جەكە تۇلعا بانكروتتىعى: زاڭنامالىق وزگەرىستەر ەنگىزىلەدى

زاڭ تالاپتارى جەڭىلدەيدى

قارجى ۆيتسە-ءمينيسترى ەرجان ءبىر­جانوۆتىڭ ايتۋىنشا, بانكروتتىق ءراسى­مىن قولدانۋ مۇمكىندىكتەرى كەڭەيتىلەدى.

«جەكەلەگەن بورىشكەرلەر زاڭنا­مالىق كەدەرگىلەردىڭ سالدارىنان بانكروتتىق ءراسىمىن كەڭىنەن قولدانا الماي وتىر. قازىر زاڭنامالىق وزگەرىستەر دايىن­داپ جاتىرمىز. ول وزگەرىس­تەر­دىڭ قاتارىندا بىرىنشىدەن, سوتتان تىس بانكروتتىققا جاتاتىن قارجى ۇيىم­دارىنىڭ تىزبەسىن كەڭەيتۋ بار. ەكىن­شى­دەن, ازاماتتار قوسىمشا قۇجات­تار­دى قوسا بەرۋ مىندەتىنەن بوساتىلىپ, قاجەت مالىمەتتەردى ءتيىستى ۇيىم­داردىڭ دەرەكقورىنان الۋ كوزدەلگەن. تولەم قابىلەتتىلىگىن قالپىنا كەلتىرۋ جوسپارى بەكىتىلگەننەن كەيىن بورىشكەردىڭ شەتەلگە شىعۋىنا تىيىمدى الىپ تاستاۋ دا جوس­پارلانىپ وتىر. بارلىق وزگەرىس جەكە تۇلعالاردىڭ قۇقىعىن قورعاپ, مۇم­­­كىن­دى­گىن ۇلعايتۋعا جانە وسى ۇدەرىسكە باسقا دا ازاماتتاردىڭ ارىزدارىن قابىلداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. قا­زىر قايتارىلعان ارىزداردى التى اي­دىڭ ىشىندە قايتا قاراۋعا بولادى. سون­دىقتان زاڭنامالىق وزگەرىستەردەن كەيىن قايتارىلعان ارىزدار بويىنشا قايتا جۇگىنۋگە بولادى», دەدى ۆيتسە-مينيستر.

ونىڭ ايتۋىنشا, بانكروت دەپ تانۋعا ءوتى­نىش بەرگەن ازاماتتاردىڭ كوبى ءوز قارىز سوماسىن بىلمەيدى.

«بانكروتتىق ۇدەرىسىن ىسكە اسىرۋ كە­زىندە بايقاعانىمىز, كوپ ازاماتتار ءوزىنىڭ قارىز سومالارىن تولىق­قان­دى بىل­مەيدى نەمەسە ارىزداردا دۇرىس كور­سەت­پەيدى. مىسالى, اتىراۋ قالا­سى­نىڭ تۇرعىنى وزىندە 8 ملرد تەڭگە قارىز بار دەپ ارىزىندا كورسەتكەن. بىراق ءبىز بارلىق قارجى ۇيىمدارىنان مالىمەت جيناعاندا ناقتى قارىزى 1 ملن 380 مىڭ تەڭگە بولدى. قىزىلوردا وبلىسىنىڭ تۇرعىنى ءوزىنىڭ قارىزىن 1 300 تەڭگە دەپ كورسەتتى. قارجى ۇيىمدارىنىڭ دە­رەك­تەرىنە جۇگىنسەك, شىن مانىندە, قارىزى 1 ملن 100 تەڭگە ەكەن. سوندىقتان دەرەك­تەر­دىڭ قايشىلىعىن بولدىرماۋ ءۇشىن بولاشاقتا ارىز بەرگەندە ناقتى سومانى كورسەتپەي, دەرەكتەردى مەملەكەتتىك نەسيە بيۋروسىنان جيناي الامىز. سونداي وزگەرىستەر ەنگىزگەلى جاتىرمىز», دەپ ءبولىستى سپيكەر.

بانكروتتىقتى ماقۇلداماۋعا نە سەبەپ؟

ازاماتتار تاراپىنان «بانكروتتىققا قاتىستى وتىنىشتەرىمىز قابىلدانباي جاتىر» دەگەن سىڭايداعى شاعىم دا از ەمەس. مەملەكەتتىك كىرىستەر كوميتەتى بەرە­شەكپەن جانە دارمەنسىز بورىشكەرلەر­مەن جۇمىس باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى مەرۋەرت سيسەمباەۆانىڭ ايتۋىنشا, مەملەكەتتىك كىرىستەر كومي­تەتى ءوتىنىم بەرۋشىنىڭ تالاپتارعا ساي نەمەسە ساي ەمەستىگىن الدىمەن ءبىرىنشى نەسيە بيۋروسىنىڭ اقپاراتىنا سۇيەنە وتىرىپ ماقۇلدايدى.

«سوتتان تىس بانكروتتىق راسىمىنە تەك 12 اي بويى قارىزى تولەنبەگەن ازاماتتار قاتىسا الادى. قارىز سوماسى 1 600 اەك-تەن اسىپ كەتەتىن ازاماتتاردىڭ وتىنىمدەرى قابىلدانبايدى. مۇنداي كريتەريگە سايكەس كەلمەيتىن ارنايى توپتار بار. مىسالى, ازامات بانك الدىنداعى بەرەشەگىن بەس جىلدان اسا ۋاقىت بويى تولەي الماعان جاعدايدا وعان قاتىستى 1600 اەك ەرەجەسى قولدانىلمايدى. بۇ­گىندە ول – 5 ملن 520 مىڭ تەڭگە. ال ەگەر ازامات اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك الاتىن بولسا, وندا 12 ايعا دا قارامايمىز. تيىسىنشە, ءوتىنىم بەرۋشى سوڭعى 6 اي ىشىن­دە اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەكتى العا­نىن راستاۋعا مىندەتتى. سونىمەن قاتار باسىم بولىگىندە م ۇلىك انىقتالىپ جاتىر, ول – پاتەر, اۆتوكولىك جانە زاڭدى تۇلعا­لار­داعى ۇلەستەر. جۇبايىنىڭ اتىن­داعى م ۇلىكتەر دە تەكسەرىلەدى – ولاردىڭ قاي كەزدە نەكەلەسكەنى جانە ول م ۇلىكتەردى قاي كەزدە ساتىپ العانى مۇقيات تەكسەرىلەدى», دەيدى مەرۋەرت سيسەمباەۆا.

اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ دەرەكتەرىنە سايكەس, ازاماتتاردىڭ اتىندا اۋىلشارۋاشىلىق جانۋارلارىنىڭ بار ەكەنى دە انىقتالىپ جاتىر ەكەن.

«باس تارتۋعا سەبەپ بولعان تاعى ءبىر جاعداي – قارجى ۇيىمدارىمەن بىرلە­سىپ بو­رىشتى رەتتەۋدى دالەلدەيتىن قۇجات­تار­دىڭ بولعاندىعى. ول قۇجاتتار – ازا­مات­­تىڭ «مەنىڭ قارىزىمدى قايتا قۇ­رى­لىمداۋدى نەمەسە قايتا قارجى­لان­دى­رۋدى سۇرايمىز» دەپ ءوتىنىم بىلدىرگەن ارى­زى جانە بانكتىڭ وعان قاتىستى قان­داي دا ءبىر جاۋابى. بۇل ماسەلە بانككە جانە ميكروقارجى ۇيىمىنا قاتىستى», دەپ تۇسىندىرەدى مەملەكەتتىك كىرىستەر كومي­تە­تىنىڭ وكىلى.

بانكروت اتانعانعا دەيىن دە, كەيىن دە ارنايى قارجىلىق مونيتورينگ جۇر­گى­زىلەدى. زاڭ جۇزىندە قارجىلىق موني­تو­رينگ­تىڭ ەكى ءتۇرى بار.

ء«بىرى – بورىشكەرگە قاتىستى ءراسىم جۇر­گىزىلىپ جاتقان كەزدەگى مونيتورينگ. ەكىنشىسى – بانكروت دەپ تانىلعاننان كەيىنگى ءۇش جىل ىشىندە جۇرگىزىلەتىن مونيتورينگ. ءبىرىنشىسى بويىنشا التى اي ىشىندە قارجىلىق مونيتورينگ جاسالىپ, ازاماتتىڭ مۇلكى بار-جوعى, اقشالاي قاراجاتىنىڭ بار نەمەسە جوق ەكەندىگى (بۇل جەردە اڭگىمە مىڭ, ەكى مىڭ تەڭگە تۋرالى ەمەس, بانكتىك شوتتارىندا جالپى نەسيە بەرەشەگىنىڭ 30 پايىزى كولەمىندە اقشالاي قاراجاتىنىڭ بار ەكەندىگى انىق­­تالادى) تەكسەرىلەدى. بۇگىنگى كۇنگە دەيىن 7673 ادام بويىنشا قارجىلىق مو­ني­تورينگتىڭ ءبىرىنشى كەزەڭى جۇرگىزىلدى. ءارى قاراي بۇل دەرەكتەر وكىلەتتى ورگانعا جولدانادى», دەيدى.

قازىرگە دەيىن 224 ادامدا م ۇلىك بار ەكەنى جانە ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردەگى ەسەپشوتتارىندا قوماقتى قاراجات بار ەكەنى انىقتالعان. ەگەر ەسەپشوتتاعى اق­شاسى بانكروتتىققا ۇسىنىلىپ وتىر­عان قارىز سوماسىنىڭ 30 پايىزىنان اسىپ كەتكەن جاعدايدا وكىلەتتى ورگان بۇل دەرەكتى سەبەپ ەتىپ, بانكروتتىق ءراسىمىن توقتاتۋعا قۇقىلى.

ء«راسىمدى باستاپ قويىپ, بىراق قايتا­دان باس تارتىپ جاتقان مىسالدار دا بار. زاڭ بويىنشا بۇعان دا مۇمكىندىك قاراس­تىرىلعان. ارىزدانىپ, ءراسىمدى توقتاتۋ – ازاماتتىڭ ەركىندەگى شارۋا. تيىسىنشە مۇنداي ارىزدى بورىشكەردىڭ ءوزى عانا ەمەس, كرەديتور دا بەرە الادى. بۇگىندە 296 ازامات بويىنشا ءراسىم توقتاتىلعان. باسىم بولىگىندە ازا­ماتتار وزدەرى باس تارتقان, الايدا كرەدي­تور­لار­دىڭ دا شاعىمدانعان نەگىزدەرى بار. كوپ جاعدايدا وكىلەتتى ورگاندار ازا­ماتتىڭ ءىشىنارا نەسيە سوماسىن تولە­گەنىن راستايتىن دەرەكتەردى تاۋىپ, بانكروتتىقتى توقتاتىپ جاتىر», دەدى مەرۋەرت سيسەمباەۆا.

قاي وڭىرلەر بەلسەندى؟

مەملەكەتتىك كىرىستەر كوميتەتى وكىلى­نىڭ ايتۋىنشا, جەكە تۇلعالاردىڭ بان­ك­روت­­تىعى تۋرالى زاڭ قابىلدانعاننان كە­يىن قارجى ينستيتۋتتارى دا ءتارتىپتى بولا باستادى.

«بۇرىن بانكتەر ادامدى مۇلدە تىڭ­دا­مايتىن. قازىر «ەندى رەتتەمەسەك, ەر­تەڭگى كۇنى بانكروتتىققا تاپسىرىپ جى­بە­رەر» دەپ رەتتەپ جاتىر. ءتىپتى كليەنتكە ەسكەرتپەي-اق, بىرجاقتى تارتىپپەن رەتتەپ جاتقان جاعدايلار دا كەزدەسەدى. ياعني ولار سونداي جولمەن كليەنتپەن جاڭا كەلىسىمشارت جاسايدى دا, نەسيەنى جاڭا راسىمدەلگەن سەكىلدى ەتىپ قويادى. مۇنداي جاعدايدا تۇتىنۋشى ءوز نەسيەسى بويىنشا بانكروتتىق راسىمىنە جۇگىنە الماي قالادى. ارينە, زاڭ – جاڭا, سوندىقتان ونى جۇزەگە اسىرۋ شەڭبەرىندە ءتۇرلى كە­دەر­گىلەر تۋىنداپ جاتىر. ونى ءبىز قارجى ۇيىمدارىنىڭ دۇرىس ەمەس ارەكەت­تەرى سال­دارىنان دەپ ايتا الامىز», دەيدى مەرۋەرت سيسەمباەۆا.

قارجى مينيسترلىگىنىڭ اقپاراتى بو­يىن­شا, سوت بانكروتتىعىنا جانە تولەم قابىلەتىن قالپىنا كەلتىرۋگە 1200-دەن اسا ازامات جۇگىنگەن.

ەڭ كوپ بانكروت اتانعان ازاماتى بار وڭىرلەر كوشىن الماتى وبلىسى (801 ادام), جامبىل وبلىسى (677 ادام) جانە الماتى قالاسى (606 ادام) باستايدى. ەڭ از بانكروت دەپ تانىلعان ادامدار ۇلىتاۋ (41), سولتۇستىك قازاقستان (114) جانە باتىس قازاقستان (127) وبلىستارىندا تۇرادى.

جەكە تۇلعالاردىڭ بانكروتتىعى تۋرا­لى زاڭنىڭ مۇمكىنشىلىگىن پايدالانىپ, بانكروت دەپ تانىلعان ازاماتتاردىڭ 58 پايىزى – ەر-ازاماتتار, 42 پايىزى – ايەلدەر. «ەڭ جاسى جوعارى بانكروت دەپ تانىلعان ازامات – 79 جاستاعى قاريا قىزىلوردا وبلىسىندا تۇرادى. ەڭ جاسى 20 جاستاعى الماتى وبلىسىنىڭ تۇرعىنى.

ايتا كەتەيىك, 2022 جىلى 30 جەلتوق­سان­دا «قازاقستان رەسپۋبليكاسى ازامات­تا­رىنىڭ تولەم قابىلەتتىلىگىن قالپىنا كەلتىرۋ جانە بانكروتتىعى تۋرالى» زاڭعا قول قويىلدى. زاڭ 1 قاڭتاردا رەسمي تۇردە جاريالاندى. 3 ناۋرىزدان اتالعان زاڭ بويىنشا بانكروتتىق تۋرالى ءوتىنىش قابىلداۋ باستالدى.

ازاماتتاردىڭ كوبى سوتتان تىس بان­ك­روت­تىق پروتسەدۋراسىن قولاي كورىپ جاتىر. سول ارقىلى بانك, ميكروقارجى ۇيىم­­دارى جانە كوللەكتورلىق اگەنت­تىك­تەر الدىنداعى بورىشىنان قۇتىلۋ مۇم­كىندىگى پايدا بولادى. ازاماتتار ءوتى­نىشتى حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتا­لىعى (حقكو), ەلەكتروندى ۇكىمەت پورتالى (eGov.kz.), e-Salyq Azamat جانە eGov Mobile ءموبيلدى قوسىمشالارى ارقىلى بەرە الادى.

بانكروتتىق تالاپتارى

جەكە تۇلعا بانكروتتىعىنىڭ ءۇش ءتۇر­لى نۇسقاسى بار. ولار – سوتتان تىس بان­ك­روتتىق, سوت بانكروتتىعى جانە تولەم قا­بىلەتىن قالپىنا كەلتىرۋ پروتسەدۋراسى.

سوتتان تىس بانكروتتىق جاعدايىندا بانك, ميكروقارجى ۇيىمدارى جانە كوللەكتورلىق اگەنتتىكتەر الدىنداعى بەرەشەكتەر وتەلەدى. شارتى:

• قارىز كولەمى 5,5 ملن تەڭگەدەن (1 600 اەك) اسپاۋعا ءتيىس;
• سوڭعى 12 اي بويى تولەنبەگەن بولۋعا ءتيىس;
• جەكەمەنشىگىندە ەشقانداي م ۇلىك بولماۋى كەرەك;
• بانكپەن زايمدى قانداي دا ءبىر رەتتەۋ جاسالماعان بولۋى كەرەك;

سوت بانكروتتىعى قارىز كولەمى 1 600 اەك-تەن (5,5 ملن تەڭگەدەن) اساتىن قا­رىزدار بويىنشا جۇرگىزىلەدى. سوت بانكروتتىعىنىڭ باستى ماقساتى – ءوتىنىم بەرۋشى ازاماتتىڭ م ۇلىك ماسساسى ەسەبىنەن كرەديتورلاردىڭ تالابىن مەيلىنشە ماكسيمالدى تۇردە قا­ناعاتتاندىرۋ. ەگەر بورىشكەردىڭ جالعىز تۇرعىن ءۇيى كەپىلدە تۇرعان بولسا, وندا كرەديتور ونى سوت شەشىمىمەن الىپ قويا الادى. ال ەگەر باس­پانا كەپىلدە تۇرماسا, كرەديتور وعان ءۇمىت ەتە المايدى. قالعان وتەلمەگەن سوما بورىشكەردە سەنىمسىزدىك بەلگىلەرى (م ۇلىكتى نەمەسە ول تۋرالى مالىمەتتەردى جاسىرۋ, جالعان اقپارات بەرۋ جانە ت.ب.) بولماعان جاعدايدا ەسەپتەن شىعارۋعا جاتادى.

ءۇشىنشى مۇمكىندىك – تولەم قابىلەتىن قالپىنا كەلتىرۋ پروتسەدۋراسى. ونىڭ شارتى بويىنشا ازامات قارىزىن 5 جىلعا دەيىن ءبولىپ تولەۋ ەرەجەسىمەن جەڭىلدەتە الادى. مۇنىڭ ناتيجەسىندە بورىشكەرگە «بانكروت» مارتەبەسى بەرىلمەيدى, سايكەسىنشە بانكروت بولعان ازاماتتارعا قاتىستى تۋىن­داي­تىن زارداپتارعا ۇشى­را­مايدى.