سودان بەرى ءبىر جىلدان اسا ۋاقىت وتسە دە, دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى مەملەكەت باسشىسىنىڭ سىنىنان ءتيىستى قورىتىندى شىعاردى دەۋ قيىن. ويتكەنى ناۋقاستاردىڭ 2020 جىلدان باستاپ ەنگىزىلگەن مىندەتتى الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ ء(مامس) جۇيەسىنە نارازىلىعى باسىلار ەمەس. سەبەبى دىمكاس جاندار ءمامس جارناسىن ۇزبەي تولەپ جۇرسە دە, مەملەكەتتىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمدارى تاراپىنان مەديتسينالىق-سانيتاريالىق العاشقى كومەكتى (مساك) ۋاقتىلى الا الماي, جەكەمەنشىك كلينيكالاردىڭ جاردەمىنە جۇگىنۋگە ءماجبۇر.
«مەن 2 اپتا بويى ءتيىستى دارىگەرلەرگە كورىنە المادىم. ەمحانادا اۋەلى تەراپەۆكە قارالىپ, اناليز تاپسىرۋىمدى تالاپ ەتتى. ال اناليز تاپسىرۋ ءۇشىن اپتالاپ كەزەك كۇتۋىم كەرەك ەكەن. سول سەبەپتى مەن 4 جىلداي ۋاقىت ىشىندە بىردە-ءبىر رەت تەگىن مەديتسينالىق كومەك العان ەمەسپىن. سوندىقتان مەن پروكۋراتۋراعا ارىزدانىپ, ەمدەلۋگە جۇمساعان شىعىنىمدى قايتارىپ بەرۋدى تالاپ ەتەمىن», دەدى ءبىر ايەل.
«مەن بىلتىر ۇلىمدى بالالاردىڭ وبلىستىق اۋرۋحاناسىندا ەمدەتتىم. ونداعى دارىگەرلەرگە ەش رەنىشىم جوق. بىراق بيىل بالامدى جاڭادان اشىلعان ەمحاناعا اۋىستىردى. مۇندا ءبارى تىم كۇردەلى بولىپ شىقتى. ەمحانا مەڭگەرۋشىسى: «بالاڭىز اۋىرسا قايتەيىن, ونى تەكسەرتكىڭىز كەلسە, اقىلى تەكسەرتۋگە بارىڭىز. ءبىز ەشقانداي اۋتويممۋندىق سىرقات بويىنشا تەكسەرۋ جۇرگىزبەيمىز, ونداي اۋرۋدىڭ سەبەبىن دە ىزدەمەيمىز», دەپ ءبىر-اق قايىردى. ەندەشە, مۇنداي ەمحانانى نە ءۇشىن اشقان؟», دەپ شاعىندى پەتروپاۆل قالاسىنىڭ تۇرعىنى اننا شۋلجەنكو.
ال دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترى اجار عينيات بيىك مىنبەرلەردەن ءمامس جۇيەسى دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا وڭ اسەر ەتكەنىن مالىمدەپ ءجۇر. ماسەلەن, ءمامس ەنگىزىلگەن جىلدارى مساك بويىنشا كورسەتىلگەن قىزمەتتەر سانى 3,2 ەسە وسكەن. امبۋلاتوريالىق دەڭگەيدە تەگىن ءدارى-دارمەكتەرگە قولجەتىمدىلىك تە ەداۋىر ارتقان. ءمامس جۇيەسى ەنگىزىلگەنگە دەيىن حالىقتىڭ الەۋمەتتىك وسال 8 توبى عانا قىمبات تۇراتىن كت جانە مرت قىزمەتىنە قول جەتكىزە العان بولسا, وتكەن جىلى وسىنداي 1,5 ميلليونعا جۋىق قىزمەت كورسەتىلگەن, ياعني 7 ەسە ارتقان. پەت قىزمەتىن كورسەتۋ سانى 2 ەسەگە جۋىق ءوسىپ, 13 مىڭنان 21 مىڭعا دەيىن ارتقان. ءمامس باعدارلاماسى بويىنشا جۇمىس ىستەيتىن مەديتسينالىق ۇيىمداردىڭ سانى 2 ەسەگە كوبەيىپ, 2 مىڭعا جۋىقتاعان. حالىقتىڭ مەديتسينالىق قىزمەتتەرگە ءوز قالتاسىنان تولەگەن اقىسىنىڭ ۇلەسى 2018 جىلعى 34 پايىزدان 2022 جىلى 31 پايىزعا دەيىن ازايعان. 2022 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا مەديتسينالىق-دەموگرافيالىق كورسەتكىشتەر پاندەميا كەزەڭىنە دەيىنگى ناتيجەلەردەن اسىپ تۇسكەن.
دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترى كەلتىرگەن ستاتيستيكالىق مالىمەتتەر وسى سالاداعى وڭ ءۇردىستى ايعاقتايتىنى داۋسىز. الايدا ء«بىر قارىن مايدى ءبىر قۇمالاق شىرىتەتىنى» سەكىلدى ناۋقاستار رەنىشىن تۋعىزىپ وتىرعان كەمشىلىكتەرگە كوز جۇما قاراماي, ولاردى بولدىرماۋ شارالارىن قاراستىرعان ءجون. بۇل ماسەلەگە جاقىندا پارلامەنت ماجىلىسىندە وتكەن «ۇكىمەت ساعاتىندا» باسا نازار اۋدارىلعانى بەكەردەن-بەكەر ەمەس.
«وڭىرلەرگە بارعاندا اۋرۋحانالاردى ارالاپ, سايلاۋشىلارىمىزبەن, ساراپشىلارمەن, قاراپايىم دارىگەرلەرمەن بولعان كەزدەسۋلەردەن, جۇرگىزگەن زەرتتەۋلەرىمىزدەن تۇيگەنىمىز – پروبلەمالار تولىق شەشىلمەگەن. مەديتسينالىق كومەكتىڭ ساپاسىنان بۇرىن, ءبىز قازىرگى ۋاقىتتا ونىڭ قاراپايىم قولجەتىمدىلىگىنە زəرۋ بولىپ قالدىق», دەدى دەپۋتات, الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى اسحات ايماعامبەتوۆ. ونىڭ ايتۋىنشا, باستى پروبلەما – مƏمس-ءتى قارجىلاندىرۋ جۇيەسىندەگى ولقىلىقتار. بىرىنشىدەن, مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن əلەۋمەتتىك ساناتتار ءۇشىن مƏمس-كە اۋدارىلاتىن جارنا مولشەرى باستاپقى مولشەرلەمەلەرگە قاراعاندا 3 ەسە ازايتىلعاندىقتان, مƏمس قورىنا, ياعني ازاماتتاردىڭ ەمىنە جۇزدەگەن ملرد تەڭگە كەم تۇسكەن. ەكىنشىدەن. كوروناۆيرۋس پاندەمياسىمەن كۇرەس كەزىندە بيۋدجەتتەگى قاراجاتتىڭ جەتكىلىكسىزدىگىنە بايلانىستى, شۇعىل شەشىمدەر قابىلداۋ ءۇشىن ءمامس قورىنداعى 700 ملرد تەڭگەگە جۋىق قاراجات جۇمسالعان. ۇشىنشىدەن, ۇكىمەت زەينەتكەرلەر, بالالار سياقتى 15 əلەۋمەتتىك سانات ءۇشىن مƏمس-كە بيۋدجەتتەن تولەنەتىن جارنالاردى قىسقارتىپ تاستاعان. سونىڭ سالدارىنان ءۇش جىلدا, 2024 جىلدى قوسا العاندا ءمامس-كە بيۋدجەتتەن 600 ملرد-تان اسا قاراجات بولىنبەگەن. تورتىنشىدەن, مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالاقىسىن كوتەرۋ بيۋدجەت ەسەبىنەن عانا ەمەس, مƏمس قاراجاتى ەسەبىنەن دە جۇزەگە اسىرىلعان. ۇكىمەتتىڭ وسىنداي شەشىمدەرىنىڭ سالدارىنان مƏمس قورىنا كەمىندە 1 ترلن تەڭگەگە جۋىق قاراجات تۇسپەگەن. مۇنىڭ ءوزى دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى شىعىندارىنىڭ اۋىرتپالىعىن قاراپايىم ازاماتتارعا دا ءتۇسىرىپ, ولاردىڭ ءوز قالتاسىنان ەمدەلۋگە جۇمسايتىن قاراجاتى ازايۋدىڭ ورنىنا كەيىنگى 2 جىلدا 27,7 پايىزدان 31,1 پايىزعا دەيىن ۇلعايعان. وسىلايشا, مƏمس يدەياسىنىڭ بەدەلى ءتۇسىپ, وعان سەنبەگەن ناۋقاستار ونى توقتاتۋدى تالاپ ەتىپ وتىر. بۇل رەتتە, ءبىزدىڭ ويىمىزشا, ۇكىمەت ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمى ەلدەرىندە ازاماتتاردىڭ دەنساۋلىعىن ساقتاۋعا ءوز قالتاسىنان تولەيتىن قاراجاتى ءبىر ادامعا ەسەپتەلگەن بارلىق شىعىننىڭ ورتا ەسەپپەن 16,9 پايىزىن قۇراپ وتىرعانىن, ال دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ ۇسىنىمى بويىنشا بۇل كورسەتكىش دامۋشى ەلدەر قاتارىنداعى قازاقستاندا 20 پايىزدان اسپاۋعا ءتيىس ەكەنىن ۇدايى نازاردا ۇستاعانى ءجون.
دسم بيىل اقپان ايىنان باستاپ بارلىق مەديتسينالىق قىزمەتكە «شەكتىك شكالا» دەگەن شەكتەۋ ەنگىزگەن. بۇل ءəربىر مەديتسينالىق قىزمەت ءتۇرى بويىنشا ءəربىر ەمحاناعا ناقتى بەلگىلەنگەن كۆوتا ىسپەتتى. الايدا قاراجاتتىڭ جەتىسپەۋىنە بايلانىستى اسىعىس قابىلدانعان وسى ءاتۇستى شەشىمنىڭ كەسىرىنەن مىڭداعان ناۋقاس مەديتسينالىق كومەكتى ۋاقتىلى الا المادى.
«شەكتىك شكالا» ءتىپتى شۇعىل مەديتسينالىق كومەككە دە قاتىستى بولىپ, اۋرۋحانالار تراۆماتولوگياعا جەدەل تۇسكەن ناۋقاستاردى دا تەك بەكىتىلگەن كۆوتا شەگىندە الۋعا ءتيىس بولدى. ال ودان كوپ تۇسكەن پاتسيەنتتەر ءۇشىن اۋرۋحانالارعا اقى تولەنبەيدى. بۇل دەگەن – نونسەنس! ادام قولىن, نە اياعىن قاشان سىندىرىپ الاتىنىن, كىمدە ينفاركت بولاتىنىن, كىم ۋلانىپ قالاتىنىن الدىن الا قالاي بولجاي الادى؟ اۋرۋحاناعا تۇسكەن ناۋقاسقا: «شەكتىك شكالا» اياسىندا وسى ايعا بولىنگەن اقشا تاۋسىلدى, كەلەسى ايدى كۇتۋىڭىز كەرەك» دەۋ دە – نونسەنس. سونىڭ سالدارىنان حالىق تاراپىنان شاعىم كوپ تۇسەدى. ناۋقاستار ءبىر اي تەراپەۆتى كۇتەدى, كەيىن تاعى ءبىر اي بەيىن بويىنشا دəرىگەردى, ودان كەيىن تاعى دا تەراپەۆكە جازىلىپ, ونى تاعى دا كۇتۋگە ءمəجبۇر. ءسويتىپ ءجۇرىپ, ءوز قالتاسىنان اقى تولەپ ەمدەلەدى. وسىعان وراي, دەنساۋلىق ساقتاۋ مەكەمەلەرىنە ءوز بيۋدجەتىنىڭ شەگىندە قاراجاتتى دەربەس ءبولۋ مۇمكىندىگىن بەرۋ كەرەك», دەدى ا.ايماعامبەتوۆ.
جۋىردا پارلامەنت سەناتىنىڭ ەۆگەني بولگەرت باستاعان ءبىر توپ دەپۋتاتى پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى تامارا دۇيسەنوۆاعا دەپۋتاتتىق ساۋال جولداپ, دسم-ءنىڭ كەلەسى ءبىر اعات قادامىن تۇزەتۋگە مۇرىندىق بولدى. ناقتى ايتساق, اتالعان مينيسترلىك ءوزى قابىلداعان كەيبىر نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەرگە مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ ارقىلى مساك قىزمەتىن كورسەتەتىن ۇيىمعا تىركەلگەن تۇرعىنداردىڭ سانى 10 مىڭ ادامنان كەم بولماۋعا تيىستىلىگى تۋرالى وزگەرىس ەنگىزۋدى كوزدەيتىن بۇيرىق جوباسىن ازىرلەگەن ەكەن.
«10 مىڭنان از ادامعا قىزمەت كورسەتەتىن كوپتەگەن جەكە مەديتسينالىق كلينيكالاردىڭ, شاعىن وتباسىلىق دەنساۋلىق ورتالىقتارىنىڭ قىزمەتىن توقتاتۋ قاۋپى تونگەلى تۇر. بۇل شەشىم مەملەكەتتىك ەمحانالاردىڭ جۇكتەمەسىن شامادان تىس كوبەيتىپ, ولاردا كەزەكتەر پايدا بولۋىنا جانە باسقا دا قولايسىزدىقتار تۋىنداۋىنا اكەلمەي مە؟», دەپ دابىل قاقتى سەناتورلار.
ءوز كەزەگىندە ۆيتسە-پرەمەر سەنات دەپۋتاتتارى كوتەرگەن ماسەلەنى «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلىك پالاتاسى, «Primary Health Care» ۇلتتىق قاۋىمداستىعى جانە مساك كورسەتۋشى كاسىپكەرلەرمەن بىرگە تالقىلاعان سوڭ, دسم ۇسىنعان جاڭا نورما اقىلعا قونىمدى دەڭگەيگە – 1,5 مىڭ ادامعا دەيىن كەمىتىلىپتى. «كەلىسىپ پىشكەن تون كەلتە بولماس» دەگەن – وسى.
دەمەك, دسم الداعى ۋاقىتتا مەديتسينا سالاسىنىڭ ماڭىزدى ماسەلەلەرىن مەملەكەت باسشىسى ۇسىنعان «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىنا سايكەس كوپشىلىك تىلەگىن ەسكەرە وتىرىپ شەشسە, قۇبا-قۇپ.
