ەميگراتسيا تۇجىرىمدامامەن توقتاي ما؟

ەكونوميكاداعى ءارتاراپ­تان­دىرۋ جانە قۇرىلىمدىق وز­گە­رىستەر ء(ومىردىڭ جوعارى دەڭ­­گەيى, تابىستى ءادىل ءبولۋ, «كۇر­دەلى ەكونوميكاعا» كوشۋ) ايا­سىندا «ساپالى جۇمىس ورىندارى» جاڭا تۇجىرىمداماسىن – جۇ­مىسشىلاردى لايىقتى جۇ­مىسپەن قامتاماسىز ەتەتىن جۇمىس ورىندارىن ەنگىزۋ ۇسى­نى­لادى. تۇجىرىمداما جوباسى اۆتورلارىنىڭ ايتۋىنشا, ەكو­نو­ميكاداعى ەڭبەك ونىم­دى­لى­گىن ارتتىرۋ جانە حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن جاقسارتۋ ءۇشىن 1,5 ميلليون جاڭا ساپالى جۇمىس ورنىن اشۋ قاجەت.

«ەڭبەك نارىعىنىڭ جاڭا يدەو­لوگياسىنىڭ باستى جاڭا­لى­عى ەل ازاماتتارىن ساپالى جۇمىس ورىندارىمەن قام­تا­ماسىز ەتۋ بولۋى كەرەك. وسى ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن ساپالى جۇمىس ورىندارىنا سۇرا­نىس­تى جۇيەلى تۇردە ىنتالاندى­رۋ شارالارى ىسكە اسىرىلادى. ولار: ادامي كاپيتالدى جانە ەڭبەك نارىعىنىڭ ينفرا­قۇ­رىلىمىن دامىتۋ. قا­زاق­ستاننىڭ ەڭبەك نارىعىن دا­مىتۋ تۇجىرىمداماسى – 2028 جىلعا دەيىنگى كەزەڭگە ار­نالعان ەڭبەك نارىعىن دامى­تۋ­دىڭ نەگىزگى باعىتتارىن, ءىس-شا­را­لا­رىن, كور­سەتكىشتەرىن جانە جاۋاپتى ورىن­داۋشىلارىن ايقىن­داي­تىن ستراتەگيالىق قۇجات», دە­لىنگەن حابارلامادا.

ەڭبەك نارىعىنداعى احۋال سىرتقى باسەكەلەستىككە ۇشىرا­عا­نىن ءبارىمىز كورىپ وتىرمىز. مۇنىڭ سالدارى بىلىكتى مامان­دار­دىڭ ەميگراتسياسىنا جول اشتى. ولاردىڭ 60 پايىزىنىڭ تەح­نيكالىق-كاسىپتىك ءبىلىمى بار. «Boston Consulting Group» كوم­پا­نياسىنىڭ 2020 جىلعى تال­داۋىنا سايكەس, وتانداس­تا­رى­مىزدىڭ 64 پايىزى شەتەلگە كوشۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرىپ ءجۇر.

تۇجىرىمداما جوباسى اۆتورلارى ەڭبەك نارىعىنداعى دە­موگرافيالىق وزگەرىستەر مەن ۋر­بانيزاتسياعا نازار اۋدارىپ وتىر. 2050 جىلعا قاراي قازاق­ستان مەگاپوليستەرىنىڭ حال­قى 2,2 ەسەگە وسەدى. كەيىنگى 10 جىل­دا ۋربانيزاتسيانىڭ ورتاشا جىل­دىق ءوسىمى 5 پايىزدى قۇرادى. سونى­مەن قاتار مەگا­پو­­ليستەردىڭ ينفرا­قۇ­رى­لىمدىق دامۋى جاڭا ساپالى جۇمىس ورىن­­دارىن قۇرۋ ۇدەرىسىمەن سين­حرون­دالماعان.

«ەڭبەك نارىعىنداعى جوعا­رى دەموگرافيالىق قىسىم, اسىرەسە جاستار اراسىن­داعى جۇمىس­سىز­دىقتىڭ وسۋىنە اكەلەدى. ۋربا­ني­زاتسيا ۇدەرىسى جالعاسادى جانە ەىدۇ ەلدەرىنىڭ دەڭگەيىنە جا­قىن­دايدى. بىلىكتى كادرلاردىڭ شەتەلگە كەتۋى بيزنەستىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىنە جانە كاسىبي كادر­لار تاپشىلىعىنا اسەر ەتەدى», دەلىنگەن قۇجاتتا.

2000 جىلدارداعى دەموگرا­فيا­لىق ءوسىمنىڭ ناتيجەسىندە قازىر ىشكى نارىق جىل سايىن 300 مىڭ مامانمەن تولىعىپ جاتىر. 2029 جىلعا قاراي ەكو­نو­ميكالىق بەلسەندى توپتىڭ قا­تارى شامامەن 9,6 ملن ادام بو­لادى دەگەن بولجام بار. جۇ­مىس كۇشىنىڭ ۇشتەن بىرىنەن استامى وڭتۇستىك ماكرووڭىردە (الماتى, جامبىل, جەتىسۋ, قى­زىلوردا, تۇركىستان وبلىس­تارى جانە شىمكەنت قالاسى) شو­عىرلانادى. سولتۇستىك جانە ورتالىق-شىعىس ءوڭىرىنىڭ ۇلەسى 2029 جىلعا قاراي 34 پايىزدان 27 پايىزعا دەيىن تومەندەپ كەتەدى دەگەن قاۋىپ بار. دەمەك, ەڭبەك نارىعىندا جۇمىس كۇشىن بولۋدەگى وڭىرلىك تەڭگەرىمسىزدىك جۇمىس كۇشى مول وڭتۇستىك وڭىر­لەردەگى حالىق سانىنىڭ باسىم بولۋىمەن جانە جۇمىس كۇشى تاپ­شى ەلدىڭ سولتۇستىك, شىعىس جانە ورتالىق وڭىرلەرىندەگى قىس­قا­رۋىمەن ارتادى.

تۇجىرىمداما اۆتورلارى,  قازاقستاننىڭ ءىجو-ءنىڭ 40 پا­يىزى كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور قۇرايتىنىنا, ال مەم­لە­كەت­تىڭ قاتىسۋىمەن 25 مىڭنان اسا كاسىپورىن جۇمىس ىستەي­تى­نى­نە نازار اۋدارىپ وتىر.

بۇعان دەيىن ەكونوميكا مي­نيسترلىگى مەملەكەتتىك اكتيۆ­تەردى باسقارۋ ساياساتى دەپار­تا­مەنتىنىڭ ديرەكتورى جادىرا تەمىرباەۆا كەيىنگى ءۇش جىلدا كۆا­زيمەملەكەتتىك سەكتوردىڭ اكىم­شىلىك اپپاراتىنىڭ 25 پا­يىزعا دەيىن قىسقارتىلعانىن ايتقان بولاتىن. ەڭبەك جانە حا­لىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مي­نيسترلىگىنىڭ حابارلاۋىنشا, مەم­­لەكەتتىڭ ەكونوميكاداعى ۇلە­سى قحر-عا قاراعاندا جوعارى جانە ەىدۇ-نىڭ كەز كەلگەن ەلى­نە قاراعاندا جوعارى. كەيىنگى 11 جىل ىشىندە ءىجو دوللارمەن ەسەپ­تەگەندە ءىس جۇزىندە وزگە­رىس­سىز. بۇل كورسەتكىش 2022 جىلى – 11,22 مىڭ, 2011 جىلى 11,63 مىڭ دوللار بولاتىن.

مينيسترلىك جەكە سەكتوردىڭ ەكونوميكاداعى ۇلەسى تۋرالى دا ايتىپ ءوتىپتى. كەيىنگى بەس جىلدا جەكە سەكتورداعى كاسىپورىنداردا جۇ­مىس ىستەيتىندەردىڭ سانى 6 پا­يىزعا عانا وسكەن. جۇمىس ورىن­­دارىنىڭ ۇشتەن بىرىنەن اس­تامى مەملەكەتتىك كاسىپ­ورىن­­­داردا. باسىم بولىگى ءبىلىم جانە دەن­ساۋلىق ساقتاۋ سالا­لا­­رىن­داعى شاعىن بيۋدجەتتىك كاسىپ­ورىنداردا جۇمىس ىستەيدى. سالىستىرساق, كانادادا جەكە سەكتور 2019 جىلى جاڭا جۇمىس ورىندارىنىڭ 90 پايىزىن, ال اقش-تا 2020 جىلى 84 پايىزىن قۇراعان.

تۇجىرىمداما باسەكەگە قا­بى­لەت­تى, بولجامدى جانە بەيىم­­دەلگەن ەڭبەك نارىعىن قۇرۋدى, سونداي-اق ونىڭ ونەر­كاسىپتىك كاسىپورىنداردى اۆتوماتتاندىرۋ جانە تسيفرلاندىرۋ جونىندەگى شارالاردى قولداۋمەن, شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە ءادىل قولداۋ كورسەتۋ جانە ەڭبەك زاڭناماسىن قاي­تا قاراۋمەن قاتار ساپالى جۇمىسپەن قامتۋعا باعىتتاۋدى ۇسىنادى. مينيسترلىك وكىلدەرى بۇل قۇجات ىشكى نارىقتاعى جۇ­مىسپەن قامتۋ قابىلەتىنىڭ جاق­سا­رۋىنا سەپتىگىن تيگىزەدى دەپ ۇمىت­تەنىپ وتىر. وڭىرلىك دامۋ­دا­عى ديسپروپورتسيانى تۋدىراتىن ىشكى كوشى-قون كۇشەيگەنى وسىعان دەيىن تالاي رەت ايتىل­عان. ەڭبەك رەسۋرستارىن دامىتۋ ورتالىعىنىڭ مالىمەتى بو­يىنشا, ەكونوميكالىق بەل­سەندى توپ, ونىڭ ىشىندە جاس­تار سەگمەنتىنىڭ ىسكەرلىك بەل­سەن­دىلىگى تومەندەۋىنە نازار اۋدا­رۋدىڭ قاجەتتىگىن ەسكەرتكەن. ورتالىقتىڭ ورتامەرزىمدى بول­جامى بويىنشا 15-30 جاس ارالىعىنداعى جۇمىس كۇشىنىڭ سانى 2020 جىلمەن سالىس­تىر­عان­دا 2025 جىلعا قاراي 324 مىڭ ادامعا نەمەسە 14 پا­يىزعا دەيىن ازايادى. ەلدەن كەتكەندەردىڭ اراسىندا 30-34 جاس ساناتىنداعى ازاماتتاردىڭ ۇلەسى باسىم.

سايا­سات­تانۋشى دوسىم سات­پاەۆتىڭ ايتۋىنشا, ىشكى نا­رىققا اتى دا, زاتى دا ۇمى­تى­لىپ كەتەتىن قۇجاتتار ەمەس, جاس­تاردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونو­مي­كالىق جاعدايىن جاقسارتۋعا نازار اۋدارۋ كەرەك. ەڭبەك رەسۋرستارى, وڭىرلىك دامۋداعى ديسپروپورتسيا جانە جاستاردىڭ جۇ­مىسسىزدىعى ماسەلەلەرىن شەشۋ ءۇشىن ۇكىمەت ايماقتاردا ەكو­نوميكالىق ءوسۋدى ىنتالان­دى­رۋ جانە جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ ساياساتىن جۇرگىزۋدىڭ تەتىكتەرىن قايتا قاراۋ قاجەت. سەبەبى ەميگراتسيانىڭ بەتالىسى ەكونوميكانىڭ ءال-اۋقا­تى­نىڭ دەڭگەيىنە تاۋەلدى. ءىجو ءوسىم بەرگەن كەزدە كوشى-قون سال­دو­سى­نىڭ قاباعى وڭ بولاتىنىن, ال داعدارىس بايقالا سالىسىمەن كوشى-قون سالدوسى تەرىس اي­ماققا كوشىپ كەتەتىنى وسىعان دەيىن تالاي رەت بايقالعان. داع­دا­رىستىڭ ۇزاق جىلعا سوزىلۋى ەميگراتسيانىڭ بەتالىسىنا جاناما تۇردە اسەر ەتىپ وتىرادى.

ساياساتتانۋشىنىڭ پايىمدا­ۋىن­شا, ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك وڭىر­­لەرىنىڭ ينفراقۇرىلىمى ميگ­را­تسيا­لىق تولقىنعا توتەپ بەرە المايدى. بۇل جاستاردىڭ جۇ­مىس­پەن قامتۋ ماسەلەسىن قيىنداتىپ وتىر. ساراپشى جوو تۇلەكتە­رىنىڭ جارتىسىنان كوبى ءوز مامان­دى­عى بويىنشا جۇمىس ىستەۋ بىلاي تۇرسىن, جۇمىسقا ورنالاسۋ مۇمكىندىگىنەن دە شەكتەلىپ وتىر­عانىن ايتىپ ءوتتى. سەبەبى ەڭبەك نارىعىنا مونيتورينگ جاسالمايدى.

ءبىلىم ەميگراتسياسى دا ءبىز ءۇشىن كۇردەلى ماسەلە. ءتۇرلى دە­رەك­كوزدە شەتەل ۋنيۆەر­سي­­تەت­تەرىندە 70-تەن 85 مىڭعا دەيىن قازاقستاندىق ستۋدەنت وقي­تى­نى ايتىلادى. بۇل سان جىل سايىن ارتىپ كەلەدى. جوو-دان كەيىن ەلگە ورالۋ ماسەلەسى اشىق كۇيىندە قالىپ وتىر.

«AIESEC» جاستار ۇيىمىنىڭ مالىمەتى بويىنشا, 2018-2020 جىلى تۇلەكتەردىڭ 42 پايىزى ستۋدەنتتىك ۆيزا مارتەبەسىن جۇ­مىس ۆيزاسى مارتەبەسىنە اۋىستىرعان. فوكۋس-توپتىق زەرتتەۋلەرگە سايكەس, شەتەلگە وقۋعا بارعىسى كەلەتىندەردىڭ اراسىندا جاستار دا, ولاردىڭ اتا-انالارى دا مۇمكىندىك بولسا سوندا قالىپ, جۇمىس تابۋعا باسىمدىق بەرەتىن كورىنەدى. قازاقستاندىق «BRIF Research Group» زەرتتەۋ ۇيىمى جۇرگىزگەن ساۋالداماعا سايكەس 15 پەن 29 جاس ارالىعىنداعى وتانداستارىمىزدىڭ شامامەن 42 پايىزى شەتەلگە وقۋعا نەمەسە تۇراقتى تۇرۋعا بارۋدى جوسپارلاپ وتىر.

ال كەلەسى ساراپشى توعجان قوجاليەۆا ەڭبەك نارىعىن ءبىر تۇ­جىرىمداما نەمەسە باعدار­لا­ما­مەن تۇزەتۋ كەڭەستىك جۇيەنىڭ سارقىنشاعى ەكەنىن ايتادى. باسقاشا ايتقاندا, مۇنداي قۇ­جاتتار وسىنداي جۇمىس اتقا­رىلادى دەگەن كول-كوسىر ۋادەنىڭ لەپ بەلگىسى. زاڭ ءتۇزۋ, باسەكە ءادىل بولسا, نارىقتىڭ دا, ەكونو­مي­كا­نىڭ دا تىنىسى اشىلادى. مىسال رەتىندە ساراپشى نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتتارى سانى بويىنشا اقش-تىڭ كوش باستاپ تۇرعانىنا نازار اۋداردى. 1908-2023 جىلدار ارالىعىنداعى كە­زەڭ­دە 911 نوبەل سىيلىعىنىڭ شامامەن 370-ءى اقش ازاماتىنا بەرىلىپتى. بۇل جەكەلە­گەن ازاماتتارعا بەرىلگەن سىي­­لىق. فرانكفۋرتتەگى گەتە ۋني­­­ۆەر­سي­تەتىنىڭ تەوريالىق في­زيكا ينس­تيتۋتىنىڭ نەمىس فيزيگى كلاۆ­­ديۋس گروس 1960 جىل­­داردان باستاپ امەري­كا­لىقتاردىڭ عى­لىمدا ۇس­تەم­دىك­كە كوشكەنىن, بۇعان ەميگ­رانت­تاردىڭ كوپتەپ كەلۋى اسەر ەتكەنىن ايتقان. بارلىق سالادا, ونىڭ ىشىندە نوبەل سىي­لى­عى سەگمەنتىندە مونو­پو­ليا­­لىق ۇستەمدىك مەملە­كەتتىك سترا­تەگيا مەن يدەولوگيانىڭ نا­­تي­­جەسى, اقش ەليتاسى ءوز كۇش­تەرىنىڭ الەمدىك ۇستەمدىگى الەمدىك عىلىمي-تەحنيكالىق ۇدە­رىستىڭ كوشباسشىسى بولۋى­مەن ايقىندالادى. ت.قوجا­ليە­­­ۆانىڭ ايتۋىنشا, دامىعان ەل­­­دەردىڭ ميگراتسيالىق نۇكتە­سىنىڭ تارتىمدىلىق سيپاتى زاڭ ادىلدىگىمەن, باسەكەگە باسىمدىق بەرۋىمەن ەرەكشەلەنەدى. ال ءبىز­دىڭ ەلدە ەكونوميكا مونوپوليا مەن وليگارحتاردىڭ قىسپا­عى­نان قۇتىلمايىنشا ىشكى نا­رىق­تىڭ تىنىسى اشىلمايدى.

«ميگراتسيا الەمدىك دەڭگەيدە ءجۇرىپ جاتىر. دامۋشى ەمەس, دا­مىعان ەلدەردەگى ادام كاپي­تالى ەكونوميكالىق ەلدەرگە قاراپ كوش تۇزەپ جاتىر. ەۋ­رو­پالىق تۇرعىنداردىڭ قار­تايۋ ۇدەرىسى بايقالا باستادى. قازىر ەكونوميكالىق ەمەس, دەمو­گرا­فيالىق داعدارىس باس­تالدى. كەيبىر بولجامدار بو­يىنشا, 2025 جىلعا قاراي الەم تۇرعىندارىنىڭ 47 پايىزى زەينەتكەر بولۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتادى. ەۋروپالىق مەملەكەتتەر زەينەتكەرلەر ءۇشىن جاقسى ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن قامتاماسىز ەتە المايدى. سول سەبەپتى ولار بۇل ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن ازيا, ورتالىق ازياعا نازار اۋدارىپ جاتىر», دەيدى ساراپشى.

سونداي-اق ول: «ميگراتسيالىق كوشتى توقتاتۋدىڭ قاتىپ قالعان ءادىسى جوق. اركىم ءوز مۇمكىن­دى­گىنە يەك ارتىپ وتىر. ءبىراز ەلدەر, ونىڭ ىشىندە ەو ەلدەرى ميگ­راتسيالىق تارتىلىس نۇكتە­سىنە اينالىپ وتىرعان جاستاردى قولداۋ ورتالىقتارىن اشىپ, قارجىلاي كومەك بەرۋدى قولعا الدى», دەيدى.

«بىزگە دە سونداي تەتىكتى قول­دا­ناتىن كەز كەلدى. بۇل ولار­دىڭ تاريحي وتانىنان قول ءۇزىپ قالماۋىنا سەبەپ بولادى. مەم­لە­كەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ تا قازاق­ستان­دا ءىت حاب تۋرالى ورىندى ۇسىنىس ايتتى. ءبىز جاستار ەميگراتسياسىن زاڭ ادىلدىگى جانە ەڭبەك نا­رى­عىن­دا­عى ءادىل باسەكەلەستىك ار­قىلى توقتاتا الامىز. ءدال قا­زىر ىشكى نارىقتى وسى ەكى فاك­تور­دىڭ كومەگىمەن سا­ۋىق­­تىرۋعا بولادى», دەيدى ت.قوجاليەۆا.

الماتى