قىمبات نەسيە: ۇكىمەت پەن بانكتىڭ ۇستانىمى

نەسيە نەگە كوپ الىنادى؟

بىراق ەدب-نىڭ ەمەس, شاعىن قارجى ۇيىمدارىنىڭ نەسيە پايىزىن تومەندەتۋگە شەشىم قابىلداندى. مەملەكەتتىك رەتتەۋ شارالارىنىڭ نازارى كۇتپەگەن جەردەن بانكتەردەن ميكروقارجى ۇيىمدارىنا اۋىس­تى. ءسويتىپ, ۇكىمەت پەن ءماجىلىس بۇل ماسەلەنى «رەۆوليۋتسيالىق» ەمەس, ەۆوليۋتسيالىق جولمەن شەشۋگە بەل بۋدى.

بۇل ماسەلە ءبىزدىڭ ەلدە كوپ­تەن بەرى ايتىلىپ كەلە جاتىر.

2023 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا قارجىلىق رەتتەۋ اگەنتتىگى, ءتىپتى ونى 56-دان 44 پايىزعا دەيىن تو­مەن­دەتۋ جوباسىن جاريالادى. الايدا كەيىنىرەك قۇجاتتى قايتا قاراۋ ءۇشىن قايتارىپ الىپ, ماسەلەنى جىلى جاۋىپ قويا سالدى.

پرەمەر-مينيستر ءاليحان سمايىلوۆتىڭ ايتۋىنشا, حالىق اراسىنداعى قارىزدىڭ جوعارى دەڭگەيى ماڭىزدى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ماسەلەگە اينالىپ كەتتى.

1 قىركۇيەكتەگى جاعداي بويىنشا بانكتەردىڭ تۇتىنۋشىلىق نەسيەلەرىنىڭ جالپى كولەمى – 9,2 ترلن. بانكتەردىڭ تۇتىنۋشىلىق نەسيەلەرى بويىنشا ءبىر قارىز الۋشىنىڭ قارىزىنىڭ ورتاشا مولشەرى – شامامەن 1,5 ميلليون تەڭگەنى, پروبلەمالىق تۇتىنۋشىلىق نەسيە بويىنشا 1 ميلليون تەڭگەنى قۇرايدى. «كەيبىر ازاماتتار مەرزىمى وتكەن نەسيەلەرىن جابۋ ءۇشىن جوعارى پايىزبەن جاڭاسىن الادى. وسىلايشا, ولار وزدەرىنىڭ نەسيەلىك جۇكتەمەسىن ارتتىرىپ وتىر. ونىڭ ۇستىنە بانك ولاردان باس تارتقان كەزدە ولار نەسيە مولشەرلەمەسى تىم جوعارى بولاتىن ءتۇرلى ميكروقارجى ۇيىمدارىنا جۇگىنەدى. وسىلايشا, ادامدار قارجىلىق ساۋاتسىزدىقتىڭ كەسىرىنەن قيىن جاعدايعا تاپ بولادى», دەيدى پرەمەر-مينيستر.

مۇنىڭ الدىندا ءماجىلىس توراعاسى ەرلان قوشانوۆ پارلامەنتتىك تىڭداۋ كەزىندە دارمەنسىز ازاماتتارعا نەسيە بەرۋگە تىيىم سالۋ كەرەكتىگىن, ونلاين-نەسيە بەرۋ ەرەجەلەرىن قاتاڭداتۋ كەرەكتىگىن ەسكەرتتى. ءتىپتى «نەسيە بەرۋدىڭ قۇلدىق شارتتارىن قايتا قاراستىرۋ قاجەت. جەكە تۇلعالارعا نەسيەنىڭ شەكتى پايىزىن تومەندەتۋ ماڭىزدى. بۇل نەسيەلەردى كوللەكتورلىق ۇيىمدارعا ساتۋعا تولىق تىيىم سالۋ كەرەك. كامەلەتكە تولماعان بالالارى بار وتباسىلاردىڭ جالعىز باسپاناسىنان ايى­رىلىپ, كوشەدە قالۋىنا جول بەرمەۋ كەرەك» دەگەن ءسوزى قارجى سەكتورىن اشىق كۇندە جاي وعىنداي جارقىلداتىپ جىبەردى. وسىعان دەيىن ۇب, ۇكىمەت, قازاقستان قارجىگەرلەرى قاۋىمداستىعى, قندرا اراسىنداعى بىرنەشە كەلىسسوزدەردىڭ كۋاسى بولدىق, ولاردىڭ ارقايسىسىنىڭ وزىندىك ۇستا­نىمى بار. بىراق سىرت كوز ءتورت ءتۇرلى دەپ قابىلدايتىن ۇستانىمداردىڭ ورتاق شەشىمى – ەكونوميكامىز ءالسىز. ينفلياتسيا نەمەسە نەسيە پايىزىنىڭ دەڭگەيىن ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ ارقىلى عانا شەشە الامىز.

ەدب, قارجى سەكتورىنا باعىتتالعان اششى سىنعا قازاقستان قارجىگەرلەر قاۋىم­داستىعىنىڭ جەتەكشىسى ەلەنا باحمۋتوۆا كەلىسپەيتىنىن اشىق ايتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى جاعداي ۋشىعىپ تۇرعان جوق. تۇتىنۋشىلىق زايمداردىڭ بولىنىسىنە قاراساق, قارىز الۋشىلاردىڭ باسىم بولىگىندە قارىز سوماسى وتە تومەن ەكەن. 1 قىركۇيەكتەگى جاعداي بويىنشا جالپى نەسيە پورتفەلىنىڭ 53,2%-ىن جەكە تۇلعالارعا بەرىلگەن نەسيەلەر قۇرادى, ونىڭ ىشىندە تۇتىنۋشىلىق نەسيەلەر جالپى نەسيە پورتفەلىنىڭ 34,4%-ىن قۇرادى. ۇلتتىق بانكتىڭ ستاتيستيكالىق مالىمەتتەرىنە سايكەس, جەكە تۇلعالارعا نەسيە پورتفەلىنىڭ ءوسۋ قارقىنى مەن نەسيە پورتفەلىنىڭ جالپى ءوسۋ قارقىنى اراسىنداعى الشاقتىق قىسقارۋدا: ەگەر وتكەن جىلدىڭ 9 ايىندا بۇل الشاقتىق 11% بولسا, بيىلعى جىلى ەكى ەسەگە قىسقاردى. مەملەكەتتىك نەسيە بيۋروسىنىڭ مالىمەتى بويىنشا اعىمداعى جىلدىڭ 1 قىر­كۇيەگىندەگى جاعداي بويىنشا قارىز الۋ­شىلاردىڭ – جەكە تۇلعالاردىڭ جال­پى سانى 8,4 ملن ادامدى قۇراسا, قارىز الۋشىلاردىڭ ۇشتەن ءبىرىنىڭ قارىز سوماسى 300 مىڭ تەڭگەدەن اسپايدى. باعا دەڭگەيىن ەسكەرە وتىرىپ, بۇل باس­قا­لارمەن قاتار, بىرەۋدىڭ تۇرمىستىق تەحنيكا دۇكەنىنەن تاۋار ساتىپ الۋى ءۇشىن ءبولىپ تولەۋ جوسپارى بولۋى مۇمكىن», دەپ ءتۇسىندىردى.

ءبىر قىزىعى, بۇنداي ويدى تەك باح­مۋ­توۆا عانا ايتقان جوق. ۇلتتىق بانكتىڭ بۇرىنعى توراعاسى عالىمجان ءپىرماتوۆ, قازىرگى توراعا تيمۋر سۇلەي­مە­نوۆ تە وسىعان ۇقساس پىكىر بىلدىرگەن ەدى. بۇرىن­عى توراعا ع.ءپىرماتوۆ «ۇلتتىق بانك 0,5-كە­ تەڭ قارىز جۇكتەمەسىنىڭ ماكسي­مالدى كوەف­­­­­في­تسيەنت دەڭگەيىن بەكىتتى. 2023 جىلدىڭ 1 ما­مىرىنداعى ەسەپتەۋ ناتيجەلەرى بو­يىن­شا قارىزدىق جۇكتەمە كوەففيتسيەنتىنىڭ ءمانى نورماتيۆتەن تومەن دەڭگەيدە», دەسە قازىرگى توراعا ت.سۇلەيمەنوۆ «تۇتى­نۋ­شىلىق زايمدار, ءسوز جوق, ءبىزدىڭ ءومىرى­مىزدىڭ ءبىر بولىگى, ودان قاشىپ قۇتىلا المايمىز. ەڭبەككە قابىلەتتى حالىقتىڭ باسىم بولىگىندە نەسيەنىڭ بولۋىنان مەن ەشقانداي پروبلەما كورىپ وتىرعان جوقپىن. ءبىز دۇكەنگە بارامىز, ءبولىپ تولەۋ ارقىلى الامىز. قازىر بانكتەردىڭ تۇتىنۋشىلىق زايمنان ەكونوميكاعا كەتۋى ءۇشىن ارنايى كورسەتكىشتەر ازىرلەپ جاتىرمىز», دەگەندەي سىڭاي تانىتتى. مەملەكەتتىك رەتتەۋ شارالارىنىڭ نازارى كۇتپەگەن جەردەن بانكتەردەن ميكروقارجى ۇيىمدارىنا اۋىسقانىن جوعارىدا ايتىپ وتتىك. وتكەن اپتادان بەرى قارجى سەگمەنتىنىڭ كەڭىستىگى وسى سالانىڭ وكىلدەرىنىڭ پىكىرىنەن بەلى قايىسىپ تۇر. الەۋمەتتىك جەلىلەردە پروبلەمالىق قارىز الۋشىلاردىڭ نەگىزىنەن بانك ەمەس, مقۇ-عا­ تيەسىلى ەكەنى دە تالقىلانىپ جاتىر. مەم­لەكەتتىك نەسيە بيۋروسىنىڭ اقپاراتى بويىنشا, بانكتەر 7,3 ملن ادامعا (قارىز الۋشىلاردىڭ 72 پا­­يىزى) نەسيە بەرگەن. ال مقۇ-لار 1,6 ملن ادامدى نەسيەلەپ وتىر (بانكپەن سالىستىرعاندا 4,6 ەسە تومەن). Risk Takers ساراپشىلارىنىڭ ايتۋىنشا, بانكتەردىڭ ەنشىسىنە – 1,03 ملن, ال مقۇ ەنشىسىنە 347 مىڭ پروبلەمالىق قارىز الۋشى تيەسىلى. بۇل – ەكى سەكتور ءۇشىن دە تىم جوعارى كورسەتكىش. «دەفولتتىق زايم­داردىڭ جوعارى كورسەتكىشىنە قاراماستان تەك بانك نەمەسە مقۇ باستى پروبلەما بولىپ وتىر دەۋگە تاعى بولمايدى. ءسوزسىز, بانكتەر مەن مقۇ جوعارعى دەڭگەيدەگى تاۋەكەل-تابەتكە يە. بۇعان جول بەرۋگە بولمايدى. قاداعالاۋشى پارلامەنتپەن بىرلەسىپ شەشىمتال شارالار قابىلداۋعا ءتيىس, سوندا عانا پروبلەمالىق قارىز الۋشىلار ءوسىمىن توقتاتا الامىز. سونىمەن قاتار حالىقتىڭ نەسيە جۇكتەمەسىنە سەبەپ بولىپ وتىرعان تومەنگى تابىس دەيتىن سەبەپتى دە ۇمىتۋعا بولماس. حالىقتىڭ قارجىلىق ساۋاتتىلىعىنىڭ تومەندىگى دە ماڭىزدى. وسى قاتەلىكتەردى ەسكەرە كەلە, مەملەكەتتىك ساياسي بيلىك پروبلەمانى مو­يىنداپ, ونى شەشۋدى باستاۋى كەرەك», دەپ جازادى Risk Takers ساراپشىلارى.

قندرا قىراعىلىق تانىتسا...

ءماجىلىس پەن قازاقستان قارجىگەرلەر قاۋىمداستىعى اراسىنداعى ايتىستان كەيىن مەملەكەتتىك رەتتەۋ شارالارىنىڭ نازارى كۇتپەگەن جەردەن بانكتەردەن ميكروقارجى ۇيىمدارىنا اۋىسىپ, ەدب-نىڭ نەسيە پايىزىن تومەندەتۋ ماسەلەسى ەكىنشى «پلانعا» ىسىرىلىپ قالعانىنا ءبارىمىز كۋا بولدىق.

تاۋەلسىز ساراپشى ماقسات حالىق «سەڭ قوزعالدى» دەپ ۇمىتتەندىرىپ قويۋعا ءالى ەرتە ەكەنىن ايتادى. بىراق جىلىمىق سايا­سات بار. ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, مقۇ نەسيەسىنىڭ قانشا پايىزعا ارزاندايتىنى بەلگىسىز. وسىعان دەيىن وسى ماسەلەنىڭ بىرنەشە رەت كۇن تارتىبىنە شىعىپ, قايتا ءتۇسىپ قالۋىنا ناق وسى فاكتور سەبەپ بولعان. مقۇ-نىڭ ارتىندا تۇرعانداردىڭ ەشقايسىسى قارا جاياۋ ەمەس. ەگەر ۇكىمەت وسى ماسەلەگە كەلگەندە تاباندىلىق تانىتسا, وزگە ماسەلەلەر رەتىمەن شەشىلەدى. مۇنىڭ ءبارى سايىپ كەلگەندە ەدب نەسيەسى پايىزىنىڭ تومەندەۋىنە سەبەپ بولادى. سەبەبى سوڭعى بىرەر جىلدا مقۇ مارتەبەسى جاعىنان ەدب-عا تەڭەسىپ قالدى. ءتىپتى كەلەر جىلى سولاردىڭ كەيبىرى بانكتەرگە اينالادى دەگەن ءسوز دە بار. ساراپشى ايتىپ وتكەندەي, ۇكىمەتتىڭ مقۇ-نى القىمنان الۋى ولاردى شيرىقتىرادى. بۇل رەتتە قندرا مەن ۇلتتىق بانك قىراعىلىق تانىتسا بولدى.

تاۋەلسىز ساراپشى تالعات دەمەسى­نوۆ­تىڭ ايتۋىنشا, بىزدە ينفلياتسيا دەڭ­گەيى وتە جوعارى بولعاندىقتان, ەدب-نىڭ پايىزدىق مولشەرلەمەسىنىڭ دەڭگەيىنە ەشكىم شەكتەۋ قويا المايدى. ەدب ينفلياتسيا­ دەڭگەيىنەن تومەن مولشەرلەمەمەن نەسيە بەرە المايدى. ۇلتتىق بانكتىڭ بازالىق مولشەرلەمەسى – 16 پا­يىز. دەمەك بۇل تۇستا, ەدب ەمەس, قارجى نارىعى باعىتىن دۇرىس ۇيلەستىرە الماي وتىرعان ۇلتتىق بانك پەن ۇكىمەت كىنالى. نەسيە پايىزىنا كۇش بەرىپ وتىراتىن ىشكى ءوندىرىس ءالسىز. قازىر ۇكىمەتتىڭ بار اشۋى مقۇ-عا اۋىپ وتىرعانىن كورىپ وتىرمىز.

– ال شىن مانىندە مقۇ-عا قىرىن قاراۋ­دىڭ قاجەتى جوق. بۇل حالىقارالىق تاجى­ريبەدە بار, دامىعان ەلدەر بۇل ينس­تي­تۋتتى ەدب-عا باسەكە بولاتىن قارجى قۇرال­­دارى رەتىندە قارايدى. مۇنداي ينس­تي­تۋتتاردىڭ ەدب-عا باسەكە بولا باستا­عانىن بايقاپ ءجۇرمىز. بىزدە ولاردىڭ جۇمىسىن رەتتتەۋ جاعى كەمشىن ءتۇسىپ جاتىر. ساراپشى ايتىپ وتكەندەي, بارلىق ەل­دەر­­دىڭ ۆاليۋتالارىنىڭ قورعانىشى – التىن-ۆاليۋتا قورى مەن تاۋار ءوندىرىسى. بىراق التىن قورىمەن قامتاماسىز ەتۋ تەك كەزەڭ­دىك سيپاتقا يە. دامىعان ەلدەر­دىڭ ءبارى ۆاليۋتاسىن تەك تاۋارمەن عانا قام­تاماسىز ەتەدى. بىزدە بۇل جاعى – ءالسىز. ۆاليۋ­تانى تاۋارمەن قامتاماسىز ەتپەي جاتىپ, نەسيە پايىزىن تومەندەتۋ مۇمكىن ەمەس.

ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, ۇلتتىق بانك شەتەلدىك ۆاليۋتالاردى ساتاتىن لومباردتاردىڭ, ايىرباس پۋنكتتەرىنىڭ, بانكتەردىڭ جۇمىسىن رەتتەپ جاتىر. بىراق ناتيجەسى ءالسىز. ىشكى نارىق, اقشا-نەسيە ساياساتىنداعى سولقىلداقتىقتان ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىق سولعىن, شەتەلدىكتەر دە كۇمانمەن قارايدى. قىسقاسى, ەلدەگى ساياسي فاكتور ينۆەستورلار ءۇشىن ءتيىمسىز. ونىڭ ءتۇتىنى ءتۇزۋ ۇشسا, اقشا-نەسيە ساياساتى, ەكونوميكالىق رەفور­مالار ءوز جەمىسىن بەرەتىن بولادى.

تاۋەلسىز ساراپشى ايبار ولجاەۆتىڭ ايتۋىنشا, ەدب-نىڭ نەسيە پايىزىنىڭ دەڭ­گەيى, ەڭ الدىمەن, ينفلياتسياعا, سودان كەيىن ەكونوميكاداعى وتاندىق ۇلەسكە تاۋەل­دى. 2015 جىلدارعا دەيىن, ينفلياتسيا دەڭگەيى 5-6 پايىزدان اسپاي تۇرعان كەزدە نەسيە پايىزى قازىرگى دەڭ­گەي­مەن سالىستىرعاندا قولجەتىمدى بولدى.

«قازىر ينفلياتسيا دەڭگەيى – 16 پايىز. مۇنداي جاعدايدا ەدب ۇلتتىق بانكتەن 17 پايىزعا نەسيە الىپ, 15 پايىزبەن دەپوزيت ورنالاستىرا الادى. سوندا ەدب ءۇشىن نەسيەنىڭ نارىقتىق قۇنى 20-22 پايىزعا تۇراقتالادى», دەيدى ا.ولجاەۆ.

ەدب نەسيەسى ۇلتتىق بانكتىڭ مارجاسىنا تاۋەلدى...

تاۋەلسىز ساراپشى ايبار ولجاەۆتىڭ ايتۋىنشا, تابىسىمىز وتە تومەن, سونىڭ سالدارىنان ادامدار بانكتەردەن, ميكروقارجى ۇيىمدارىنان, تۋىس­تارىنان دا قارىز الادى. رەتتەۋشى ورىنداردىڭ بۇل ماسەلەنى ەدب ەمەس, مقۇ نەسيەسىنەن باستاۋ كەرەك دەگەن باستاماسىن قولدايتىنىن ايتتى. بانكروتتىق تۋرالى زاڭ كۇشىنە ەنگەننەن كەيىن عانا بانكتەر, مقۇ وزدەرىن بانكروت دەپ تانۋعا ءوتىنىش بەرگەندەردىڭ قاتارى ءوسىپ كەتەدى دەپ ۇرەيلەندى, اياق تارتتى. كەپىلسىز نەسيە بويىنشا جىلدىق ءتيىمدى پايىزدىق مولشەرلەمە 2012 جىلدان بەرى وزگەرىسسىز قالدى. ساراپشى بۇرىننان نەسيەسى بار ازاماتتاردىڭ جاڭا نەسيە الۋعا ءوتىنىش بەرۋى قالىپتى قۇبىلىسقا اينالىپ كەتكەنىن ايتادى. قارىزدىڭ شامادان تىس جۇكتەلۋىنە جول بەرمەۋ ءۇشىن بانكتەر مەن ميكروقارجى ۇيىمدارى پرۋدەنتسيالدىق نورماتيۆتەردى ساقتاۋى كەرەك. نەگىزگى پرۋدەنتسيالدىق نورماتيۆ – 0,5%-دان اسپاۋعا ءتيىس.

مقۇ-نىڭ نەسيە ۇستەمەسى – 56 پايىز

ءتىپتى 56 پايىزدى اينالىپ ءوتىپ جاتقان ۇيىمدار دا جەتەدى. ەگەر ولاردىڭ نەسيەسىن 40 پايىزعا دەيىن تۇسىرە الساق, ونىڭ ءوزى جەتىستىك بولعالى تۇر. سەبەبى 40 پايىز ەدب نەسيەسى ءتارىزدى شەكتى بولادى. مقۇ سول 40 پايىزدىڭ شەڭبەرىندە جۇمىس ىستەۋى كەرەك. قازىر 56 پايىز قايدان شىقتى دەگەن ماسەلەدە تۇسىنىكسىز جايت كوپ, ونى كىمدەردىڭ ەسەپتەپ, بەكىتىپ جىبەرگەنىن ءبىز بىلمەيمىز. ەندىگى جەردە 40 پايىزدى ەسەپتەگەن كەزدە سول قاتەلىكتەردى قايتالاماساق دەيمىن. سەبەبى ۇب پەن ۇكىمەت الەۋمەتتىك جاعىنان از قورعالعان توپتىڭ نەسيە العانىن قالاماي وتىر. شىندىققا تۋرا قاراساق, نەسيە سولارعا كەرەك. ەگەر ولاردىڭ ءبارىنىڭ نەسيە الۋ مۇمكىندىگىن شەكتەپ تاستاساق, مقۇ-نىڭ تەڭ جارتىسى كولەڭكەلى ەكونوميكاعا كەتىپ, قۋىرداقتىڭ كوكەسىن سول كەزدە كورەمىز. 1990 جىلدارداعى جاعداي ءتارىزدى 100 پايىزبەن قارىزعا اقشا بەرەتىن ادامدار پايدا بولىپ, جابايى نارىق ۇستەمدىك قۇرادى. ەگەر وسى ارقىلى قارجى نارىعىن ساۋىقتىرىپ الساق, ەدب-عا دە كەزەك كەلەدى. ء«دال قازىر ەدب-نىڭ نەسيەلىك پايىزىنىڭ كورسەتكىشىن ەكونوميكامىزدىڭ ايناسى دەپ باعالاۋعا بولادى. سەبەبى ەدب نەسيەسى ۇب-نىڭ نەسيەسىنىڭ پايىزىنا تاۋەلدى. ۇب مارجاسىنان تومەن پايىزبەن نەسيە بەرۋ ولارعا ءتيىمسىز. وتانداستارىمىزدىڭ قارجىلىق ساۋاتتىلىعى تومەن دەگەنگە كەلىسە بەرمەيمىن. ءار ادامنىڭ, ءار وتباسىنىڭ ءوز ەسەبى بار. ۇكىمەت 30 جىل بويى جۇرگىزىپ كەلە جاتقان ساياساتتىڭ كەرى جاڭعىرىعىن قوعامعا تەلي بەرۋدى دوعارۋ كەرەك. ەكونوميكا ءارتاراپتاندىرىلىپ, جۇمىس ورىندارى اشىلسا, اركىمگە ەڭبەگى مەن قابىلەتىنە قاراي دەگەن تالاپ جالپىعا بىردەي ورتاق بولسا, بۇل ماسەلە شەشىلەدى», دەيدى ا.ولجاەۆ.

الماتى