بەيبىتشىلىك ورناتۋ دەگەن ماقساتپەن اۋعان جەرىندەگى ۇرىس ءىس-قيمىلدارىنا ەلىمىزدەن 22 269 جاۋىنگەر قاتىسقان. 924 ادام جات جەردە قالسا, جار قۇشىپ, بالا ءسۇيىپ ۇلگەرمەگەن 1015 جاس ەلگە مۇگەدەك كۇيدە ورالدى. 21 سارباز ءىس-ءتۇزسىز جوعالعان.
جۋىردا رەداكتسيامىزعا «اۋعان ارداگەرىنىڭ جەسىرى» ۇيىمى مۇشەلەرىنىڭ مەملەكەت باسشىسىنىڭ اتىنا جولداعان ۇندەۋى كەلىپ ءتۇستى. ولار بۇگىنگى الەۋمەتتىك احۋالدى ەسكەرە وتىرىپ, اۋعان ارداگەرلەرىنىڭ جەسىرلەرىنە ارنايى مارتەبە بەرىلۋىن جانە الەۋمەتتىك جەڭىلدىكتەر قاراستىرىلۋىن سۇراعان. «قازىر ەلىمىزدە 10 مىڭعا جۋىق اۋعان ارداگەرى بار. ولاردىڭ شامامەن 3 مىڭى مۇگەدەك. جىل وتكەن سايىن ارامىزدا جۇرگەن اۋعان ارداگەرلەرى مەن سوعىس مۇگەدەكتەرىنىڭ قاتارى ازايىپ بارادى. ايتسە دە ولاردىڭ ارتىنداعى وتباسىلارىنىڭ تۇرمىستىق جاعدايى ەسكەرۋسىز قالىپ وتىر», دەلىنگەن ۇندەۋدە.
«قايتىس بولعان اۋعان ارداگەرلەرىنىڭ جەسىرلەرى ادىلدىك كۇتەدى. نەگە؟ بۇل سۇراققا جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن اۋعان سوعىسىنا قاتىسقان جاۋىنگەرلەردىڭ جەسىرلەرىنىڭ كۇننەن-كۇنگە ۋشىعىپ بارا جاتقان زارىنا نازار اۋدارىپ, تىڭداۋىمىز قاجەت. رەسپۋبليكامىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە اۋعان سوعىسى ارداگەرلەرىنىڭ مىڭداعان جەسىرى مەملەكەت تاراپىنان قامقورلىقتى, الەۋمەتتىك تۇرمىس جاعدايىن جاقسارتۋعا كومەك كورسەتۋدى سۇرايدى. اۋعان سوعىسى ارداگەرلەرىنىڭ وتباسى بۇگىنگى زامانعا لايىقتى ءومىر سۇرۋگە قۇقىلى. ءتۇيىنى شەشىلمەگەن كوپتەگەن الەۋمەتتىك ماسەلەگە جانۇشىرعان انالاردىڭ جانايقايىن جان-جاقتى تەكسەرىپ, شەشىم قابىلداۋدى ۇسىنامىز», دەيدى ولار.
«اۋعان ارداگەرلەرى سوعىستان كەيىن دە ەل يگىلىگى ءۇشىن قىزمەت ەتتى. قازىرگى تاڭدا ولاردىڭ جۇبايلارى مەن بالا-شاعاسى دا ادىلەتتى قازاقستان قۇرۋدى ماقسات ەتكەن وتانداستارىمەن بىرگە ءار سالادا ماڭداي تەرىن توگىپ ءجۇر». وسىلاي دەگەن ۇندەۋ اۆتورلارى تۇرعىن ءۇي ماسەلەسىن شەشۋ, الەۋمەتتىك جاردەماقى مەن زەينەتاقىنى قايتا قاراۋ, تۇرعىن ءۇي كوممۋنالدىق قىزمەتى تاراپىنان جەڭىلدىكتەر بەرۋگە قاتىستى بىرقاتار تالابىن بىلدىرگەن.
ءبىز ۇندەۋ جاساعانداردىڭ وزدەرىمەن حابارلاسىپ, ءمان-جايدى تەرەڭىرەك بىلۋگە تىرىستىق. اۋعان ارداگەرىنىڭ جەسىرى تالدىگۇل جولاەۆانىڭ ايتۋىنشا, ونىڭ جۇبايى سوعىستان مۇگەدەك بولىپ ورالعان. الايدا ءتىرى كەزىندە دە, قايتقاننان كەيىن دە مەملەكەت تاراپىنان ەشقانداي جاردەم كورمەگەن. «جۇبايىم ءتىرى كەزدە ءۇي كەزەگىنە تۇرعان ەدىك. ول قايتىس بولعاننان كەيىن ءبىزدى كەزەكتەن شىعارىپ تاستادى. قازىرگى تاڭدا اۋعان ارداگەرلەرىنىڭ جەسىرلەرى مەملەكەت تاراپىنان مۇلدە ەسكەرۋسىز قالدى. ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە مەن سەكىلدى مىڭداعان ايەل زار جىلاپ وتىر», دەيدى ول.
ونىڭ ايتۋىنشا, كورشى رەسەيدە, قىرعىزستاندا اۋعان ارداگەرلەرىنىڭ جەسىرلەرىنە مەملەكەت تاراپىنان جەڭىلدىكتەر جاسالعان كورىنەدى. ەلىمىزدىڭ كەيبىر وڭىرلەرىندە دە (باتىس قازاقستان, سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارى, ت.ب.) بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە قولداۋلار بولعان. ال الماتى, جامبىل وبلىستارىندا اۋعان ارداگەرلەرىنىڭ جەسىرلەرىنە ەشقانداي الەۋمەتتىك جەڭىلدىكتەر قاراستىرىلماعان.
ءبىز وسى ماسەلە بويىنشا «Qazaqstan ardagerleri» قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى باقىتبەك سماعۇلعا حابارلاسىپ, پىكىرىن بىلدىك. ونىڭ ايتۋىنشا, «ارداگەرلەر تۋرالى» زاڭعا سايكەس اۋعانستانداعى نەمەسە باسقا دا مەملەكەتتەردەگى ۇرىس قيمىلدارى كەزىندە قازا تاپقان جانە حابار-وشارسىز كەتكەن نەمەسە قايتىس بولعان اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ وتباسىلارى 4,59 اەك مولشەرىندە ارناۋلى مەملەكەتتىك جاردەماقى الۋعا قۇقىلى. بۇل سوما بيىل شامامەن 15 836 تەڭگەنى قۇرايدى.
– ەگەر اۋعان سوعىسىندا قايتىس بولسا, سول ادامداردىڭ وتباسىلارى 4,59 اەك مولشەرىندە جاردەماقى الۋعا ءتيىس. سونداي-اق ءتىرى بولعاندا ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس مۇگەدەكتەرىنە تەڭەستىرىلگەن مارتەبەسى بويىنشا جاردەماقى الىپ جۇرگەن ازاماتتار قايتىس بولعاننان كەيىن ولاردىڭ ەكىنشى رەت نەكەگە تۇرماعان ايەلدەرى 2,56 اەك, ياعني 8 832 تەڭگە مولشەرىندە جاردەماقى الادى, – دەيدى ول.
ونىڭ ايتۋىنشا, «ارداگەرلەر تۋرالى» زاڭنىڭ كۇشى قولدانىلاتىن باسقا دا ادامدارعا جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار تاراپىنان قوسىمشا الەۋمەتتىك قولداۋ شارالارى كورسەتىلەدى. «جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگان كورسەتەتىن كومەكتىڭ تۇرلەرى, الۋشىلار ساناتتارىنىڭ تىزبەسى, اتاۋلى جانە مەرەكە كۇندەرىنىڭ تىزبەسى, كومەكتىڭ مولشەرى ءار ايماقتا جەكە بيۋدجەتتىڭ مۇمكىندىگىنە قاراي جەرگىلىكتى وكىلدى ورگانداردىڭ شەشىمدەرىمەن وڭىرلىك قاعيدالاردا بەكىتىلەدى. مىسالى, استانا قالاسىندا اتالعان ساناتتاعى ازاماتتارعا اتاۋلى كۇنگە 11 اەك مولشەرىندە بىرجولعى ماتەريالدىق كومەك بەرىلەدى», دەيدى قاۋىمداستىق توراعاسى.
باقىتبەك سماعۇل الداعى 9-11 قاراشا كۇندەرى جەزقازعان قالاسىندا «ادىلەتتى قازاقستان. الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىك. ازاماتتىق بورىش» تاقىرىبىندا اۋعان سوعىسى مەن چەرنوبىل اپاتى ارداگەرلەرىنىڭ كونفەرەنتسياسى وتەتىنىن جەتكىزدى. ء«بىز, «Qazaqstan ardagerleri» قاۋىمداستىعىنىڭ اتىنان اۋعان ارداگەرلەرىنىڭ جەسىرلەرى كوتەرىپ وتىرعان بارلىق ماسەلەنى كۇن تارتىبىنە شىعارامىز. ايەلدەردىڭ ايتىپ وتىرعان تالابى ورىندى. بۇل – وڭتايلى شەشىمىن تابۋعا ءتيىس ۇسىنىس», دەدى ول.
جالپى, قازىرگى كۇنى ەلىمىزدە اۋعان سوعىسى ارداگەرلەرىنە, ولاردىڭ وتباسىلارىنا جانە جەسىرلەرىنە مەملەكەت تاراپىنان قانداي كومەك پەن جەڭىلدىكتەر قاراستىرىلعان؟ ءبىز وسى ساۋالدى ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنە جولداعان بولاتىنبىز. ۆيتسە-مينيستر ە.وسپانوۆتىڭ جاۋابىنا سۇيەنسەك, 1999 جىلى زاتتاي جەڭىلدىكتەر بەرۋدىڭ ەسكى جۇيەسىن نارىقتىق ەكونوميكاعا سايكەس كەلتىرۋ ماقساتىندا جەڭىلدىكتەر بەرۋ سالاسىنداعى زاڭناماعا رەفورما جۇرگىزىلىپ, بارلىق جەڭىلدىك مولشەرى الۋشىلاردىڭ ساناتىنا جانە بۇرىن بەرىلگەن جەڭىلدىكتەرگە قاراي سارالانىپ بەلگىلەنگەن ارناۋلى الەۋمەتتىك جاردەماقى تولەمىمەن اۋىستىرىلعان.
«بۇل رەتتە, زاتتاي جەڭىلدىكتەردى اقشالايعا اۋىستىرۋ الۋشىلاردىڭ بارلىق ساناتىنىڭ مەملەكەتتىك كومەككە تەڭ قولجەتىمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا جۇزەگە اسىرىلدى (قالادا, اۋىلدا تۇراتىندار ءۇشىن). اۋعان سوعىسىنا قاتىسقان ازاماتتارعا جانە ولاردىڭ وتباسىلارىنا ۇسىنىلاتىن قۇقىقتار مەن الەۋمەتتىك كەپىلدىكتەر الەۋمەتتىك كودەكس, «ارداگەرلەر تۋرالى» زاڭ جانە وزگە دە زاڭنامالىق اكتىلەرمەن رەتتەلەدى», دەلىنگەن جاۋاپتا.
مينيسترلىك بەرگەن مالىمەتكە قاراعاندا, قازىرگى ۋاقىتتا اۋعان سوعىسى ارداگەرلەرىن الەۋمەتتىك قولداۋعا باعىتتالعان شارالار جۇيەسى بار. اتاپ ايتقاندا, ولار – ارناۋلى مەملەكەتتىك جاردەماقى تولەۋ (قولدانىستاعى زاڭناماعا سايكەس اۋعانستانداعى سوعىس ارداگەرلەرى ءۇشىن جاردەماقى مولشەرى 6,19 اەك (2023 جىلى 21 356 تەڭگە), مۇگەدەكتىگى بار ارداگەرلەر ءۇشىن – 7,55 اەك (2023 جىلى 26 048 تەڭگە); جەرگىلىكتى بيۋدجەت قاراجاتى ەسەبىنەن اقشالاي نەمەسە زاتتاي تۇردە الەۋمەتتىك كومەك كورسەتۋ (جىل سايىن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار اتاۋلى كۇندەرگە وڭىرلىك ەرەجەلەردە بەلگىلەنگەن مولشەردە ۇسىنىلاتىن الەۋمەتتىك كومەك); تۇرعىن ءۇي زاڭناماسىنا سايكەس تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ; امبۋلاتورلىق-ەمحانالىق كومەك كورسەتەتىن ۇيىمداردا ارتىقشىلىقپەن قىزمەت كورسەتۋ جانە اۋرۋحاناعا كەزەكتەن تىس جاتقىزۋ; بiلiكتi مەديتسينالىق كومەك الۋ; جۇمىس iستەپ جۇرگەن كەزىندە تىركەلگەن ەمحانالاردى زەينەتكەرلiككە شىققان كەزدە دە پايدالانۋ قۇقىعى; جەڭىلدىكتى سالىق سالۋ ت.ب. بۇدان باسقا, «ارداگەرلەر تۋرالى» زاڭنىڭ 11-بابىنىڭ 4-تارماعىنا سايكەس مۇگەدەكتىگى بار ادامدارعا مۇگەدەكتى وڭالتۋدىڭ جەكە باعدارلاماسى بويىنشا زاڭنامادا كوزدەلگەن قوسىمشا الەۋمەتتىك قولداۋ شارالارى ۇسىنىلادى.
سونداي-اق «ارداگەرلەر تۋرالى» زاڭنىڭ كۇشى قولدانىلاتىن باسقا ادامدارعا ۇسىنىلاتىن الەۋمەتتىك قولداۋ شارالارى بار. ونىڭ ىشىندە ارناۋلى مەملەكەتتىك جاردەماقى تولەۋ, جەرگىلىكتى بيۋدجەت قاراجاتى ەسەبىنەن اقشالاي نەمەسە زاتتاي تۇردە الەۋمەتتىك كومەك كورسەتۋ, ت.ب.
«اۋعان ارداگەرىنىڭ جەسىرلەرى» ۇيىمىنىڭ كوتەرىپ وتىرعان ماسەلەسى – ولارعا ارنايى مارتەبە بەرۋ. ءبىز وسى ساۋالدى دا ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنە قويعان ەدىك. ولار جوعارىدا اتالعان زاڭدار نەگىزىندە ءتيىستى ادامدارعا مارتەبە بەرىلىپ, مەملەكەتتىك جاردەماقى تولەنىپ جاتقانىن, وعان باسقا دا ساناتتاردى قوسۋعا نەگىز جوق ەكەنىن حابارلادى. تاعى دا ەسكە سالىپ وتسەك, بارلىق جەڭىلدىك «ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا قاتىسۋشىلارى مەن مۇگەدەكتەرiنە جانە سولارعا تەڭەستiرiلگەن ادامدارعا بەرiلەتiن جەڭiلدiكتەر مەن ولاردى الەۋمەتتiك قورعاۋ تۋرالى», «ارداگەرلەر تۋرالى» زاڭداردا, الەۋمەتتىك كودەكستە قاراستىرىلعان. ال اۋعان ارداگەرلەرى جەسىرلەرىنىڭ ۇسىنىستارى جۋىردا ۇلىتاۋ وبلىسىندا وتەتىن ارداگەرلەر كونفەرەنتسياسىندا كوتەرىلىپ, وڭ شەشىم تابادى دەپ ۇمىتتەنەمىز.
