىمسىز جۇمىس ىستەدى. جەكە قورلاردا ءتارتىپ ورناتۋ قاجەت بولدى, بىراق ونى جاساۋ قيىنعا سوقتى.

ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ەشقاشان شىنايى تاۋەلسىز ورتالىق بانك بولعان ەمەس, سوندىقتان ءبىز پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسىن ورىنداۋىمىز كەرەك ەدى جانە ءوز جۇمىسىمىزدى جاقسى اتقاردىق.

– قانداي ەڭبەگىڭىزبەن ماقتاناسىز؟

– حالىقتىڭ دەپوزيتتەرىنە كەپىلدىك بەرۋ جۇيەسى قۇرىلعانعا دەيىن, بانك قۇپياسى تۋرالى زاڭ قولدانىسقا ەنگىزىل­گەنگە دەيىن بانكتەردەگى دەپوزيتتەر پورتفەلى نەبارى 320 ميلليون دوللار بولسا, قازىر بۇل كورسەتكىش 30 ميللياردتان استى.100 ەسە ءوستى! وزبەكستاندا حالىق سانى ەلىمىزدەن ەكى ەسە كوپ, ال حالىقتىڭ دەپوزيتتەرى نەبارى 4 ميلليارد دوللاردى قۇرايدى. جان باسىنا شاققانداعى ايىرماشىلىق 16 ەسە!

سودان كەيىن قازاقستان 1993-1998 جىلدارى العان نەسيەلەرى ءۇشىن 2007 جىلعا دەيىن حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنا (حۆق) شامامەن 390 ميل­ليون دوللار قارىز بولعان كەزدەر ءالى كۇنگە دەيىن كوز الدىمدا. بۇل شىنىمەن ەكونوميكالىق تاۋەلسىزدىگى­مىز­گە قاۋىپ ءتونىپ تۇرعان كەز ەدى. حۆق الدىندا قارىزدى دەر كەزىندە وتەمەۋ – تاۋەلدىلىكتىڭ ءبىر ءتۇرى. باسقاشا بولسا, حۆق-نىڭ ەسىگى ءبىز ءۇشىن جابىق. 2000 جىلى ءبىز حۆق الدىناعى دەر كەزىندە وتەپ, ەكونوميكامىزدىڭ تۇراقتى ەكەنىن دالەلدەپ شىقتىق.

– ءسىز وسىعان دەيىن ءبىزدىڭ ەلدە تسيفر­لىق ۆاليۋتانى پايدالانۋ يدەياسى 2013 جىلى ۇسىنىلعانىن, ۇلتتىق بانك ورتالىق بانكتىڭ ەلەكتروندىق اقشا ەميسسياسىنىڭ سحەماسىن ۇسىناتىن زاڭ جوباسىن ازىرلەگەنىڭىزدى, بىراق ۇكى­مەت ونى پارلامەنتتىڭ قاراۋىنا جى­بەر­مەگەنىن ايتىپسىز. 2013 پەن 2023 جىل­دىڭ اراسى – 10 جىل. قازىر بۇل جوبانى ۇلتتىق بانك ۇسىنىپ وتىر.

– قىتاي ورتالىق بانكىنىڭ توراعاسى مەنى قىتايعا تسيفرلىق اقشا يدەياسىن اكەلگەن ادام رەتىندە اتاپ ءوتتى. بۇل ەلدە اتالعان سالا تەز دامىعانىن بىلەسىزدەر. 2013 جىلى ءبىزدىڭ ۇكىمەت بۇل يدەيانى قولدامادى. سودان كەيىن بۇل يدەيا­نى ەكۆادور ورتالىق بانكى جۇزەگە اسىرۋ­عا تالپىنعانىن بىلدىك. بىراق روبەرتو دجوري ءۇشىن ەلەكتروندى بانك­نوت ۇعىمى ماڭىزدى بولدى. بىر­نەشە ەل مۇنى تاجىريبە جاساپ كوردى, بىراق ازىرگە ەشكىم ەشتەڭەنى جۇزەگە اسىرعان جوق. شىن مانىندە, شاعىن نارىقتاردا, دول­لار­لانۋ دەڭگەيى جوعارى ەلدەردە ايتار­لىقتاي كۇردەلى ماسەلە بولۋى مۇمكىن. دەپوزيتتەردىڭ 70 جانە ودان دا كوپ پا­يىزى شەتەل ۆاليۋتاسىندا بولعان كەزى كوپ. ەگەر اينالىمدا دوللار ۇلت­تىق ۆاليۋتادان كوبەيسە, Apple, Google يلي IBM-ءنىڭ تسيفرلىق ۇياشىقتارىندا تسيفر­لىق تەڭگە (تست) بولسا, اقشا ماسساسى ورتا­لىق بانكتىڭ باقىلاۋىنان شىعىپ كەتەدى. دامۋ جولىنا ەندى تۇسكەن ەلدەردە تسيفر­لىق اقشاسىن ەنگىزۋ اقشا سۋرروگاتتارىنان قورعاۋ ءۇشىن جاسالۋى كەرەك.

تسيفرلى ۆاليۋتانى قانداي فورماتتا ەنگىزەتىنىمىز تۋرالى ناقتى شەشىم قابىل­دان­عان جوق, ونىڭ قارجى نارى­عىنا اسە­رىن دە ەشكىم ايتا المايدى. تازا ديزاين تۇر­عى­سىنان العاندا, ورتا­لىق بانك­تە, زاڭدى جانە جەكە تۇلعا­دا ەلەكتروندىق ءاميان­دار بولاتىن جانە بارلىق اقپارات ورتا­لىق بانكتىڭ سەرۆەر­لەرىندە ساقتالاتىن ۇلگىسى بار.

الماتى