جولدىڭ جاۋى – جەمقورلىق

ماسەلەن, سولتۇستىك قازاقستان وب­لى­سىنىڭ ايىرتاۋ اۋدانىنداعى «ساۋ­مالكول – سىرىمبەت – سۆەتلوە» باعى­تىن­داعى اۋداندىق ماڭىزى بار اۆتوموبيل جولى شۇرق تەسىك بولعاندىقتان, جەر­گىلىكتى جۇرگىزۋشىلەر مەن جولاۋشى­لاردىڭ جۇيكەلەرىن جۇقارتىپ تۇر. وسى تۋرالى ورىندى رەنىشتەرىن جۇرە تىڭداعان اكىمقارالاردان كوڭىلدەرى قالعان ايىرتاۋلىقتار التىنشى شاقى­رىلعان پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتارىنا شاعىمدانعان ەدى. سولاردىڭ ارالاسۋىنىڭ ناتيجەسىندە سەڭ قوزعالىپ, ءوڭىر باسشىلىعى اتالعان اۆتوجولدى كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزۋ جايلى جازباشا ۋادە بەرگەن. بىراق ونى ناقتى ىسكە اسىرۋ ءارتۇرلى سەبەپپەن سوزباققا سالىنىپ, بيىل عانا قولعا الىندى. ءسويتىپ, جول ماشاقاتىن كورىپ جۇرگەن جەرگىلىكتى تۇرعىندار: «جاقسىلىقتىڭ ەرتە-كەشى جوق», دەسىپ ءبىر قۋانىپ قالعان. الايدا ولاردىڭ قۋانىشى كوپ ۇزاماي سۋ سەپكەندەي باسىلدى. سەبەبى اۆتوجولدىڭ بۇزىلعان اسفالتىنىڭ ورنىنا جاڭا­سىن سالىپ جاتقان مەردىگەر ۇيىم جۇ­مى­سىنىڭ كوزگە ۇرىپ تۇرعان شالاعاي تۇستا­رىن بايقاعان بەلسەندى ازاماتتار ولار­دى ۆيدەوعا ءتۇسىرىپ, الەۋمەتتىك جەلىگە سالىپ, دابىل قاققان ەدى. وسىعان وراي ءبىز وبلىستىڭ سول كەزدەگى اكىمى ايداربەك ساپاروۆپەن سويلەسكەنىمىزدە ول: «ايىرتاۋ اۋدانىنداعى اۆتوجولدى كۇردەلى جوندەۋ بارىسىندا جىبەرىلگەن كەمشىلىكتى ءبىلىپ, ءوز تاراپىمىزدان شا­را قولدانىپ جاتىرمىز. ەگەر ءتيىستى ساپا قامتاماسىز ەتىلمەسە, وندا ءبىز مەردى­گەر ۇيىمنىڭ اتقارعان جۇمىسىن قابىلداپ المايمىز», دەپ كەسىمدى ءسوزىن ايتقان. ال جاقىندا  ايىرتاۋ اۋدانى اكىمىنىڭ ورىنباسارى ەڭبەك يسينمەن حابارلاسىپ, اۆتوجولدى قالپىنا كەلتىرۋ جاعدايى نە بولعانىن سۇراعانىمىزدا ول: «مەردىگەر ۇيىم تەكسەرىس بارىسىندا انىقتالعان كەمشىن تۇستاردىڭ ءبارىن ءوز ەسەبىنەن تۇزەتىپ, ءۇش جىلعا ارنالعان جوندەۋ جۇمىسىنىڭ ءبىرىنشى كەزەڭىن تولىق اياقتادى», دەدى.

وسى مىسالدان كوڭىلگە تۇيگەنىمىز – جول جوندەۋ ساپاسىنا جۇيەلى قوعام­دىق باقىلاۋ قاجەت. «كوپتىڭ كوزى – كورە­گەن» دەمەكشى, ايىرتاۋلىق ازامات­تار قىراعىلىق تانىتىپ, الەۋمەت­تىك جە­لىدە شۋ شىعارماعاندا «ساۋمال­كول – سىرىمبەت – سۆەتلوە» اۆتوجو­لىن قالپىنا كەلتىرۋگە بولىنگەن قىرۋار بيۋدجەت قارجىسى قۇمعا سىڭگەن سۋداي بولىپ, كۇتكەندەگىدەي ناتيجە بەرمەۋى مۇمكىن ەدى.

بۇل رەتتە پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ بيىلعى «ادىلەتتى قازاق­ستاننىڭ ەكونوميكالىق باعدارى» جول­داۋىندا: «اۆتوكولىك جولدارىنىڭ قۇ­رى­لىسى ماسەلەسى شەشىمىن تابۋعا ءتيىس. قازىر ونىڭ ساپاسى سىن كوتەرمەيدى. ءتيىس­تى جۇمىستار ۋاقتىلى جانە ساپالى جاسالمايدى. جەمقورلىق بەلەڭ الىپ تۇر, باسەكە دە جوقتىڭ قاسى. مۇنىڭ ءبارى – وسى سالادا ابدەن تامىر جايعان كەمشىلىكتەر. سوندىقتان جىل سوڭىنا دەيىن ناقتى شارالار قابىلداۋ قاجەت. مىندەتىن ادال اتقارماعان بارلىق كومپانيا زاڭ بويىنشا جاۋاپقا تارتىلادى. بۇل ماسەلەگە مەن باسا نازار اۋدارامىن. باقىلاۋدى كۇشەيتىپ, جاڭا نورماتيۆتىك قۇجاتتار قابىلداۋ كەرەك», دەگەن بولاتىن. وسى ماڭىزدى مىندەتتى ويداعىداي ورىنداۋ ماقساتىندا  مەملەكەت باسشىسى ءوز جارلىعىمەن كولىك مينيسترلىگىن قۇرعانى ءمالىم. جاڭا مەملەكەتتىك ورگان مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس ەلىمىزدىڭ اۆتوكولىك جولدارى سالاسىنداعى جۇيەلى كەمشىلىكتەردى جويۋعا باعىتتالعان ءتيىمدى شارالاردى كەشىكتىرمەي قابىلداسا, قۇبا-قۇپ.

اۋىلدى جەرلەردەگى اۆتوموبيل جول­دا­رى­نىڭ توزىعى جەتىپ تۇرعانىنا ماجى­لىستەگى «اۋىل» حالىقتىق-دەمو­كرا­تيالىق پاتريوتتىق پارتياسى فراك­تسياسىنىڭ ەربولات ساۋرىقوۆ باستاعان ءبىر توپ دەپۋتاتى نازار اۋدارىپ, بيىلعى 31 مامىردا پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى رومان سكلياردىڭ اتىنا دەپۋتاتتىق ساۋال جولداعان. وندا ماجىلىسمەندەر: «قازىرگى جولداردىڭ ساپا­سىن وسىدان ون نەمەسە جيىرما جىل بۇرىنعى جاعدايمەن سالىستىرۋعا كەلمەيدى. بۇگىندە توزىعى جەتكەن جولداردى كۇردەلى جانە اعىمداعى جوندەۋگە بيۋدجەتتەن قوماقتى قارجى بولىنۋدە. بىراق وسى قارجى كوپتەگەن ەلدى مەكەندە قۇمعا سىڭگەن سۋداي بولىپ جاتىر. ونىڭ باستى سەبەبى – وبلىستىق ماڭىزى بار, اۋىل جانە اۋدان ارالىق جولداردا نورمالانعان مولشەردەن ارتىق سالماقپەن قۇم, تاس, شاعىل, كىرپىش, تسەمەنت, تۇز, ت.ب. زاتتاردى تيەگەن جۇك كولىكتەرى تولاستار ەمەس», دەي كەلىپ, ەلىمىزدەگى ءارتۇرلى جۇك تيەلگەندەگى سالماعى 40 توننادان 80 تونناعا دەيىن جەتەتىن 400 مىڭداي اۋىر جۇك كولىگى بارلىق اۆتوجولدى جانشىپ ءبۇلدىرىپ جاتقانىنا الاڭداۋشىلىق بىلدىرگەن. مىسالى, تۇركىستان وبلىسىندا وتكەن جىلى 1 200 كيلومەتر جولعا كۇردەلى جوندەۋ جاساۋ ءۇشىن 51 ملرد تەڭگە قارجى جۇمسالعان. الايدا اۋىر جۇك كولىكتەرىنىڭ جەرگىلىكتى كەن ورىندارىنان شامادان تىس جۇك تاسىمالداۋىنىڭ سالدارىنان وسى جولدىڭ 300 كيلومەترى قازىردىڭ وزىندە ويدىم-ويدىم بولىپ, جارامسىزدانىپ قالعان. ال «اۆتوموبيل كولىگى تۋرالى» زاڭ تالابىن ورەسكەل بۇزعان اۋىر جۇك كولىكتەرىنىڭ يەلەرىنە سالىنعان ايىپپۇل كولەمى 42 ميلليون تەڭگە عانا. بۇل – وسى اۆتوجولدى قايتا جوندەۋگە قاجەت 15 ملرد تەڭگەنىڭ 0,3 پايىزى عانا.

مىنە, وسى كوپتەن بەرى ءسوز بولىپ كەلە جاتقانىمەن, ءتۇيىنى ءالى تارقاتىلماعان كوكەيكەستى ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن ماجىلىس­مەندەر كولىكتىك باقىلاۋدىڭ جىلجىمالى بەكەتتەرى مەن كولىكتىك باقىلاۋ ينسپەكتسياسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ سانىن كوبەيتۋدى, سونداي-اق قولدانىستاعى زاڭ­نامانى بۇزعان اۋىر سالماقتى اۆتوكولىك يەلەرىنە سالىناتىن ايىپپۇل مولشەرىن بىرنەشە ەسە ۇلعايتۋدى ۇسىنعان. دەپۋ­تاتتىق ساۋالعا جاۋاپ بەرگەن ر.سكليار وڭىرلەردەگى 48 جىلجىمالى كو­لىكتىك باقىلاۋ بەكەتىنىڭ 20-سى تەحنيكالىق اقاۋلارعا بايلانىس­تى جاڭا 21 جىل­جى­مالى بەكەت ساتىپ الىناتىنىن, سونداي-اق سىبايلاس جەمقورلىق تاۋەكەلدەرىن بولدىرماۋ ماقساتىندا كولىك سالاسىن تسيفرلاندىرۋ جۇرگىزىلىپ جاتقاندىقتان, كولىكتىك باقىلاۋ ينس­پەكتسيالارى قىزمەتكەرلەرىنىڭ سانىن كوبەيتۋ قاراستىرىلمايتىنىن جانە اۋىر سالماقتى اۆتوكولىك قۇرالدارىنىڭ جۇك تاسۋدىڭ بەكىتىلگەن سالماقتىق پارا­مەترلەرىنەن اسىپ كەتكەنى ءۇشىن كاسىپ­كەرلەرگە سالىناتىن 40-تان 1000 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشكە دەيىنگى اكىمشىلىك ايىپپۇل سوماسى ءادىل بولىپ سانالاتىنىن حابارلاپتى.

شىنتۋايتىندا, ءبىرىنشى ۆيتسە-پرەمەر­دىڭ كەلتىرگەن ۋاجدەرىمەن كەلىس­پەۋ قيىن. ويتكەنى اۆتوجولداردى ءبۇل­دىرىپ جاتقان اۋىر سالماقتى جۇك اۆ­توكولىك يەلەرىن قاتاڭ جازاعا تارتىپ, وسى سالادا ءتيىستى ءتارتىپ ورناتۋ ءۇشىن قولدانىستاعى زاڭنامادا كوزدەلگەن شارالار جەتكىلىكتى. تەك كىلتيپان – وڭىرلەردەگى كولىكتىك باقىلاۋ ينسپەكتسيالارى قىزمەتكەرلەرىنىڭ وزدەرىنە جۇكتەلگەن مىندەتتى قالاي ورىنداپ وتىر­عانىندا بولسا كەرەك. 2022 جىلعى سى­بايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قي­مىل تۋرالى ۇلتتىق باياندامادا اتاپ كورسە­تىلگەنىندەي, كولىك كوميتەتىندە بيۋد­جەتتىڭ جىل سايىن 10 ملرد تەڭگەدەن استام سوماعا ىسىراپ بولۋىنا اكەلەتىن سىبايلاس جەمقورلىق سحەمالارى انىق­تال­عان. ولار – اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىقتار تۋرالى حاتتامالاردى جاساماۋ, زاڭدى تۇلعالاردىڭ ورنىنا جەكە تۇلعالاردى جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ, اسىرا جۇك تيەۋگە ارنايى رۇقسات­تاردى فورمالدى تۇردە رەسىمدەۋ سياق­تى پاراقورلىق ءيىسى مۇڭكىپ تۇرعان كەلەڭسىزدىكتەر.

وسى ورايدا سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى قىزمەت 2021 جىلى كولىك كو­مي­تەتىنىڭ شىعىس قازاقستان وبلىسى بويىنشا كولىكتىك باقىلاۋ ينس­پەكتسياسىنىڭ 11 قىزمەتكەرىن توپتاسىپ پارا العانى ءۇشىن ۇستاعانى ويعا ورالادى. سول جىلى سولتۇستىك قا­زاق­ستان وبلىسىنداعى «پەتروپاۆل – مام­ليۋتكا» اۆتوجولىنداعى جىلجىمالى كولىكتىك باقىلاۋ بەكەتىنىڭ ەكى باس مامانى جەرگىلىكتى كومپانيالاردىڭ ءبىرىنىڭ «كاماز» ءاۆتوموبيلىن توقتاتىپ, ونىڭ جۇرگىزۋشىسىنەن «كاسىپورىن كولىكتەرىنىڭ ەش كەدەرگىسىز جۇرۋىنە قامقورلىق جاساۋ ءۇشىن» 100 مىڭ تەڭگە پارا العانى اشكەرەلەنگەن. بىلتىر انتيكور قىزمەت­كەرلەرى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ دەپارتامەنتىمەن جانە تالدىقورعان كولىك­تىك پروكۋراتۋراسىمەن بىرلەسىپ, الماتى وبلىسىنداعى كولىكتىك باقىلاۋ ينسپەكتسياسىنىڭ ءبولىم باسشىسى مەن ونىڭ ەكى باعىنىشتى قىزمەتكەرىن كاسىپ­كەرلەردەن جۇيەلى تۇردە پارا العان­دارى ءۇشىن ۇستاعانى ءمالىم. ال بيىل­عى تامىزدا انتيكوردىڭ ءباسپاسوز قىز­مەتى جەتىسۋ وبلىسى بويىنشا سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى قىز­مەت ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ وبلىس­تىق دەپارتامەنتىمەن بىرلەسىپ, وبلىس­تىق كولىكتىك باقىلاۋ ينسپەكتسيا­سى باسشىسىنىڭ ورىنباسارىن سەنىمدى ادامىنىڭ دەلدالدىعىمەن كاسىپكەر­لەردەن جۇيەلى تۇردە پارا الدى دەگەن كۇدىكپەن قاماۋعا العانىن حابارلادى.

تۇيىندەي ايتقاندا, كونە گرەك اڭى­زىن­داعى اۆگي پاتشانىڭ وتىز جىل بويى تازالانباعان ات قوراسىنا ۇقساپ, بىلىق-شىلىققا بەلشەسىنەن باتقان اۆتوجول سالاسىندا ءتارتىپ ورناتۋدىڭ ەڭ ىقپالدى قۇرالدارى ەلگە جاناشىر ازاماتتار تاراپىنان جاسالاتىن پارمەندى قوعامدىق باقىلاۋ مەن جاپپاي تسيفرلاندىرۋ ەكەنى انىق.