ساقتىقتا قورلىق جوق

تاياۋدا الەۋمەتتىك جەلىدەگى ءبىر بەينەجازبادا ريددەردەگى وقۋشىنىڭ اۆتوبۋستى كۇتىپ تۇرىپ, جاقىنداعاندا الدىنان جۇگىرىپ وتكەنى كوپتى الاڭداتقان ەدى. ويتكەنى كوپشىلىك جولعا ادەيى شىعىپ, اپاتتىق جاعداي تۋدىرعان بالانىڭ جۇزىنەن قورقىنىش ەمەس, الدەبىر كەلەكە قىلىقتى بايقاعان. سودان بەينەجازبانىڭ استىنا وي-پىكىرلەرىن بىلدىرگەن جۇرتتىڭ ءبىرازى: «بۇل «جۇگىرىپ ءوت نەمەسە ءول» دەگەن ويىن», دەپ داۋرىقتى. ويتكەنى قاتىگەز ويىننىڭ ەرەجەسىنە سايكەس قاتىسۋشى باعدارشامنىڭ قىزىل بەلگىسى جانىپ تۇرعان كەزدە ءجۇرىپ بارا جاتقان كولىكتىڭ تۇسىنان جۇگىرىپ وتۋگە ءتيىس. بىراق جەرگىلىكتى پوليتسيا قىزمەتى جاسوسپىرىمدەردى انىقتاپ, ولاردىڭ جاي ويناپ جۇرگەنىن ايتىپ, تۇسىنىكتەمە بەردى.

«بەينەجازباعا ءتۇسىپ قالعان بالالاردى انىقتاپ, تاپتىق. بالالار جاي ويناپ جۇرگەنىن, ول ويىنعا قاتىسى جوقتىعىن جەتكىزدى. الدىمەن ءبىر بالا جۇگىرىپ وتكەن, كەيىن ەكىنشى بالا جۇگىرگەن. ال شەتتەن كورگەن ادام ونى ءتۇسىرىپ الىپ, «جۇگىرىپ ءوت نەمەسە ءول» دەگەن ويىنعا كەلتىرىپ ايتقان. ءار مەكتەپتە وسى ويىنعا قاتىستى الدىن الۋ شاراسى ءجۇرىپ جاتىر. مۇعالىمدەرمەن, بالالارمەن كەزدەسىپ, ءمان-جايدى تۇسىندىردىك. وبلىستا ازىرگە مۇنداي دەرەك تىركەلگەن جوق», دەدى شىعىس قازاقستان وبلىسى پد جەرگىلىكتى پوليتسيا قىزمەتى باستىعىنىڭ ورىنباسارى ءادىلجان حاميتوۆ.

راسىمەن, ەلىمىزدە رەسەي, بەلارۋس, ۋكراينا سەكىلدى ەلدەن كەلگەن بۇل ويىنعا قاتىستى تىركەلگەن دەرەك ازىرگە كەزدەسپەيدى. الايدا وسىعان ۇقساس بەينەجازبالار الەۋمەتتىك جەلىدە قاپتاپ ءجۇر. ماسەلەن, جۋىردا اقتاۋ قالاسىندا جىلدامدىقپەن كەلە جاتقان كولىكتىڭ الدىنان كيىكشە اتقىپ شىعىپ, ىستەگەن ىستەرىنە ءدان ريزا بولعان ءبىر توپ جەتكىنشەك كادرعا ىلىكتى. پسيحولوگتەر مۇنداي قادامعا بالالار قوعامدا ءوز ورنىن تاۋىپ, مويىنداتۋ ءۇشىن باراتىنىن ايتادى.

«بۇل ويىن ادامنىڭ مۇمكىندىگىن, قانداي جاعدايدا تاۋەكەل ەتە الاتىنىن جانە ءوزىن جەڭۋ قابىلەتىن زەرتتەۋمەن جانە ءوزىن-ءوزى دالەلدەۋمەن بايلانىستى. تۇلعالىق داعدارىسقا ۇشىراعان بالانىڭ بويىندا مىندەتتى تۇردە دالەلدەۋ ستيمۋلى بەلەڭ الادى. ويىن – جاسوسپىرىمدەر ءۇشىن ءوزىنىڭ باتىلدىعى مەن كۇشىن تانىتۋ, سول ارقىلى مارتەبەسىن كوتەرىپ, جاڭا بەدەل جيناپ, وزىنە دەگەن سەنىمىن ارتتىرىپ, توپ مۇشەلەرى نەمەسە قوعامعا ءوزىن قابىلداتىپ, مويىنداتۋىنىڭ ەڭ سوراقى جولى. قانشا ءبىلىمدى, تاپقىر بولسا دا, ەگەر الەۋمەتتەنۋى تومەن بولسا, قوعامعا ەنۋدىڭ وڭاي جولى وسىنداي ارەكەتتەرگە بارۋ دەپ ويلاۋى عاجاپ ەمەس. اقىرى ماقساتىنا جەتكىزەتىن جولدى قاتە تاڭداپ, وسىنداي ءتۇرلى ارانداتۋعا ەرىپ كەتەدى. سوندىقتان ويىن قوعامدا ءوز ورنىن تابۋدىڭ قاراپايىم قۇرالىنا اينالىپ وتىر. بالالار بۇل ويىندى جاڭا اسەر الۋ ءۇشىن دە ويناۋى ىقتيمال. ينتەرنەت جايلاعان, بىرقالىپتى «سۇرعىلت» تارتقان تىرشىلىكتە بالالار سەزىم مەن اسەردىڭ جەتىسپەيتىنىن بايقايدى. ال ادرەنالين ءتۇرلى سەزىمدى باستان وتكەرۋگە مۇمكىندىك بەرىپ, ەنەرگيانى ارتتىرادى. وزىندىك شەكارادان شىعۋ ستيمۋلىنا الىپ كەلەدى. ءبىر ايتا كەتەرلىگى, قازىرگى بالالاردا وزىمشىلدىك, ەگوتسەنتريزم سيندرومى بار. ەڭ وكىنىشتىسى, اتا-انالاردىڭ ستاندارتتى وي-ورىسىنەن بالانىڭ جاپا شەگۋى كوپ. ياعني بالانىڭ بويىندا «جاقسى وقۋشى» سيندرومىن دامىتا كەلە (پەرفەكتسيونيزم), تۇلعالىق سەزىم رەتسەپتورلارىن بەيعام قالدىرۋ», دەدى پسيحولوگ شولپان ءابىلوۆا.

وتاندىق «كاسپەرسكي» زەرتحاناسى جۇرگىزگەن زەرتتەۋگە زەر سالساق, ەلىمىزدەگى ءار بەسىنشى اتا-انا بالالارىنا 4 جاستان اسقاندا گادجەت الىپ بەرەدى ەكەن. ءتىپتى رەسپوندەنتتەردىڭ 50 پايىزدان استامى ولاردىڭ ينتەرنەتتە كۇندەلىكتى ءتورت ساعاتتان كوپ وتىراتىنىن, 23 پايىزى بالالارى بوس ۋاقىتىنىڭ ءبارىن ينتەرنەتتە وتكىزەتىنىن ايتقان. ساۋالناماعا قاتىسۋشىلاردىڭ تەك 65 پايىزى عانا ۋاقىت بويىنشا شەكتەۋ قويعانىن العا تارتادى. دەمەك بۇل قاراۋسىز جەتكىنشەكتەردىڭ ەسەرسوق ويىنعا ەلىرۋ ىقتيمالدىلىعى جوعارى دەگەندى بىلدىرەدى. جاعدايدىڭ الدىن الۋ ءۇشىن ءبىلىم باسقارماسىنداعىلار, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى اتا-انالارعا ۇندەۋ جولدادى. ويتكەنى بيىل جول-كولىك وقيعاسىنان قازا تاپقان بالالار سانى 14 پايىزعا ارتقان.

«بيىلعى 10 ايدا جول-كولىك وقيعاسىنان زارداپ شەككەن بالالاردىڭ سانى 3 پايىزعا ارتتى. زارداپ شەككەن بالالاردىڭ جارتىسىنان كوبى – جولاۋشىلار, ال قالعاندارى – جاياۋ جۇرگىنشىلەر. كوپ جاعدايدا بالا­لار ەرەسەكتەر تاراپىنان تاسىمالداۋ ەرەجەلەرىن بۇزعانى ءۇشىن زارداپ شەگەدى. سەبەبى ولار اۆتوورىندىقتار, بۋستەرلەر جانە اداپتەرلەر سياقتى بالالاردى ۇستايتىن قۇرىلعىلاردى پايدالانبايدى. جاياۋ جۇرگىنشىلەردىڭ ادەتتە بەلگىلەنبەگەن جەردەن جولدى كەسىپ ءوتىپ, جاقىنداپ قالعان كولىكتىڭ الدىنان جۇگىرىپ ءوتۋ كەزىندە جانە باعدارشامنىڭ تىيىم سالىنعان سيگنالىنا ءمان بەرمەگەن جاعدايدا جول-كولىك وقيعاسىنا ۇشىرايتىنى بەلگىلى. سول ءۇشىن بالالاردىڭ جول-كولىك جاراقاتتانۋىنىڭ الدىن الۋ شارالارى جۇرگىزىلىپ, وقۋ ورىندارىندا تۇراقتى نەگىزدە جاياۋ جۇرگىنشىلەردىڭ جول ءجۇرىسى قاعيدالارىن ساقتاۋىنا جانە بالالاردى تاسىمالداۋ كەزىندە بالالاردىڭ ۇستاۋ قۇرىلعىلارىن پايدا­لانۋعا باعىتتالعان قۇقىقتىق تۇسىن­­دىرۋلەر مەن ناسيحات جۇمىستارى جۇر­گى­زىلەدى. كەيىنگى 2 اپتادا جاياۋ جۇرگىنشىلەر وتكەل­دەرىنىڭ جول بەلگىلەرى, جول تاڭبالار, قورشاۋلار جانە باسقا دا جول ءجۇرىسىن رەتتەۋ قۇرالدارىمەن جابدىقتالۋىن تەكسەرۋ ماقساتىندا مەكتەپ اۋماعىندا جول جانە كوممۋنالدىق قىزمەت وكىلدەرى 1 700-دەن استام تەكسەرۋ جۇرگىزدى. ناتيجەسىندە, تابىلعان كەمشىلىكتەردى جويۋ ءۇشىن 200-دەن استام نۇسقاما بەرىلدى. مەكتەپتەردىڭ تەك 65 پايىزىندا عانا جول ءجۇرىسى قاۋىپسىزدىگى سىنىپتارى بار جانە مەكتەپتەردىڭ تەك 40 پايىزى جول ءجۇرىسى قاعيدالارىن زەردەلەۋ ءۇشىن ارنايى الاڭدارمەن جابدىقتالعان. قايعىلى وقيعالاردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن ءبىلىم وشاقتارىندا مەكتەپتىڭ جاس ينس­پەك­تورلارى جاساعىن ۇيىمداستىرۋ قاجەت. ولاردىڭ باستى مىندەتتەرى – بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر اراسىندا جول ءجۇرىسى قاعيدالارىن ساقتاۋدى ناسيحاتتاۋ جانە جولداعى بالالار جاراقاتىنىڭ الدىن الۋ», دەدى ىشكى ىستەر مينيسترلىگىندە وتكەن بريفينگتە ءىىم اكىمشىلىك پولي­تسيا­ كوميتەتىنىڭ ەرەكشە تاپسىرمالار جونىندەگى اعا ينسپەكتورى اقتوتى بورانوۆا.

ءبىز قالاساق تا, قالاماساق تا الەۋمەتتىك جەلىنىڭ الەگىن ءالى كورەتىنىمىز انىق. ۇيدەگى بالا دا «زيان» ەكەن دەپ, قولىنداعى تەلەفونىن ءبىر شەتكە ىسىرىپ قويمايدى. سوندىقتان ەڭ الدىمەن اتا-انا تسيفرلى ورتادا بالانىڭ قاۋىپسىزدىگىنە باسا ءمان بەرۋى قاجەت.

ء«بىرىنشى كەزەكتە قاتە جانە ءتيىمسىز تى­يىمداردان, قورقىتۋدان جانە ۇگىت-ناسيحات جۇرگىزۋدەن اۋلاق بولۋ كەرەك. مۇندايدا بالانىڭ «ۇيدەگىلەر مەنى تۇسىنبەيدى, قابىلدامايدى» دەگەن ويى بەكىپ, كەرىسىنشە, كەز كەلگەن ءادىس ارقىلى وزگە ۇجىمنىڭ ءبىر بولىگى بولۋعا ۇمتىلىسىن ارتتىرادى. تىيىم سالۋدىڭ ورنىنا وعان سۇراق قويىپ, ماسەلەنى تالقىلاعان ءجون. مىسالى, «بۇل قانداي ويىن؟ وندا قاۋىپكە, تاۋەكەلگە باس تىگۋگە تۋرا كەلە مە؟ ول ءتيىمدى جول ما؟ جاسوسپىرىمدەر ءوزىن مويىنداتۋ ءۇشىن نەگە وسىنداي جولدى تاڭدايدى؟» نەمەسە بالانى مۇقيات تىڭداپ, ونىڭ ۇعىمىنداعى دۇنيەنىڭ ءمانىن تۇسىنۋگە تىرىسۋ قاجەت: ول ءۇشىن كەرەمەت بولۋ نەنى بىلدىرەدى, كولىكتىڭ جولىن كەسىپ ءوتۋ ارقىلى ادام قانداي قابىلەتىن دالەلدەي الادى, بۇل قابىلەتتى وزگە جولمەن دالەلدەۋگە بولا ما, باتىلدىق دەگەن نە, باتىلدىق پەن ەسسىزدىكتىڭ قانداي ايىرماسى بار, جاسوسپىرىمدەر وسىنداي ارانداتۋعا ەرۋ ارقىلى نە كورسەتكىسى كەلەدى. وسى سەكىلدى سۇراقتار قويىپ, بالانىڭ جاۋابىن تىڭداپ, ءوز ويىڭىزدى ورتاعا سالىڭىز. قىسىم كورسەتۋدەن, ءوز پىكىرىڭىزدى تىقپالاۋدان, «دۇرىس جانە بۇرىس» دەپ ناقتى بولۋدەن باس تارتىڭىز. بالا مىندەتسىنىپ, ق ۇلىقسىز سويلەسسە دە, ونىڭ ءسىزدى تىڭداپ وتىرعانىن ۇمىتپاڭىز. كەيدە ويىنعا قاتىسۋ بالا ءۇشىن قارسىلىق تانىتۋدىڭ, باس كوتەرۋدىڭ, ەرەجە بۇزۋدىڭ ءبىر جولى بولۋى مۇمكىن. ءتۇرلى تىيىمدى بۇزۋ – ءجاسوسپىرىم شاقتا كەزدەسەتىن جاعداي. وندايدا اتا-انا ەلەۋسىز جاعدايلاردا ونى بايقاماۋىنا بولادى. مىسالى, جاي تۇرۋ, بولمەنى جيناماۋ سىندى ارەكەتتەر. بۇل بالانىڭ بيلىك پەن ەركىندىكتى سەزىنۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى. بالاڭىزدى جاقىن تانۋعا, جاقسىراق بىلۋگە تىرىسىڭىز. ول ءۇشىن ءتۇرلى ءادىس قولدانىڭىز. قىز بالامەن اناسى, ۇلىمەن اكەسى سويلەسكەن ءجون. ويتكەنى گەندەرلىك تۇسىنىك اڭگىمەنىڭ جايلى وتۋىنە ىقپال ەتەدى. تاربيە ءستيلى: اۆتوريتارلى بولۋ دا ءوز كومەگىن تيگىزەدى. وتباسىندا ەڭ باستىسى – سويلەسۋ ارقىلى بالاعا نە جەتپەيتىنىن ءتۇسىنىپ, ونى الۋدىڭ قاۋىپسىز جولىن تابۋ», دەدى ش.ءابىلوۆا.

ەسكەرتۋ: ەگەر – كوشەنىڭ جيەگىندە ستارتتا تۇرعان بالا كورسەڭىز, ابايلاڭىز! ساقتىقتا قورلىق جوق.