قۋاتتى ونەركاسىپتىك نەگىز قالاندى
«ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق شەڭبەرىندە اۋديتورلىق قىزمەتتى جۇزەگە اسىرۋ تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ قىزمەت كورسەتۋدىڭ ورتاق تالاپتارى مەن تاسىلدەرىن جانە ىشكى مەملەكەتتىك رەتتەۋدىڭ ەرەكشەلىكتەرىن ايقىندايدى. كەلىسىم ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا مۇشە ەلدەردىڭ اۋماعىندا اۋديتورلىق قىزمەتتەردىڭ بىرىڭعاي نارىعىن قامتاماسىز ەتۋدى كوزدەيدى. زاڭ نورمالارى مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ءوزارا ءتيىمدى جانە تەڭ قۇقىلى ىنتىماقتاستىعىن ودان ءارى نىعايتۋعا دا ىقپال ەتەدى دەپ كۇتىلىپ وتىر.
سونىمەن قاتار ءىس-شارا بارىسىندا پالاتانىڭ وتكەن اپتاداعى وتىرىسىندا سەناتور سۇيىندىك الداشەۆ جولداعان دەپۋتاتتىق ساۋالعا ونەركاسىپ جانە قۇرىلىس ءمينيسترى قانات شارلاپاەۆتىڭ اۋىزشا جاۋابى تىڭدالدى. بۇل ساۋالدا مەملەكەت باسشىسىنىڭ جولداۋى اياسىنداعى 15 ءىرى سەرپىندى جوبانى ىسكە اسىرۋ ماسەلەسى كوتەرىلگەن بولاتىن.
م.اشىمباەۆ اتاپ وتكەندەي, پرەزيدەنت بەلگىلەپ بەرگەن جاڭا ەكونوميكالىق باعدار ەلىمىزدىڭ قۋاتتى ونەركاسىپتىك نەگىزىن قالاپ, ىشكى سۇرانىستى تولىق قامتاماسىز ەتەتىن ەكونوميكا قالىپتاستىرۋدى كوزدەيدى. «جولداۋ اياسىنداعى 15 ءىرى سەرپىندى جوبانى ساپالى ىسكە اسىرۋ ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋى جولىندا ۇلكەن ماڭىزعا يە. بۇل ماسەلە كەشەندى تاسىلدەردى جانە تىڭعىلىقتى تالداۋدى قاجەت ەتەدى. سوندىقتان بۇگىن ايتىلعان ۇسىنىستاردىڭ ءبارى نازاردان تىس قالماۋى كەرەك. سەنات الداعى ۋاقىتتا دا اتالعان ماڭىزدى جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا زاڭنامالىق تۇرعىدا قولداۋ كورسەتۋگە دايىن», دەگەن م. اشىمباەۆ وتىرىسقا قاتىسۋشىلارعا بىرلەسكەن بەلسەندى جۇمىس ءۇشىن العىس ءبىلدىردى.
«بولاشاققا» بولىنگەن قاراجات ۇرلانىپ جاتىر
پالاتا وتىرىسىندا سەناتورلار دەپۋتاتتىق ساۋالدارىن دا جولدادى. سەناتور اندرەي لۋكين ۇكىمەت باسشىسىنىڭ اتىنا جولداعان دەپۋتاتتىق ساۋالىندا حالىقارالىق باعدارلامالار ورتالىعىنىڭ جۇمىسىنداعى جاعىمسىز جايتتارعا توقتالدى. دەپۋتات ورتالىقتىڭ جۇمىسىن ۇيىمداستىرۋ مەن عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى تاراپىنان ءتيىستى ۇيلەستىرۋدىڭ بولماۋىنان شەتەلدە كادرلاردى دايارلاۋعا جانە ولاردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋعا بولىنگەن قاراجات ءتيىمسىز پايدالانىلىپ كەلگەنىن نەمەسە ۇرلاناتىنىن اتاپ ءوتتى. ال بۇل ءوز كەزەگىندە بيۋدجەتتىڭ نەگىزسىز شىعىندارىنا اكەپ سوعادى.
«ستيپەندياتتاردىڭ ەڭبەك ەتۋى مەن ولاردى وقىتۋعا جۇمسالعان بيۋدجەت قارجىسىن وتەۋگە مونيتورينگ جۇرگىزەتىن ءتيىمدى تەتىك جوق. «بولاشاق» تۇلەكتەرى حالىقارالىق بولاشاق ستيپەندياسىن تاعايىنداۋعا ارنالعان ۇمىتكەرلەردى ىرىكتەۋ قاعيدالارىنا سايكەس قازاقستانعا ورالۋ جانە ماماندىعى بويىنشا ۇزدىكسىز ەڭبەك ەتۋ تۋرالى تالاپتاردى ىلعي دا بۇزىپ كەلەدى. وسىنداي 1 مىڭ دەرەك بەلگىلى», دەدى سەناتور.
دەپۋتات سونداي-اق قارجىنى قايتارۋ ماسەلەسىنە پرەمەر-ءمينيستردىڭ نازارىن اۋداردى. سەناتور مەملەكەتكە 6,6 ملرد تەڭگە كولەمىندەگى بەرەشەك تۋرالى ستاتيستيكانى مىسالعا كەلتىردى. «شەتەلدە العان ماماندىق پايدالانىلمايدى, جوبا جەكەلەگەن جاعدايلاردا ەميگراتسيا قۇرالىنا اينالدى, 270 تۇلەك شەتەلدە قالدى. جوبا سونىمەن قاتار وقۋ تۋريزمىنە اينالدى. ءىس جۇزىندە ەڭبەك نارىعىنىڭ ناقتى قاجەتىنە سايكەس شەتەلدە ماماندار دايارلاۋدى ۇيىمداستىرۋ دەڭگەيى تومەن. ستراتەگيالىق جانە باعدارلامالىق قۇجاتتاردىڭ بولماۋى, سالالىق مينيسترلىك تاراپىنان ءتيىستى ۇيلەستىرۋدىڭ جوقتىعى وسىنداي جاعدايعا سەبەپ بولىپ وتىر», دەدى ا.لۋكين.
قارجى پيراميدالارىنىڭ قۇرباندارى كوبەيگەن
سەناتور گەننادي شيپوۆسكيح قارجىلىق مونيتورينگ اگەنتتىگى توراعاسىنىڭ اتىنا جولداعان دەپۋتاتتىق ساۋالىندا قارجى پيراميدالارىنا قاتىستى دابىل قاعارلىق دەرەكتەردى كەلتىردى. ونىڭ ايتۋىنشا, بيىلعى 9 ايدا مۇنداي ۇيىمداردان 2 مىڭنان استام ادام زارداپ شەككەن جانە ولاردىڭ سانى ءوسىپ جاتىر.
دەپۋتات بۇل باعىتقا قاتىستى قىلمىس دەڭگەيى تومەندەپ كەلە جاتقانىن اتاپ ءوتتى. الايدا سوعان قاراماستان زارداپ شەككەندەردىڭ سانى ۇلعايىپ بارادى. «باس پروكۋراتۋرانىڭ دەرەگىنشە, «قارجى پيراميداسىن قۇرۋ جانە وعان باسشىلىق ەتۋ» بويىنشا 2021 جىلى – 233, 2022 جىلى – 104, ال بيىلعى توعىز ايدا 89 ءىس سوتقا جىبەرىلگەن. اتالعان ستاتيستيكاعا قاراساق, جىلدان-جىلعا قارجى پيراميداسىنىڭ قۇرباندارى ازايىپ كەلە جاتقان سەكىلدى كورىنۋى مۇمكىن. ال سول پيراميدالاردان زارداپ شەككەندەردىڭ تىزىمىنە قارايتىن بولساق, كەرىسىنشە ستاتيستيكانى بايقايمىز. 2021 جىلى جابىرلەنۋشىلەر سانى – 1259, 2022 جىلى – 892, ال بيىلعى توعىز ايدا جابىرلەنۋشىلەر سانى 2079 ادامدى قۇراپ وتىر. اتالعان ستاتيستيكادا تەك سوت جابىرلەنۋشى دەپ تانىعان ادامداردىڭ ءتىزىمى كورسەتىلگەن», دەپ اتاپ ءوتتى دەپۋتات.
ونىڭ سوزىنشە, ەلىمىزدە قارجى پيراميدالارىنىڭ الدىن الۋعا باعىتتالعان قاجەتتى تەتىكتەردىڭ ءبارى بار, پارلامەنت تاراپىنان زاڭنامالىق قولداۋلار دا كورسەتىلىپ كەلەدى. «دەسە دە قارجى پيراميداسىنان زارداپ شەككەندەردىڭ سانى قىسقارار ەمەس. نە سەبەپتى وسى كۇنگە دەيىن مۇنداي ۇيىمداردى جەڭە الماي كەلەمىز؟», دەدى سەناتور.
مەكتەپتەردى باسقارۋدى وڭتايلاندىرۋدى ۇسىندى
سەناتور جانبولات جورگەنباەۆ پرەمەر-ءمينيستردىڭ اتىنا جولداعان دەپۋتاتتىق ساۋالىندا وڭىرلەردەگى مەكتەپتەردى باسقارۋدىڭ جاڭا جۇيەسى كەزىندە تۋىنداپ وتىرعان ماسەلەلەر تۋرالى ايتتى. ونىڭ پىكىرىنشە, وبلىستىق باسقارمانىڭ قىزمەتكەرلەرى وڭىردەگى بارلىق ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىن تۇگەلدەي باقىلاي المايدى. ماسەلەن, پاۆلودار وبلىسىندا وبلىستىق باسقارمانىڭ 45 قىزمەتكەرى 598 ءبىلىم بەرۋ مەكەمەسىنىڭ قىزمەتىن قامتاماسىز ەتۋگە ءتيىس. قىزمەتكەرلەر از بولعاندىقتان, ولاردىڭ جۇمىسىن ۇيلەستىرۋ, قاداعالاۋ ءتيىستى دەڭگەيدە جۇزەگە اسىرىلمايتىنى بەلگىلى. بۇل رەتتە وبلىستىق ءبىلىم باسقارمالارىنا جۇكتەمە ايتارلىقتاي كوبەيىپ كەلەدى.
«ەكونوميكا, قارجى بولىمدەرىنە جانە اۋداندار مەن قالالاردىڭ باسقا دا ورگاندارىنا جۇكتەلەتىن قارجى, م ۇلىك, ماتەريالدىق-تەحنيكالىق, كادرلىق قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرىنىڭ بارلىعى قازىر وبلىستىق ءبىلىم باسقارماسىنا جۇكتەلگەن. ولار شتاتتىڭ جەتىسپەۋىنە بايلانىستى بارلىق قارجىلىق پروتسەدۋرالاردى ۋاقىتىندا جانە ساپالى ورىنداي الماي جاتىر», دەدى ج.جورگەنباەۆ.
سەناتور سونىمەن قاتار باسقارۋدىڭ جاڭا جۇيەسىن ەنگىزۋ كەزىندە مەكتەپتەردەگى, اسىرەسە جىلىتۋ كەزەڭىندەگى پروبلەمالاردى جەدەل شەشۋ ماسەلەسى دە قيىنداعانىن اتاپ ءوتتى. قازىر قازاندىقتار مەن ولاردىڭ قىزمەتكەرلەرى, مەكتەپتەردى وتىنمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرى اۋداندىق بالانسقا بەرىلدى, ال مەكتەپتەر ىشىندەگى جىلىتۋ جۇيەسى وبلىستىق بالانستا تۇر. سونىمەن قاتار وبلىستىق ءبىلىم باسقارمالارى ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا مەملەكەتتىك ساتىپ الۋدى ۇيىمداستىرا المايدى. سەبەبى مەكتەپتەر مەن بالاباقشالاردى اۋداندىق ءبىلىم بولىمدەرى باسقارادى.
«وڭىرلەردىڭ ءبىر جىلدان استام قىزمەتىن سارالاپ, وڭتايلاندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن. ونىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ساتىپ الۋ زاڭىنا ءتيىستى تۇزەتۋلەر ەنگىزگەن ءجون. ءارى مەكتەپ عيماراتتارىن بىرىڭعاي اكىمشىلىك كەشەن رەتىندە اۋداندىق اكىمدىكتەردىڭ تەڭگەرىمىنە نەمەسە اۋتسورسينگكە بەرۋ جونىندەگى حالىقارالىق تاجىريبەنى پايدالانۋدى ۇسىنامىن. ولار مەكتەپتەردى كۇتىپ ۇستاۋعا, اعىمداعى جانە كۇردەلى جوندەۋگە جاۋاپتى بولادى. مۇنداي جاعدايدا پەداگوگيكالىق كادرلار تەك بالالاردى وقىتۋمەن اينالىسادى. سوندا مۇعالىمدەردىڭ ءرولى ارتا تۇسەدى, جالپى ءبىلىم بەرۋ ساپاسى ارتادى», دەدى سەناتور.
سۋ شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى ماسەلەلەر
سەناتور ساكەن ارۋباەۆ پرەمەر-ءمينيستردىڭ اتىنا جولداعان دەپۋتاتتىق ساۋالىندا ەلىمىزدىڭ سۋ شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى پروبلەمالار تۋرالى ايتىپ, باستى ماسەلە – گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىستاردىڭ ابدەن توزعانىنا نازار اۋداردى. «رەسپۋبليكا بويىنشا شارۋاىشىلىك كانالداردى قوسپاعاندا 7541 گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىس بار. ونىڭ 1189-ى قاناعاتتانارلىقسىز جاعدايعا جەتكەن بولسا, 24-ءى اپاتتى جاعدايدا. ال 2047 گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىستا ەشقانداي تەحنيكالىق قۇجاتتار جوق. ولار زاڭداستىرىلماعان. گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىستىڭ گيدرواگرەگاتتارى مەن گيدرومەحانيكالىق جابدىقتارىنىڭ باسىم كوپشىلىگىنىڭ قىزمەت كورسەتۋ مەرزىمى اسىپ كەتكەن», دەدى سەناتور.
دەپۋتات كەيىنگى 10 جىلدا ەلىمىزدە 300-دەن استام ءارتۇرلى سۋ تاسقىنى تىركەلگەنىن اتاپ ءوتتى. بۇل ستاتيستيكا ەلدەگى گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىستاردىڭ قازىرگى جاعدايىن كورسەتىپ وتىر. «ەلىمىزدە گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىستاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا ارنايى زاڭناما جوق. قازىرگى ۋاقىتتا بۇل سالاداعى نەگىزگى قۇقىقتىق بازا جەتى زاڭمەن رەتتەلگەن. بۇل گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىستاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى قوعامدىق قاتىناستار باسقا مەملەكەتتەردەگىدەي دەربەس زاڭنامامەن رەتتەلۋگە ءتيىس. 2008 جىلى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى «گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىستاردىڭ قاۋىپسىزدىگى تۋرالى» زاڭ جوباسىن دايىنداپ, ول قولداۋسىز قالعانى دا بەلگىلى. سونىمەن قاتار كەيىنگى جىلدارى تىركەلگەن گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىستارداعى توتەنشە جاعدايلار قولدانىستاعى كودەكستىڭ قاجەتتى ماسەلەلەردى تولىق شەشۋدى قامتاماسىز ەتپەيتىنىن كورسەتتى», دەپ اتاپ ءوتتى س.ارۋباەۆ.
سەناتور پروبلەمالاردى شەشۋ ءۇشىن بىرنەشە ۇسىنىس ايتتى. ونىڭ ىشىندە گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىستاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ تۋرالى ارنايى دەربەس زاڭ قابىلداۋ, سۋ شارۋاشىلىعى مەن گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىستىڭ نەگىزگى رەسۋرستارىنىڭ تەحنيكالىق جاي-كۇيىن جاقسارتۋدىڭ جول كارتاسىن دايىنداۋ جانە نىسانداردى ناقتى تۇگەندەپ, ەسەپكە الۋ, قاجەتتى قارجى ءبولۋ, سونداي-اق ماماندىقتار تىزبەسىن كەڭەيتۋ جانە سۋ شارۋاشىلىعى ماماندارىن دايارلاۋداعى ءبىلىم بەرۋ ستاندارتتارىن قايتا قاراۋ سەكىلدى ماسەلەلەر بار.
