ءاسىلى, عىلىم مەن ءوندىرىس ۇشتاسقاندا عانا جەتىستىككە جول اشىلسا كەرەك. ونىڭ دالەلى وبلىس ديقاندارى وتىز جىلعا جۋىق ەككەن «مارجان» سۇرپى. كەزىندە وبلىستاعى كۇرىشتىك القاپتىڭ 85 پايىزىنا ەگىلگەن «مارجاننىڭ» داڭقى الەمنىڭ ءار تۇكپىرىنە تاراپ ەدى. بىراق تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىنگى جوسپارلى ەكونوميكادان نارىقتىق قاتىناسقا كوشۋ كەزىندە ءداندى داقىلدان جوعارى ءونىم الۋعا كەپىل بولاتىن سەلەكتسياداعى جۇيە بۇزىلدى. اسىرەسە 2006-2008 جىلدارى جەتە زەرتتەلمەگەن, جەرگىلىكتى جاعدايعا بەيىمدەلمەگەن رەسەيلىك سۇرىپتار نارىققا دەندەي ەندى. نەگىزى شەتەلدىك سۇرىپتارعا وسىمدىك كارانتينىمەن اينالىساتىن مەملەكەتتىك ينسپەكتسيا تۇقىمباقتارىندا ساراپتاما جاسالۋى كەرەك ەدى. بىراق شارۋاشىلىقتار اراسىنان ونى ەسكەرگەن ەشكىم بولا قويعان جوق. كىرمە سۇرىپتارمەن ىلەسە كىرگەن ءتۇرلى اۋرۋ كەسىرىنەن جەرگىلىكتى ءونىمنىڭ ساپاسىن ءتۇسىرىپ الدىق.
رەسپۋبليكامىزداعى كۇرىش شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى جەتەكشى سەلەكتسيونەر, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, قازاق اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت مۇشەسى, «مارجان» جانە «ارۋ» سۇرىپتارىنىڭ نەگىزگى اۆتورى قۇرمانبەك باكىر ۇلى بۇگىندە جوعارى ءونىمدى شەتەلدىك سورتتاردى جەرگىلىكتى جاعدايلارعا بەيىمدەپ, وندىرىسكە ەنگىزۋ ماسەلەسى كوتەرىلىپ جۇرگەنىن ايتادى. ارينە, وسى ارقىلى ءبىزدىڭ جەردە جوعارى ءونىم بەرە الاتىن سۇرىپتاردىڭ مۇمكىندىگىن پايدالانۋعا ابدەن بولادى. ەڭ اۋەلى بولاشاق سۇرىپتار جەرگىلىكتى جەردىڭ قولايسىز سترەستىك جاعدايلارىندا ءتۇرلى سىناقتان ءوتۋى قاجەت. ودان دا دۇرىسى, سەلەكتسيالىق جۇمىستاردى قامتيتىن ءتۇرلى ءادىس جۇرگىزىلۋى كەرەك. جەتى-سەگىز جىلعى ىزدەنىستەن كەيىن سەلەكتسيالىق تۇقىمباقتاردا زەرتتەلگەن جۇزدەگەن ۇلگىنىڭ ىشىنەن ونشاقتىسى تاڭداپ الىنىپ, تاعى 2-3 جىل بويى كونكۋرستىق سىناقتان ءوتۋى كەرەك. وسى ۇلگىلەردىڭ ىشىنەن بولاشاق سۇرىپ بولۋعا لايىقتى 1-2 ۇلگى مەملەكەتتىك سىناققا بەرىلىپ, سونىمەن قابات وندىرىستىك سىناقتان وتكەنى ءجون.
«سەلەكتسيانىڭ كلاسسيكالىق, مۋتاگەنەز, پوليپلويديا, گاپلويدتى دەگەن تۇرلەرى بار. قاي-قايسىسى دا – ۇزاق جىلعى ىزدەنىستەن تۇراتىن ادىستەر. ال ءبىزدىڭ توپىراقتا ەكولوگيالىق سىناقتان وتپەگەن شەتەلدىك سورتتاردىڭ اۋا رايى قولايسىز جىلدارى جەتىلمەي قالۋى كەزدەسىپ تۇرادى. ءتىپتى وسى جاعدايلاردىڭ اسەرىنەن ءونىم بەرمەي قالۋ قاۋپى بار. مىسالى, قايبىر جىلى كوكتەمگى قولايسىز اۋا رايى مەن سۋ تاپشىلىعىنىڭ سالدارىنان وبلىستا كوپ كولەمدە ەگىلىپ جۇرگەن رەسەيدىڭ «ليدەر» سۇرپى جەكەلەگەن شارۋاشىلىقتاردا تولىق پىسپەي قالدى», دەيدى عالىم.
سەلەكتسيا – ونشاقتى جىلدا عانا باستاعان ءىسىڭنىڭ ناتيجەسى كورىنەتىن ۇزدىكسىز ۇدەرىس. كەزىندە سۇرىپ كوللەكتسيالىق, بۋداندىق, سەلەكتسيالىق, باقىلاۋ, كونكۋرستىق تۇقىمباقتاردا ابدەن زەرتتەلىپ بارىپ, مەملەكەتتىك سىناقتان كەيىن جەرسىندىرىلەتىن. قازىر بۇرىنعىداي كۇنى بويى سۋ كەشىپ جۇمىس ىستەيتىن سەلەكتسيونەر از. بارىنىڭ ءوزى اقىسى ەڭبەگىنە تاتىمايتىن قىپ-قىزىل بەينەتتەن قاشادى. وسىدان-اق ءبىزدىڭ قازىرگى اۋىلشارۋاشىلىق عىلىمىنىڭ جاي-كۇيىن باعامداي بەرىڭىز. قازىر اۋىلشارۋاشىلىق باعىتىندا ءتۇرلى جوبا بولعانىمەن, مەرزىمى شەكتەۋلى. ءتىپتى 3 جىلدا جاڭا سۇرىپ دايىنداۋدى كوزدەيتىن جوبالار دا كەزدەسكەن. سالادان مۇلدە حابارسىز, سەلەكتسيانىڭ ءيىسى مۇرنىنا دا بارمايتىنداردىڭ وسىنداي تىرلىگى عالىمدار ىزدەنىسىنە كوپ كەدەرگى كەلتىرەدى.
ارينە, عىلىممەن اينالىسۋ ءۇشىن جاعداي كەرەك. بىراق بيىل بازالىق قارجىلاندىرۋدان الىنىپ تاستالعان «ى.جاقاەۆ اتىنداعى قازاق كۇرىش شارۋاشىلىعى» عزي ۇجىمى جىل باسىنان بەرى جالاقى العان جوق. قارجىلاندىرۋدىڭ توقتاعانىنا قاراماستان, شارۋاشىلىقتارمەن كەلىسىپ, كوكتەمگى ەگىس جۇمىستارىن ۇيىمداستىردى. جالاقىسىز جۇمىستان كەتىپ جاتقان جاستار قاتارى كۇن سايىن كوبەيىپ بارادى. بۇل – ماڭدايعا باسقان جالعىز عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ بولاشاعىنا تونگەن قاۋىپ.
«قازىر كراسنوداردىڭ وزىندە «ليدەر» سۇرپىن مۇلدە ەكپەيدى. ال ءبىز سول سۇرىپتى, «يانتاردى» كوبەيتىپ, شارۋاشىلىقتارعا تاراتىپ وتىرمىز. بۇدان وتاندىق عىلىم وركەندەمەيدى. وسى كۇنى اۋستراليا, مىسىر, قىتاي كۇرىشتەن الدا تۇرعان ەل سانالادى. كەيىنگى 20 جىلدا بۋداندىق كۇرىشتەن كوپ ءونىم الىپ جاتقان قىتايلىق عالىمدار ءبىزدىڭ وبلىستى دا جاعالاپ, 2-3 سورتىن سىناققا بەرگەن. بىراق ونى بىزدە كوبەيتۋ مۇمكىن ەمەس, ونى تەك سول ەلدەن عانا الا الاسىز. ونى ەگەتىن بولساق, قىتايعا تاۋەلدى بولامىز. سىرتتان سورت تاسىمالداۋدىڭ سوڭى وسىنداي ەكونوميكالىق ديۆەرسياعا اكەلىپ سوعادى. ال بىزدە ونى ويلاپ وتىرعان ەشكىم جوق سياقتى», دەيدى عالىم.
وسى كۇنى رەسەيدە ءبىر عانا كۇرىش سالاسىندا 4 ۇلكەن سەلەكتسيالىق توپ بار. بۇل توپتار جەرگىلىكتى جەرگە ءتيىمدى سۇرىپتار دايىنداۋ بارىسىندا باسەكەلەسىپ جۇمىس ىستەيدى. ال بىزدە بۇل باعىتتا جالعىز-اق مامان قالدى. كوپ جاس جاعدايدىڭ جوقتىعىنان كۇنكورىس قۋىپ, باسقا سالاعا كەتتى.
الەمدە جەردىڭ تاپشىلىعىنان سۋ بەتىندەگى قالقىمالى الاڭدا كۇرىش ەگەتىن مەملەكەتتەر بار. ولار ينجەنەرلىك جۇيەگە كەلتىرىلگەن ءجۇز مىڭداعان گەكتار القابى بولا تۇرا, ءبىز سياقتى سىرتقا كوزىن ساتپايدى, ءونىمدى ءوز تەحنولوگياسىمەن ەگەدى. وزدەرىنىڭ وسى سالاداعى تالاي جىلعى تاجىريبەسىنە سۇيەنەدى. قازىر ازىق-ت ۇلىكپەن الەمدى اسىرايتىن قاۋقارى بار قىتايدا كۇرىشتىڭ 1 سورتىن ازىرلەۋگە 200-دەن استام سۇرىپتى زەرتتەيدى ەكەن. ال ءبىز قولداعى بارىمىزدان ايىرىلىپ قالۋدىڭ از-اق الدىندا تۇرمىز.
«قازىر ءبىز كۇرىش تۇقىمىنان بولەك بيدايدان – 37, ال بۇرشاقتان 90 پايىز شەتەلگە تاۋەلدىمىز. ءبىزدىڭ عىلىمنىڭ جاي-كۇيىن وسىدان-اق بايقاي بەرىڭىز. ەكى مىڭىنشى جىلدارى كوشەتتەپ ەگۋ تەحنولوگياسىن باستاپ, تاجىريبەدەن جاقسى ءوتىپ ەدى. كەيىن قارجىلاندىرۋ توقتاپ, باستاما ورتا جولدان ءۇزىلدى. جەرگىلىكتى شارۋاشىلىقتاردىڭ تاپسىرىسىمەن «سىر سۇلۋى» سورتىن ازىرلەدىك. ول دا قارجى جەتىمسىزدىگىنەن سىرتقى سۇرىپتار تاسقىنىنا توتەپ بەرە الماي وتىر», دەيدى قۇرمانبەك باكىر ۇلى.
«ى.جاقاەۆ اتىنداعى قازاق كۇرىش شارۋاشىلىعى» عزي ماماندارى كۇرىشتەن بولەك ارپا داقىلىنىڭ جاڭا سۇرىپتارىن دايىنداۋ ۇستىندە. جاڭالىقتى جاتىرقامايتىن عالىمدار جاڭا تەحنولوگيالاردى دا قولدانىسقا ەنگىزۋگە ءازىر. بىراق جايى بولەك جەرگىلىكتى سۇرىپتى ەگۋ اياسىن كەڭەيتۋ ءۇشىن مەملەكەت قولداۋى اۋاداي قاجەت.
قىزىلوردا
